Lọ tinh dầu tràm trà mua từ năm ngoái vẫn còn một nửa trên kệ tủ. Nhiều người tiếc của tiếp tục chấm lên nốt mụn mà không ngờ da bỗng đỏ rát, sưng tấy. Liệu tinh dầu để lâu tiếp xúc với không khí có biến chất và gây hại cho da?

Câu trả lời là có. Tinh dầu tràm trà mới mở nắp vốn có nguy cơ gây kích ứng từ mức rất yếu đến trung bình [1], [2], [3]. Tuy nhiên, quá trình oxy hóa khi tiếp xúc với không khí, ánh sáng và nhiệt độ ấm sẽ làm biến đổi thành phần hóa học, khiến khả năng gây dị ứng của dầu tăng lên gấp 3 lần [2]. Trong tất cả các loại tinh dầu, tràm trà là tác nhân gây ra nhiều phản ứng dị ứng được ghi nhận trong y văn nhất kể từ ca đầu tiên vào năm 1991 [1].

Biến đổi hóa học khi tinh dầu tiếp xúc không khí

Tinh dầu tràm trà (chiết xuất từ cây Melaleuca alternifolia) chứa các thành phần chính gồm terpinen-4-ol, gamma-terpinene, 1,8-cineole, alpha-terpinene, alpha-terpineol, p-cymene và alpha-pinene [1], [4]. Khi mới chưng cất hoặc mới mở nắp, dung dịch này hầu như không gây phản ứng hoặc chỉ gây mẫn cảm yếu [2], [3].

Vấn đề phát sinh khi lọ dầu bị mở nắp nhiều lần hoặc bảo quản ở nơi có ánh sáng, oxy và nhiệt độ ấm [2]. Lúc này, quá trình phân hủy các hợp chất monoterpene diễn ra mạnh mẽ [2]. Phân tích sắc ký khí cho thấy chỉ trong vòng 4 ngày tiếp xúc với các yếu tố trên, hàm lượng peroxide trong dầu tăng vọt từ dưới 50 ppm lên hơn 500 ppm [2]. Các hợp chất peroxide, epoxide và endoperoxide liên tục được hình thành [2].

Sự suy thoái của hoạt chất alpha-terpinene tạo ra các sản phẩm phụ gồm p-cymene, ascaridole, isoascaridole, ketoperoxide và các tinh thể không màu 1,2,4-trihydroxymenthane [2]. Nồng độ alpha-terpinene, gamma-terpinene và terpinolene giảm đi một nửa, trong khi hàm lượng p-cymene tăng mạnh từ 2% lên 11,5% [2].

Chính các sản phẩm phân hủy này là thủ phạm gây viêm da tiếp xúc dị ứng [5], [2]. Các chất gây mẫn cảm chính được xác định bao gồm ascaridole, terpinolene, alpha-terpinene, 1,2,4-trihydroxymenthane, alpha-phellandrene và limonene bị oxy hóa [1], [6], [2].

Nghiên cứu thực nghiệm và khảo sát quy mô lớn nói gì?

Bằng chứng về sự nguy hiểm của tinh dầu tràm trà oxy hóa đã được chứng minh rõ từ phòng thí nghiệm đến lâm sàng. Một nghiên cứu công bố năm 1999 tiến hành thử nghiệm trên chuột lang và 11 bệnh nhân nhạy cảm với tràm trà [2]. Tinh dầu được đặt ở bệ cửa sổ để chịu tác động của ánh sáng, oxy và độ ấm [2]. Kết quả trên chuột lang cho thấy phân đoạn monoterpene gây mẫn cảm mạnh hơn phân đoạn sesquiterpene, và dầu tràm trà bị oxy hóa có khả năng gây dị ứng mạnh gấp 3 lần so với dầu mới chưng cất [2]. Khi thử nghiệm áp da (patch test) 15 thành phần cho 11 bệnh nhân, cả 11 người đều phản ứng mạnh với alpha-terpinene, terpinolene và ascaridole; 4 người phản ứng với alpha-phellandrene và 2 người phản ứng với myrcene [2].

Để làm rõ vai trò của chất phân hủy ascaridole, một nghiên cứu năm 2014 đã thử nghiệm áp da trên 319 bệnh nhân chàm với nồng độ ascaridole 1%, 2%, 5% và 250 bệnh nhân với tinh dầu tràm trà oxy hóa 5%, đọc kết quả vào ngày thứ 3 và thứ 7 [5]. Tỷ lệ dương tính tăng dần theo nồng độ ascaridole: đạt 1,4% ở mức 1%; 5,5% ở mức 2% và 7,2% ở mức 5% [5]. Tuy nhiên, nồng độ 5% cũng làm tăng các phản ứng kích ứng gây nhiễu, nên mức 2% được khuyến nghị là tối ưu để xét nghiệm [5]. Đáng chú ý, mọi trường hợp dương tính với tràm trà oxy hóa đều đi kèm phản ứng dương tính với ascaridole [5].

Tại Úc, nơi tràm trà có mặt trong nhiều sản phẩm chăm sóc da và tóc, một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 2007 đã phân tích dữ liệu suốt 4,5 năm trên 2.320 người làm xét nghiệm áp da [3]. Có 41 trường hợp dương tính với tinh dầu tràm trà oxy hóa, chiếm tỷ lệ 1,8% [3]. Trong số 41 ca này, phản ứng dị ứng có liên quan trực tiếp đến tình trạng viêm da hiện tại ở 17 bệnh nhân (41%) [3]. Có 27 người (66%) nhớ lại từng dùng tràm trà và 8 người (20%) từng bôi dầu nguyên chất 100% lên da [3].

Tại châu Âu, một nghiên cứu đa trung tâm năm 2003 tại 11 khoa da liễu ở Đức và Áo đã kiểm tra tinh dầu tràm trà 5% pha trong diethylphtalate trên 3.375 bệnh nhân liên tiếp, đọc kết quả vào ngày thứ 2 và thứ 3 [4]. Kết quả có 36 bệnh nhân dương tính, chiếm 1,1% [4]. Tỷ lệ nhạy cảm dao động lớn theo vùng: 2,3% tại Dortmund, 1,7% tại Buxtehude, 1,1% tại Essen, 0,7% tại Graz và 0% tại Berlin cùng Vienna [4].

Cảnh báo từ các ca bệnh thực tế

Thực tế lâm sàng ghi nhận nhiều ca tổn thương da nặng do thói quen tự dùng tinh dầu. Một nghiên cứu năm 2015 tổng kết trong 5 năm có 5 bệnh nhân (chiếm 0,4% tổng số người khám chuyên khoa) phản ứng mạnh với tràm trà 5% pha trong Vaseline [6]. Ba trong số 5 người này cũng phản ứng với d-limonene bị oxy hóa [6]. Điểm chung là họ đều dùng tinh dầu để tự bôi chữa các bệnh da mà họ lầm tưởng là nhiễm trùng, nhưng thực chất lại là các dạng viêm da khác [6].

Gần đây hơn, một nghiên cứu của Pháp công bố năm 2023 đã khảo sát 42 bệnh nhân viêm da tiếp xúc dị ứng với chính loại tinh dầu họ đang dùng (79% là phụ nữ, tuổi trung bình 50) [7]. Trong số này, tràm trà, oải hương và ravintsara là những tác nhân chính, bên cạnh 2 ca do cúc bất tử [7]. Mức độ dị ứng nghiêm trọng đến mức 8 bệnh nhân phải nhập viện điều trị [7]. Điều đáng lo ngại là 40% bệnh nhân không tự giác kể với bác sĩ việc mình có dùng tinh dầu, và chỉ 33% từng nhận được lời khuyên hướng dẫn sử dụng lúc mua hàng [7].

Thậm chí, dị ứng tràm trà cũ còn gây ra phản ứng lan rộng toàn thân. Một báo cáo năm 2000 mô tả ca bệnh viêm da tiếp xúc dị ứng tràm trà tiến triển thành phản ứng dạng hồng ban đa dạng lan rộng với các tổn thương hình bia bắn ở xa vị trí bôi ban đầu [8]. Bệnh nhân phải điều trị bằng thuốc corticosteroid đường toàn thân và bôi tại chỗ [8]. Năm tháng sau, khi xét nghiệm áp da lại, bệnh nhân phản ứng mức 3+ với dầu tràm trà cũ đã oxy hóa, trong khi chỉ phản ứng mức 2+ với dầu tràm trà mới [8].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Tổng hợp các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ phản ứng dương tính với tràm trà trong xét nghiệm thường quy dao động từ 0,1% đến 3,5%, với gần 100 ca dị ứng chi tiết đã được mô tả trong các báo cáo y văn [1]. Các dữ liệu này giúp giới y khoa thống nhất rằng dầu tràm trà mới mở nắp gây phản ứng rất yếu, do đó muốn chẩn đoán chính xác dị ứng thì bắt buộc phải dùng tinh dầu tràm trà đã oxy hóa (thường ở nồng độ 5% hoặc 10% trong petrolatum) kết hợp với lọ dầu thực tế của bệnh nhân [1], [7], [3].

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại cũng có những giới hạn nhất định. Tỷ lệ dị ứng có sự chênh lệch lớn giữa các khu vực địa lý (từ 0% đến 2,3% tại Đức và Áo), khiến các chuyên gia ở một số nơi chưa đưa tràm trà vào bộ xét nghiệm tiêu chuẩn cho mọi bệnh nhân, mà chỉ kiểm tra khi có tiền sử nghi ngờ [4]. Tại Úc, tình trạng dị ứng tràm trà được nhận định là còn bị báo cáo thấp hơn thực tế [3]. Ở nồng độ xét nghiệm cao (như ascaridole 5%), ranh giới giữa phản ứng dị ứng thật sự và phản ứng kích ứng da thông thường đôi khi khó phân biệt [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tinh dầu

Hiểu lầm phổ biến nhất là niềm tin "chiết xuất tự nhiên thì hoàn toàn lành tính". Chính xu hướng chuộng các liệu pháp tự nhiên đã làm gia tăng số ca dị ứng tràm trà trong những năm qua [6], [3], [8]. Nhiều người tự ý lấy tinh dầu bôi lên vùng da đang bị chàm hoặc viêm da vì nghĩ đó là vết nhiễm trùng cần sát khuẩn, khiến tổn thương bùng phát nặng hơn [6].

Hiểu lầm thứ hai là bôi tinh dầu càng đặc thì hiệu quả càng nhanh. Dữ liệu y văn chỉ ra rằng phần lớn các ca viêm da tiếp xúc dị ứng đều bắt nguồn từ việc bôi tinh dầu tràm trà nguyên chất (100%), trong khi các sản phẩm mỹ phẩm chứa tràm trà pha loãng chỉ chiếm thiểu số các ca bệnh [1], [3].

Ngoài ra, vì nghĩ tinh dầu chỉ là sản phẩm chăm sóc thông thường, tới 40% người bệnh không thông báo cho bác sĩ khi đi khám da liễu, gây khó khăn cho việc tìm nguyên nhân gây bệnh [7].

Ai nên thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người có cơ địa chàm (eczema) hoặc đang có sẵn các bệnh lý viêm da [5], [6]. Làn da tổn thương rất dễ mẫn cảm với các chất phân hủy trong tinh dầu [5], [6].

Nhóm thứ hai là những người từng bị dị ứng với các loại tinh dầu khác, hương liệu hoặc nhựa thực vật [1], [7]. Nghiên cứu cho thấy có sự phản ứng chéo hoặc đi kèm rất cao giữa tràm trà với dầu thông (turpentine oil) — lên tới 38,9% trong khảo sát tại Đức và Áo [1], [4]. Trong nghiên cứu tại Pháp, 71% bệnh nhân dị ứng tinh dầu cũng dương tính với hỗn hợp hương liệu (fragrance mix I hoặc II) [7]. Người nhạy cảm với tràm trà cũng thường phản ứng cùng lúc với nhựa thông (colophonium/colophony), nhựa thơm Peru (Myroxylon pereirae / balsam of Peru), chất abitol, limonene hoặc linalool [1], [7], [8].

Người có bệnh nền về da hoặc đang dùng thuốc điều trị da liễu cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm tinh dầu nào. Tinh dầu không có tác dụng chữa khỏi các bệnh lý viêm da và tuyệt đối không thể thay thế phác đồ của bác sĩ chuyên khoa.

Cách áp dụng thực tế để bảo vệ làn da

Để giảm thiểu nguy cơ kích ứng từ quá trình oxy hóa tinh dầu tràm trà, người dùng cần lưu ý cách chọn mua, bảo quản và sử dụng hàng ngày:

  • Tránh dùng dầu nguyên chất: Không bôi trực tiếp tinh dầu tràm trà nguyên chất 100% lên da [1], [3]. Hãy ưu tiên các sản phẩm mỹ phẩm hoặc dược phẩm bôi ngoài da đã được pha chế ở nồng độ an toàn, vì nhóm này ít gây phản ứng dị ứng hơn hẳn so với dầu nguyên chất [1].
  • Bảo quản nghiêm ngặt: Quá trình tạo peroxide độc hại tăng vọt chỉ sau 4 ngày nếu dầu tiếp xúc với ánh sáng, oxy và nhiệt độ ấm [2]. Do đó, phải đậy kín nắp ngay sau khi dùng để hạn chế tiếp xúc không khí, cất lọ dầu ở nơi tối, mát mẻ, tuyệt đối tránh đặt ở bệ cửa sổ hay nơi có nắng chiếu [2].
  • Thay mới định kỳ: Tinh dầu mới mở nắp ít gây hại hơn nhiều so với dầu cũ đã oxy hóa [1], [2], [3], [8]. Không nên tiếc rẻ dùng các lọ tinh dầu đã mở nắp để lâu ngày.
  • Khai báo với bác sĩ: Khi mua tinh dầu, hãy chủ động hỏi kỹ hướng dẫn sử dụng an toàn [7]. Nếu xuất hiện triệu chứng đỏ ngứa, phát ban sau khi dùng, cần ngưng ngay và mang theo chính lọ tinh dầu đang dùng đến gặp bác sĩ da liễu để thực hiện xét nghiệm áp da chính xác [7], [8].

Tinh dầu tràm trà là nguyên liệu phổ biến nhưng lại đứng đầu nhóm tinh dầu về số ca gây dị ứng tiếp xúc được ghi nhận [1]. Sự biến đổi hóa học khi tiếp xúc với không khí và ánh sáng làm độc tính gây dị ứng của dầu tăng lên gấp nhiều lần [1], [2]. Bảo quản kín ở nơi mát, tránh bôi dầu nguyên chất và loại bỏ những lọ dầu đã mở nắp lâu ngày là nguyên tắc thiết yếu để chăm sóc da an toàn [1], [2], [3].