Trong bữa cơm gia đình Việt, tỏi tươi xuất hiện thường xuyên trong bát nước chấm hay đĩa rau xào. Nhiều người truyền tai nhau ăn tỏi sống mỗi ngày giúp "quét sạch" mỡ gan nhờ hoạt chất allicin và alliin khóa chặt men tổng hợp axit béo. Thắc mắc đặt ra là thực phẩm quen thuộc này có thực sự ngăn cản quá trình tạo mỡ tại gan như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn là tỏi và các chế phẩm từ tỏi thực sự có khả năng hỗ trợ giảm tích tụ mỡ ở gan, cải thiện men gan và điều hòa mỡ máu [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu chứng minh tác dụng thông qua việc điều chỉnh quá trình chuyển hóa lipid, đường huyết, giảm viêm và chống oxy hóa nói chung, chứ chưa đi sâu đo lường trực tiếp cơ chế của từng hợp chất riêng lẻ như allicin hay alliin lên các men tổng hợp axit béo cụ thể [2]. Ngoài ra, phần lớn thử nghiệm lâm sàng trên người sử dụng viên bột tỏi định lượng sẵn thay vì củ tỏi tươi dùng trong bếp ăn hàng ngày [1].
Cơ chế tỏi tác động lên lá gan nhiễm mỡ
Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là tình trạng mỡ tích tụ bên trong tế bào gan dù người bệnh không lạm dụng bia rượu và không nhiễm virus viêm gan [3]. Đây là bệnh lý mạn tính phổ biến hàng đầu gây suy giảm chức năng gan trên toàn cầu, tác động đến cả người lớn lẫn trẻ em [4], [2]. Nếu không kiểm soát, bệnh có thể tiến triển từ gan nhiễm mỡ đơn thuần sang viêm gan nhiễm mỡ, xơ gan, ung thư biểu mô gan và dẫn đến tử vong [4], [1].
Do hiện tại chưa có thuốc đặc trị được phê duyệt chính thức cho bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu, việc can thiệp bằng chế độ ăn uống giàu hợp chất sinh học là hướng đi chính được khuyến nghị [4], [1]. Tỏi (tên khoa học là Allium sativum L.) mang lại nhiều lợi ích sinh lý như hạ mỡ máu, chống đái tháo đường, kháng viêm và chống oxy hóa [3], [2].
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 sau khi sàng lọc và phân tích 12 nghiên cứu tính đến tháng 2 năm 2022 đã chỉ ra rằng tỏi kiểm soát sự phát triển của gan nhiễm mỡ qua nhiều con đường cùng lúc [2]. Cụ thể, tỏi giúp giảm trọng lượng cơ thể, điều hòa quá trình chuyển hóa đường (glucose) và chuyển hóa chất béo (lipid), đồng thời làm dịu phản ứng viêm và giảm căng thẳng oxy hóa tại gan [2]. Dù đề bài thường nhắc đến allicin và alliin tác động lên men tổng hợp axit béo, các tài liệu tổng hợp này mới chỉ ghi nhận tác động chung của tỏi và các thành phần chính lên quá trình chuyển hóa chất béo mà chưa tách bạch con số cụ thể cho từng hoạt chất hay từng loại men [5], [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu trên động vật
Trước khi thử nghiệm trên người, giới khoa học đã thực hiện nhiều thí nghiệm trên động vật để quan sát trực tiếp mô gan. Một nghiên cứu công bố năm 2008 thực hiện trên chuột cống bạch tạng đực bị gây đái tháo đường và gan nhiễm mỡ bằng chế độ ăn giàu chất béo hoặc hóa chất alloxan [6]. Khi cho chuột uống bột tỏi với liều 15 mg trên mỗi kg cân nặng mỗi ngày trong 3 tuần, kết quả mô học cho thấy tình trạng gan nhiễm mỡ cải thiện rõ rệt hơn ở nhóm chuột béo phì [6]. Tỏi làm giảm chất gây viêm TNF-alpha, dù tác dụng này ở chuột béo phì không gắn liền với việc cải thiện tình trạng kháng insulin [6].
Một nghiên cứu khác năm 2021 thử nghiệm chiết xuất tỏi đen ngâm già (AGE) kết hợp chiết xuất nhân sâm đen (BGE) trên chuột nhắt béo phì do ăn nhiều chất béo [4]. Hình ảnh hiển vi mô gan của chuột được dùng chiết xuất tỏi đen và nhân sâm đen cho thấy số lượng giọt mỡ ít hơn hẳn [4]. Dù dùng riêng lẻ hay kết hợp, hai loại chiết xuất này đều làm giảm men gan AST và ALT, chứng tỏ khả năng bảo vệ tế bào gan [4]. Khi kết hợp cả hai, chuột thí nghiệm giảm được cholesterol toàn phần, giảm cholesterol xấu (LDL-C), giảm chỉ số viêm TNF-alpha, đồng thời tăng hoạt tính các men chống oxy hóa là SOD và GSH-Px, giảm chất chỉ điểm oxy hóa malondialdehyde [4].
Quy mô lớn hơn, một phân tích gộp công bố năm 2023 đã sàng lọc 839 báo cáo và chọn ra 22 bài báo nghiên cứu trên mô hình động vật mắc gan nhiễm mỡ không do rượu [5]. Kết quả tổng hợp khẳng định tỏi và các thành phần chính giúp giảm đáng kể đường huyết lúc đói, insulin lúc đói, triglyceride máu, cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol, đồng thời làm tăng cholesterol tốt (HDL-cholesterol) [5]. Tuy vậy, nhóm nghiên cứu lưu ý kết quả giữa các thí nghiệm có sự khác biệt lớn do phụ thuộc vào loài động vật, cách gây bệnh, loại chế phẩm tỏi và thời gian can thiệp [5].
Kết quả thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh
Các thử nghiệm có đối chứng giả dược trên người cung cấp bằng chứng sát thực tế nhất. Năm 2016, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược được thực hiện trên 110 người mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu [3]. Nhóm can thiệp uống 2 viên tỏi mỗi ngày (chứa 400 mg bột tỏi), trong khi nhóm đối chứng uống viên giả dược [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng bột tỏi giảm đáng kể cân nặng và khối lượng mỡ cơ thể so với ban đầu [3]. Tỷ lệ phần trăm giảm cân ở nhóm dùng tỏi cao hơn rõ rệt so với nhóm giả dược (giảm 2,6% so với giảm 0,7%), trong khi lượng nước cơ thể và khối cơ nạc không bị ảnh hưởng [3]. Nghiên cứu này không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào [3].
Đến năm 2020, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng ngẫu nhiên khác tiếp tục đánh giá trên 90 bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu trong thời gian 12 tuần [1]. Nhóm điều trị uống 4 viên tỏi mỗi ngày, mỗi viên chứa 400 mg bột tỏi (tương đương 1.600 mg/ngày), còn nhóm đối chứng uống 4 viên tinh bột [1]. Sau 12 tuần, tình trạng gan nhiễm mỡ ở nhóm dùng bột tỏi giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng [1]. Nồng độ các men gan gồm ALT, AST, GGT cùng các chỉ số mỡ máu như cholesterol toàn phần, triglyceride (TAG) và LDL-cholesterol đều giảm đáng kể, trong khi chỉ số HDL-cholesterol có sự thay đổi có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [1]. Riêng men gan alkaline phosphatase không có sự khác biệt giữa hai nhóm [1].
Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác tiến hành trên 90 người mắc hội chứng chuyển hóa – tình trạng có mối liên hệ mật thiết với bệnh gan nhiễm mỡ [7]. Người tham gia dùng 1.600 mg bột tỏi mỗi ngày hoặc giả dược trong 3 tháng [7]. So với giả dược, nhóm dùng bột tỏi giảm đáng kể chỉ số gan nhiễm mỡ (FLI giảm 5,5 so với tăng 0,1), giảm men gan GGT (giảm 3,2 so với tăng 0,6), và giảm mạnh triglyceride máu (giảm 40,0 so với tăng 0,1) [7]. Ngoài ra, người dùng bột tỏi còn tăng HDL-cholesterol (tăng 4,5 so với giảm 1,8), giảm vòng eo (giảm 1,3 cm), hạ huyết áp tâm thu (giảm 7,7 mmHg) và tâm trương (giảm 6,7 mmHg), giảm nồng độ insulin và chỉ số kháng insulin HOMA-IR [7]. Đáng chú ý, bột tỏi còn giúp giảm cảm giác đói, giảm ham muốn ăn uống và tăng cảm giác no [7].
Hiểu lầm thường gặp về việc ăn tỏi trị mỡ gan
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần ăn nhiều tỏi tươi sẽ thay thế được mọi phương pháp điều trị và xóa sổ hoàn toàn mỡ gan. Thực tế, các nghiên cứu lâm sàng cho kết quả tích cực trên người đều sử dụng viên nén bột tỏi đã được chuẩn hóa hàm lượng (từ 400 mg đến 1.600 mg mỗi ngày) chứ không dùng củ tỏi tươi sống [7], [3], [1]. Hơn nữa, ngay cả tổng quan hệ thống năm 2022 cũng chỉ ra rằng số lượng thử nghiệm lâm sàng đánh giá tác dụng của tỏi trên người hiện vẫn chưa đủ nhiều, cần thêm các nghiên cứu sâu hơn trong tương lai [2].
Một hiểu lầm khác là gán ghép toàn bộ công dụng hạ mỡ gan cho riêng hoạt chất allicin hay alliin ức chế men tổng hợp axit béo như các quảng cáo truyền miệng. Trong các công trình khoa học được trích dẫn, giới chuyên môn đánh giá hiệu quả của bột tỏi hoặc chiết xuất tỏi thông qua tác động tổng thể lên cân nặng, cảm giác thèm ăn, độ nhạy insulin, các chỉ số mỡ máu và phản ứng viêm, chứ chưa khẳng định một hoạt chất đơn lẻ nào quyết định toàn bộ việc khóa men tạo mỡ ở người [4], [7], [2].
Ai nên thận trọng khi dùng tỏi?
Dù thử nghiệm lâm sàng năm 2016 ghi nhận việc dùng viên bột tỏi không gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng nào ở người bệnh gan nhiễm mỡ [3], việc tự ý bổ sung tỏi liều cao vẫn cần sự cẩn trọng. Các nghiên cứu lâm sàng đều được thiết kế chặt chẽ với liều lượng cố định và theo dõi y tế sát sao trong khoảng thời gian từ 12 tuần đến 3 tháng [7], [1].
Những người đang mắc bệnh lý mạn tính như đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, cao huyết áp hoặc hội chứng chuyển hóa không nên tự ý bỏ phác đồ điều trị để chuyển sang ăn tỏi hoặc uống viên tỏi [6], [7]. Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm bổ sung từ tỏi để đảm bảo an toàn và phù hợp với thể trạng.
Áp dụng thực tế sao cho đúng và đủ?
Để tận dụng lợi ích của tỏi cho sức khỏe lá gan, người dân có thể đưa tỏi vào chế độ ăn hàng ngày như một loại gia vị tự nhiên giúp món ăn thơm ngon, hỗ trợ kiểm soát cảm giác thèm ăn [7]. Nếu muốn sử dụng các chế phẩm viên bột tỏi hỗ trợ giảm mỡ gan theo liều lượng đã được nghiên cứu (chẳng hạn mức 1.600 mg bột tỏi mỗi ngày chia làm 4 viên dùng trong 12 tuần), người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để chọn sản phẩm uy tín [7], [1].
Quan trọng hơn, tỏi chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không phải "thuốc tiên". Do béo phì và thừa cân đóng vai trò chủ chốt trong việc hình thành gan nhiễm mỡ, việc giảm cân và giảm khối lượng mỡ cơ thể mới là chiến lược cốt lõi [3]. Người bệnh cần kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế chất béo xấu và duy trì vận động thể lực đều đặn để kiểm soát cân nặng bền vững [4], [3].
Tóm lại, các bằng chứng khoa học cho thấy bột tỏi và chiết xuất tỏi giúp giảm tích tụ mỡ ở gan, hạ men gan và cải thiện mỡ máu nhờ điều hòa chuyển hóa và giảm viêm [1], [2]. Tuy nhiên, hiệu quả này đến từ việc sử dụng chế phẩm định lượng chuẩn kết hợp lối sống lành mạnh chứ không đơn thuần nhờ ăn tỏi tươi khóa men tạo mỡ. Người có bệnh gan nhiễm mỡ nên thăm khám định kỳ và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.
