Nhiều người quan tâm đến việc bổ sung đậu đỏ vào chế độ ăn nhằm cải thiện tình trạng mỡ máu và giảm nguy cơ tim mạch. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu đánh giá hỗn hợp các loại đậu đỗ (trong đó có đậu đỏ tây luân phiên) hoặc các loại đậu khác, chưa có thử nghiệm riêng lẻ chỉ dùng duy nhất đậu đỏ. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên xác nhận việc tiêu thụ các loại đậu họ đậu giúp hạ chỉ số cholesterol toàn phần và LDL ở mức độ khiêm tốn.
Bằng chứng lâm sàng về khả năng giảm cholesterol LDL của đậu đỏ
Bằng chứng tổng hợp từ các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên cho thấy họ đậu có tác dụng hạ mỡ máu nhất quán. Một phân tích gộp năm 2012 từ 10 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 268 người tham gia với thời gian can thiệp tối thiểu 3 tuần cho thấy chế độ ăn giàu đậu đỗ không chứa đậu nành làm giảm mức cholesterol toàn phần trung bình 11,8 mg/dL so với nhóm đối chứng [1]. Đồng thời, mức cholesterol xấu LDL cũng giảm trung bình 8,0 mg/dL [1].
Nghiên cứu lâm sàng chéo, ngẫu nhiên tại nhiều trung tâm công bố năm 2021 đã đánh giá thực đơn luân phiên gồm đậu đỏ tây sẫm màu, đậu đỏ trắng, đậu đen, đậu pinto và đậu navy trên 73 người trưởng thành có mức LDL từ 3,0 đến 5,0 mmol/L [2]. Sau 4 tuần tiêu thụ 1 chén (180 g) đậu đóng hộp mỗi ngày thay cho cơm trắng, chỉ số LDL cholesterol đã giảm 8,08% và cholesterol toàn phần giảm 5,46% [2]. Tuy nhiên, liều lượng nửa chén (90 g) mỗi ngày không tạo ra khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm ăn cơm trắng [2].
Chi tiết các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên người
Tác động hạ lipid máu cũng được ghi nhận ở các loại đậu cùng họ thông qua nhiều thử nghiệm can thiệp. Một thử nghiệm năm 2007 trên 16 người trưởng thành kháng insulin nhẹ kéo dài 8 tuần ghi nhận việc tiêu thụ 1/2 chén đậu pinto mỗi ngày giúp giảm 19 mg/dL cholesterol toàn phần và giảm 14 mg/dL LDL cholesterol [3]. Ngược lại, đậu mắt đen và giả dược cà rốt không tạo ra sự cải thiện này [3].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên đơn mù năm 2024 tại Canada trên 180 người trưởng thành tăng cholesterol máu nhẹ so sánh việc tiêu thụ 120 g (khoảng 3/4 chén) hỗn hợp đậu khô hoặc đậu Hà Lan với cơm trắng trong 6 tuần [4]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ hỗn hợp đậu giảm nồng độ LDL cholesterol xuống 0,21 mmol/L, cholesterol toàn phần giảm 0,28 mmol/L và non-HDL cholesterol giảm 0,20 mmol/L so với nhóm ăn cơm trắng [4]. Ngược lại, nhóm ăn đậu Hà Lan không ghi nhận mức giảm có ý nghĩa đối với LDL [4].
Ngoài ra, một can thiệp kéo dài 12 tuần năm 2007 trên 80 người trưởng thành cho thấy khẩu phần 130 g đậu nấu chín mỗi ngày làm giảm cholesterol toàn phần khoảng 8% ở nhóm đối chứng và 4% ở nhóm tiền hội chứng chuyển hóa [5]. Thử nghiệm này cũng ghi nhận mức giảm đồng thời ở cả LDL và HDL cholesterol [5]. Trên đối tượng trẻ em có rối loạn mỡ máu, một can thiệp thử nghiệm năm 2017 trên 38 trẻ dùng bột đậu navy (17,5 g/ngày) trong 4 tuần cũng làm thay đổi tích cực 18 chất béo trong huyết tương và giảm các axit béo tự do liên quan đến bệnh chuyển hóa [6].
Cơ chế tác động lên lipid máu và chuyển hóa
Tác động cải thiện mỡ máu của họ đậu gắn liền với quá trình lên men và hệ vi sinh đường ruột. Tiêu thụ đậu làm thay đổi quá trình sản sinh axit béo chuỗi ngắn trong phân và làm giảm quần thể vi khuẩn Eubacterium limosum khoảng 50% so với nhóm dùng súp thịt gà [5]. Quá trình này cũng giảm đáng kể việc sản xuất các axit béo chuỗi nhánh như axit isovaleric và isobutyric [5].
Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2024 chỉ ra lượng chất xơ tiêu thụ hàng ngày không có mối tương quan thuận nghịch có ý nghĩa với mức giảm LDL cholesterol ở nhóm ăn đậu [4]. Điều này gợi ý rằng cơ chế hạ mỡ máu của đậu có thể không chỉ phụ thuộc đơn thuần vào lượng chất xơ thô mà liên quan đến tổng thể mạng lưới dưỡng chất hoặc các con đường chuyển hóa lipid phức tạp khác [4].
Những điều khoa học chưa làm rõ về đậu đỏ
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên riêng biệt nào đánh giá độc lập chỉ một giống đậu đỏ duy nhất trên lipid máu; đậu đỏ tây chỉ mới được đưa vào thử nghiệm dưới dạng thành phần luân phiên cùng các loại đậu khác [2].
Các nghiên cứu lâm sàng hiện có chỉ kéo dài từ 4 đến 12 tuần, chưa cung cấp dữ liệu dài hạn về việc liệu mức giảm LDL này có duy trì ổn định qua nhiều năm hay trực tiếp làm giảm tỷ lệ biến cố tim mạch thực tế [2], [5]. Cơ chế phân tử chính xác tạo nên sự khác biệt giữa các giống đậu khác nhau cũng chưa được làm sáng tỏ [4].
Ai nên thận trọng khi bổ sung đậu đỏ vào khẩu phần?
Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc hay đầy hơi cần lưu ý, vì các thử nghiệm ghi nhận việc tăng lượng đậu đột ngột có thể gây ra triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa thoáng qua [4].
Người đang điều trị rối loạn mỡ máu bằng thuốc kê đơn không nên tự ý ngưng thuốc hoặc dùng đậu đỏ để thay thế phác đồ y khoa. Đậu đỏ chỉ đóng vai trò hỗ trợ dinh dưỡng trong chế độ ăn tổng thể.
Gợi ý áp dụng đậu đỏ vào chế độ ăn hàng ngày
Dựa trên dữ liệu lâm sàng, mức tiêu thụ đậu đạt hiệu quả hạ mỡ máu rõ rệt là khoảng 1 chén (180 g) đậu nấu chín mỗi ngày, trong khi mức nửa chén (90 g) có thể chưa đủ tạo ra thay đổi lớn [2].
Người dùng nên sử dụng đậu để thay thế một phần tinh bột tinh chế như cơm trắng hoặc bánh mì trắng trong bữa ăn [2], [4]. Khi chế biến, cần nấu chín mềm và tăng lượng dùng từ từ để hệ vi sinh đường ruột kịp thích nghi [4], [5].
Kết luận về vai trò của đậu đỏ với mỡ máu
Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng xác nhận việc đưa đậu đỏ trong nhóm các loại đậu đỗ vào bữa ăn hàng ngày giúp hạ LDL và cholesterol toàn phần ở mức khiêm tốn. Đây là một giải pháp bổ trợ dinh dưỡng hữu ích, cần kết hợp với lối sống lành mạnh và chỉ định điều trị từ bác sĩ.
