Thời tiết thay đổi thất thường khiến không ít người gặp phải những cơn ho khan dai dẳng, gây cảm giác ngứa rát khó chịu ở cổ họng. Trong dân gian, nhiều loại thảo mộc thường được pha trà để làm dịu cơn ho, trong đó hoa cẩm quỳ là một gợi ý quen thuộc. Liệu việc uống trà hoa cẩm quỳ có thực sự giúp giảm ho hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng?

Khoa học hiện đại đã tìm thấy bằng chứng cho thấy cẩm quỳ hỗ trợ làm dịu kích ứng đường hô hấp trên nhờ lớp chất nhầy tự nhiên bao phủ niêm mạc. Cùng với các hoạt chất sinh học, loài cây này giúp bảo vệ cổ họng và giảm thiểu phản xạ ho một cách cơ học [1], [2].

Cơ chế tác động: Lớp màng bảo vệ tự nhiên từ chất nhầy

Cây cẩm quỳ (tên khoa học là Malva sylvestris) từ lâu đã xuất hiện trong y học cổ truyền tại châu Âu, châu Á và châu Phi để chữa ho, cảm lạnh và viêm nhiễm [1]. Các bộ phận như hoa và lá cẩm quỳ chứa một lượng lớn hợp chất nhầy (mucilage) cùng các flavonoid và phenol sinh học [1].

Khi được hãm cùng nước, chất nhầy trong cẩm quỳ tạo thành một dạng dung dịch có độ nhớt tự nhiên. Khi uống ngụm nhỏ, dung dịch này trực tiếp bao bọc lớp biểu mô niêm mạc hầu họng, tạo thành một rào cản vật lý che chắn các đầu dây thần kinh cảm giác [2].

Nhờ lớp màng sinh học cơ học này, cổ họng được giữ ẩm, tránh tiếp xúc trực tiếp với không khí khô lạnh hoặc các tác nhân gây kích ứng bên ngoài. Cơ chế bảo vệ cơ học giúp giảm đáng kể phản xạ ho bắt nguồn từ vùng họng và thanh quản [2]. Ngoài ra, dịch chiết cẩm quỳ còn thể hiện tính kháng viêm khi ức chế một số yếu tố tiền viêm như TNF-alpha, IL-1beta, COX-2 và iNOS [2].

Nghiên cứu nói gì về hiệu quả giảm ho của cẩm quỳ?

Các bằng chứng khoa học về tác dụng giảm ho của cẩm quỳ bao gồm cả thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật lẫn thử nghiệm lâm sàng trên người [3], [2].

Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2020 ghi nhận các thử nghiệm tiền lâm sàng về tác dụng chống ho của cẩm quỳ [2]. Khi thử nghiệm trên mèo, chất nhầy tự nhiên và hợp chất rhamnogalacturonan tinh chế từ cẩm quỳ đã ức chế phản xạ ho và làm giảm tần suất ho, đặc biệt rõ rệt tại vùng thanh quản - hầu họng [2]. Kết quả thực nghiệm khẳng định chất nhầy là thành phần chính chịu trách nhiệm cho hiệu quả giảm phản xạ ho của loài cây này [2].

Về thử nghiệm trên người, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của siro ho thảo dược chứa dịch chiết cẩm quỳ [3]. Nghiên cứu tiến hành trên 106 trẻ em bị ho cấp tính, sử dụng siro chứa chiết xuất hoa cẩm quỳ kết hợp mật ong keo và một số thảo mộc khác hoặc giả dược trong 8 ngày [3]. Kết quả cho thấy nhóm trẻ dùng siro thảo dược có sự thuyên giảm sớm và đáng kể điểm số ho cả ban ngày lẫn ban đêm, đồng thời rút ngắn thời gian kéo dài của cơn ho so với nhóm dùng giả dược [3]. Siro này được dung nạp tốt và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [3].

Bên cạnh đó, khả năng giữ ẩm niêm mạc của cẩm quỳ còn được củng cố qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2017 tại Iran trên bệnh nhân ung thư đầu và cổ bị chứng khô miệng do xạ trị [4]. Nghiên cứu so sánh bài thuốc cổ truyền chứa cẩm quỳ (Malva sylvestris) và thục quỳ (Alcea digitata) với nước bọt nhân tạo [4]. Kết quả chỉ ra nhóm dùng chế phẩm từ cẩm quỳ giảm đáng kể tình trạng khô miệng (P = 0,017) và cải thiện rõ rệt chất lượng cuộc sống so với nhóm đối chứng (P = 0,007) [4]. Điều này chứng minh tác dụng dưỡng ẩm bề mặt niêm mạc của thảo dược.

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Những kết quả khoa học trên cho thấy cẩm quỳ là một giải pháp tự nhiên đầy triển vọng giúp làm dịu cảm giác khô rát họng và giảm các cơn ho khan do kích ứng bề mặt [3], [4], [2]. Điểm cộng lớn nhất của thảo dược này là mức độ an toàn cao ở liều thông thường và cơ chế bảo vệ dịu nhẹ [2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ những hạn chế của bằng chứng khoa học hiện tại. Tổng quan năm 2020 chỉ ra rằng mức độ bằng chứng lâm sàng trực tiếp đối với bệnh lý đường hô hấp của cẩm quỳ đơn độc vẫn còn thấp [2]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng trên người, chẳng hạn như nghiên cứu siro ho năm 2021, đều sử dụng công thức kết hợp cẩm quỳ với các thành phần khác như mật ong hay thảo dược bổ trợ [3].

Do đó, khó có thể tách biệt rạch ròi đóng góp cụ thể của riêng cẩm quỳ đối với hiệu quả tổng thể. Thêm vào đó, cẩm quỳ không có đặc tính tiêu diệt virus hay vi khuẩn gây nhiễm trùng sâu dưới phế quản phổi, mà chủ yếu phát huy vai trò hỗ trợ triệu chứng tại chỗ [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cẩm quỳ trị ho

Nhiều người lầm tưởng rằng cẩm quỳ có thể chữa dứt điểm mọi loại ho. Thực tế, chất nhầy chỉ phát huy tác dụng tốt nhất đối với các cơn ho khan, ho do rát họng hoặc ho do kích ứng niêm mạc [2]. Với các trường hợp ho có đờm đặc hoặc ho do nhiễm trùng sâu, việc tạo thêm lớp chất nhầy không giúp làm sạch đường thở và không thay thế được thuốc loãng đờm.

Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược càng đậm đặc thì tác dụng càng nhanh. Việc đun sắc quá kỹ hoặc lạm dụng cẩm quỳ với liều lượng quá cao không làm tăng tốc độ hồi phục mà còn có thể dẫn đến các tác dụng không mong muốn trên hệ tiêu hóa và thần kinh [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù cẩm quỳ được đánh giá là thảo dược có độ an toàn cao ở liều truyền thống, người dùng vẫn cần lưu ý các cảnh báo quan trọng [2]. Dùng liều quá cao có thể gây buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy, hưng phấn thần kinh hoặc mất ngủ [2].

Đặc biệt, do chứa hàm lượng chất nhầy cao, cẩm quỳ có thể làm thay đổi và cản trở sự hấp thu của các loại thuốc uống khác khi đi qua đường tiêu hóa [2]. Những người đang phải điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây cần uống thuốc cách thời điểm dùng cẩm quỳ ít nhất 1-2 giờ.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người mắc các bệnh nền mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng cẩm quỳ như một liệu pháp hỗ trợ.

Gợi ý cách pha và dùng trà cẩm quỳ đúng cách

Để bảo toàn tối đa lượng chất nhầy có lợi trong hoa cẩm quỳ, cách hãm trà đóng vai trò rất quan trọng:

  • Cách pha: Dùng 1-2 thìa cà phê hoa hoặc lá cẩm quỳ khô. Thay vì dùng nước sôi sùng sục, có thể dùng nước ấm (khoảng 60-70 độ C) hoặc ngâm hãm nguội trong vài giờ để chất nhầy tiết ra từ từ mà không bị phân hủy bởi nhiệt độ quá cao.
  • Thời điểm và cách uống: Nên uống từng ngụm nhỏ, nuốt chậm để dòng nước thảo mộc có thời gian tiếp xúc và bám dính vào niêm mạc họng. Uống vào buổi sáng sau khi thức dậy hoặc buổi tối trước khi đi ngủ giúp giảm kích ứng ho về đêm [3].
  • Kết hợp: Có thể hòa thêm một thìa mật ong nguyên chất để tăng độ dịu ngọt và bổ trợ khả năng làm êm niêm mạc, tương tự như các công thức siro đã được nghiên cứu [3].

Trà hoa cẩm quỳ là một thức uống hỗ trợ lành tính, giúp xoa dịu cảm giác khó chịu và giảm phản xạ ho khan nhờ lớp màng nhầy tự nhiên che chắn niêm mạc hầu họng. Tuy nhiên, người bệnh không nên coi đây là phương thuốc chữa bệnh toàn diện. Nếu cơn ho kéo dài trên 3 tuần hoặc đi kèm sốt cao, khó thở, việc thăm khám y tế kịp thời là điều cần thiết để xác định đúng nguyên nhân và điều trị triệt để.