Trà bancha nêm tương tamari: Bổ khí hay làm vọt huyết áp?

Nhiều người theo phương pháp thực dưỡng duy trì thói quen uống trà bancha pha tương tamari vào mỗi buổi sáng. Công thức này thường được truyền tai như bài thuốc thanh lọc cơ thể, giải cảm, tăng cường sinh lực và "bổ khí". Tuy nhiên, không ít người sau khi uống lại cảm thấy hoa mắt, nóng bừng mặt hoặc nhức đầu dữ dội.

Thực tế, trà bancha nêm tương tamari không phải thức uống bồi bổ vạn năng, mà tiềm ẩn rủi ro sức khỏe khôn lường. Thói quen nêm tương đậm đặc vào nước uống đưa thẳng một lượng muối lớn vào lòng mạch, có thể kích hoạt cơn tăng huyết áp kịch phát, đặc biệt nguy hiểm cho người có bệnh tim mạch hay tiền sử huyết áp cao ^[1].

Cơ chế tác động đến huyết áp và thể dịch

Tương tamari là chế phẩm lên men từ đậu nành, nổi tiếng với hàm lượng muối cao. Trong khi đó, tăng huyết áp là một trong những yếu tố nguy cơ tử vong hàng đầu, từng gây ra ước tính 9,4 triệu ca tử vong trên toàn cầu vào năm 2010 ^[1]. Các yếu tố nguy cơ tim mạch có thể thay đổi bao gồm thừa cân, béo phì và chế độ ăn nhiều muối ^[1].

Khi nạp một lượng lớn nước tương đậm đặc vào cơ thể dưới dạng thức uống, nồng độ natri trong máu tăng vọt trong thời gian ngắn. Lượng muối dư thừa kéo nước vào lòng mạch, gia tăng áp lực lên thành mạch máu. Ở động vật thí nghiệm, hoạt động thần kinh giao cảm thận (RSNA) và sự giữ muối (cân bằng Na dương tính) là nguyên nhân gây tăng huyết áp; chỉ khi ức chế được phản xạ này qua hoạt chất đặc biệt thì huyết áp mới hạ và cơ thể mới tăng bài tiết natri qua nước tiểu ^[2]. Nếu uống tương thông thường nhiều muối, mạch máu phải chịu áp lực trực tiếp, làm dày thành động mạch chủ và động mạch vành ^[2].

Bên cạnh đó, các sản phẩm trà và đậu nành ủ lên men sẫm màu chứa melanoidin từ phản ứng Maillard, có hoạt tính ức chế mạnh men tiêu hóa trypsin ^[3]. Thói quen uống nước trà pha tương quá đậm có thể cản trở một phần hoạt động tiêu hóa protein tự nhiên của đường ruột ^[3].

Khoa học nói gì về đậu nành và nước tương?

Nghiên cứu về đậu nành và các chế phẩm đậu nành mang lại nhiều góc nhìn khoa học đáng chú ý, từ tác động tích cực đến giới hạn thực tế.

Năm 2007, một nghiên cứu trên chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) đã tìm hiểu tác dụng của loại nước tương giảm muối chứa gamma-aminobutyric acid (GABA) ^[2]. Nhóm chuột được cho ăn chế độ có nước tương giàu GABA giảm muối trong 6 tuần ^[2]. Kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu giảm so với nhóm dùng nước tương giảm muối đơn thuần hoặc nhóm uống dung dịch muối ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra GABA giúp ức chế thần kinh giao cảm thận, giảm ứ đọng natri và giảm phì đại mạch máu ngực cũng như động mạch vành ^[2]. Tuy nhiên, đây là thử nghiệm trên động vật và sử dụng loại tương đã can thiệp giảm muối kết hợp bổ sung GABA, không tương đương với việc người dùng uống tương tamari truyền thống nhiều muối ^[2].

Trên người, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng năm 2003 tại Nhật Bản đã khảo sát 64 người (40 nam, 24 nữ) trong 6 tuần ^[4]. Nhóm can thiệp (32 người) dùng nước tương và miso giảm 20-25% hàm lượng muối so với loại thông thường, nhóm đối chứng (32 người) dùng sản phẩm thông thường ^[4]. Kết quả trên toàn bộ người tham gia không ghi nhận thay đổi huyết áp đáng kể ^[4]. Dù vậy, ở phân nhóm từ 40 tuổi trở lên, nhóm dùng gia vị giảm muối ghi nhận huyết áp tâm trương giảm ròng 6,4 mmHg, dù huyết áp tâm thu không đổi ^[4]. Điều này chứng minh việc cắt giảm muối từ gia vị đậu nành mới là chìa khóa mang lại lợi ích huyết áp ^[4].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2018 phân tích dữ liệu từ 25.738 người trưởng thành Nhật Bản (10.154 nam và 15.584 nữ) từ Khảo sát Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia (2012-2016) ^[1]. Mục tiêu nhằm tìm hiểu mối liên hệ giữa khẩu phần nước tương, miso và huyết áp ^[1]. Kết quả cho thấy khi phân tích đa biến có hiệu chỉnh, không có mối liên hệ độc lập nào giữa lượng tiêu thụ nước tương, miso với huyết áp ở cả hai giới ^[1]. Tuy nhiên, chế độ ăn nhiều gia vị này thường đi kèm khẩu phần ăn tổng thể phức tạp và không đồng nghĩa với việc dung nạp muối đậm đặc dạng lỏng là an toàn ^[1].

Ngoài ra, tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 từ 17 kích thước hiệu ứng trên người trưởng thành cho thấy tiêu thụ đậu nành giúp giảm nhẹ huyết áp tâm thu (-1,70 mmHg) và huyết áp tâm trương (-1,27 mmHg) ^[5]. Phân tích dưới nhóm chỉ ra mức giảm rõ hơn ở người trẻ có huyết áp ban đầu thấp và can thiệp dưới 16 tuần ^[5]. Tuy nhiên, các phân tích gộp khác năm 2021 lại chỉ ra đậu nành chỉ giảm huyết áp tâm thu ở các nhóm nghiên cứu có huyết áp nền dưới 130 mmHg, còn ở người đã bị tăng huyết áp thì bằng chứng vẫn còn mâu thuẫn ^[6]. Các lợi ích nếu có của đậu nành đến từ isoflavone kích thích sản xuất oxit nitric và cải thiện giãn mạch qua dòng chảy, hoàn toàn không phải do lượng muối natri trong tương tạo ra ^[6].

Mặt lợi và giới hạn của các bằng chứng

Đậu nành nguyên bản là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, hỗ trợ thành mạch và cải thiện sức khỏe tim mạch khi dùng đúng cách [4, 6]. Nước tương lên men tự nhiên cũng chứa các axit amin và hợp chất có lợi ^[2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các nghiên cứu trên là không có thử nghiệm nào khuyến khích hòa tan nước tương vào trà để uống trực tiếp như một vị thuốc bồi bổ. Lợi ích hạ áp chỉ xuất hiện khi sử dụng đậu nành nguyên hạt hoặc dùng dòng sản phẩm nước tương đã được rút bớt 20-25% lượng muối ^[4]. Nếu dùng nước tương truyền thống với lượng muối đậm đặc, tác hại từ natri sẽ áp đảo mọi lợi ích của các phân tử sinh học có trong đậu nành [1, 3].

Hiểu lầm thường gặp về trà tương dưỡng sinh

Nhiều người lầm tưởng vị mặn sâu của tương tamari ủ lâu năm là "muối hữu cơ" không gây tăng huyết áp. Thực chất, muối vô cơ natri clorua trong quá trình ủ tương vẫn giữ nguyên bản chất ion natri khi đi vào tuần hoàn máu. Lượng natri này vẫn gây giữ nước và kích thích áp lực nội mạch như muối ăn bình thường [1, 3].

Một hiểu lầm khác là trà bancha giúp trung hòa hoàn toàn tính mặn của tương. Dù trà xanh chứa chất chống oxy hóa, nước trà không thể triệt tiêu lượng ion natri đã hòa tan. Uống hỗn hợp này khi đói khiến natri hấp thu vào máu nhanh hơn, dễ gây tăng huyết áp đột ngột.

Ai nên tuyệt đối thận trọng?

Những nhóm đối tượng sau không nên áp dụng công thức trà pha tương tamari:

• Người đã chẩn đoán tăng huyết áp hoặc có bệnh lý tim mạch, mạch vành [1, 3].
• Người mắc hội chứng chuyển hóa, tiền tăng huyết áp chưa kiểm soát tốt ^[6].
• Người cao tuổi từ 40 tuổi trở lên nhạy cảm với muối, nhóm đối tượng cần giảm lượng muối gia vị để hạ huyết áp tâm trương ^[4].
• Người có bệnh lý thận mạn tính hoặc rối loạn chức năng bài tiết natri ^[2].

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Để bảo vệ sức khỏe tim mạch mà vẫn duy trì lối sống lành mạnh, bạn nên áp dụng các thói quen dựa trên cơ sở khoa học:

• Tách riêng trà và gia vị: Uống trà bancha riêng biệt như một thức uống thảo mộc thông thường, không nêm thêm muối hay nước tương.
• Chọn sản phẩm giảm muối: Khi nấu nướng, ưu tiên các loại nước tương giảm muối (ít hơn 20-25% natri) để chế biến món ăn thay vì dùng tương nguyên chất đậm đặc ^[4].
• Kiểm soát khẩu phần: Dùng tương tamari như gia vị chấm nhẹ hoặc nêm lượng rất nhỏ vào món ăn chín, không dùng thìa canh để pha nước uống ^[1].
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Luôn hỏi ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc truyền miệng nào, đặc biệt khi đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp.

Thực dưỡng hay các liệu pháp tự nhiên chỉ phát huy tác dụng khi tôn trọng sinh lý học cơ thể. Đừng đánh đổi sự an toàn của hệ tim mạch chỉ vì những lời đồn thổi thiếu căn cứ khoa học.