Cảm giác nóng rát vùng ngực, ợ chua và khó chịu sau mỗi bữa ăn là nỗi ám ảnh thường trực của người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản. Để làm dịu các cơn kích ứng niêm mạc, nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên theo kinh nghiệm dân gian, trong đó nổi bật là cẩm quỳ (Malva sylvestris). Thảo dược này thường được truyền tai như giải pháp bao bọc dạ dày, giảm axit trào ngược nhanh chóng.

Tuy nhiên, liệu cẩm quỳ có thực sự chữa khỏi trào ngược dạ dày như lời đồn thổi, hay khoa học hiện đại đang nhìn nhận tác dụng của nó ở mức độ nào? Câu trả lời ngắn gọn là: cẩm quỳ chứa các hợp chất chống oxy hóa và chất nhầy polysacarit có tiềm năng hỗ trợ làm dịu, bảo vệ niêm mạc mô, nhưng hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định khả năng điều trị bệnh trào ngược dạ dày thực quản.

Cơ chế tác động: Hợp chất chống oxy hóa và chất nhầy

Cẩm quỳ là loài thảo mộc lâu đời thuộc họ Malvaceae, phân bố nhiều ở khu vực Nam Âu, Bắc Phi và Tây Nam Á [1]. Loài cây này đã được ghi nhận sử dụng trong ẩm thực cũng như các bài thuốc dân gian từ hàng nghìn năm trước nhờ đặc tính làm dịu, nhuận tràng và chống loét [2], [1], [3].

Về mặt hóa học thực vật, các phân tích cho thấy chiết xuất lá và hoa cẩm quỳ rất giàu polyphenol, flavonoid, axit phenolic, các vitamin C, E, beta-carotene cùng các axit béo thiết yếu như omega-3 và omega-6 [4], [5]. Đặc biệt, cây chứa lượng lớn các polysacarit phức hợp [5], [6]. Các polysacarit này có đặc tính tạo màng nhầy tự nhiên khi gặp nước, giúp bao phủ bề mặt tiếp xúc.

Dưới góc độ cơ chế tế bào, khi xảy ra tình trạng mất cân bằng giữa các gốc tự do gây hại (stress oxy hóa) và khả năng tự khử độc của cơ thể, các thành phần tế bào như protein, lipid và DNA sẽ bị tổn thương nghiêm trọng [5]. Sự oxy hóa này làm gián đoạn các phân tử truyền tín hiệu tế bào, dẫn đến tổn hại mô không thể phục hồi [5]. Chiết xuất cẩm quỳ thể hiện khả năng quét gốc tự do và chống oxy hóa mạnh mẽ qua các thử nghiệm DPPH và khử NBT [4], [5], [7]. Hoạt tính dọn dẹp gốc tự do này liên quan mật thiết đến hàm lượng hợp chất phenolic và polysacarit dồi dào trong cây [5], [6].

Ngoài ra, cẩm quỳ còn chứa các hoạt chất chống viêm tự nhiên như quercetin, scopoletin và malvidin 3-glucoside [8], [3]. Nghiên cứu chỉ ra malvidin 3-glucoside đóng vai trò then chốt trong việc ức chế thâm nhiễm bạch cầu và giảm các chất trung gian gây viêm như interleukin-1beta (IL-1β) [3]. Nhờ sự kết hợp này, cẩm quỳ về mặt lý thuyết có thể hỗ trợ che chắn bề mặt biểu mô và giảm bớt các phản ứng viêm cục bộ do các tác nhân oxy hóa gây ra.

Bằng chứng tiền lâm sàng: Nghiên cứu nói gì?

Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng lớn trên người về bệnh trào ngược dạ dày, hầu hết các bằng chứng khoa học về cẩm quỳ đều đến từ các mô hình in vivo và in vitro trên động vật gặm nhấm nhằm đánh giá khả năng bảo vệ mô, chống stress oxy hóa và chức năng đường tiêu hóa.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành đánh giá chiết xuất nước lá cẩm quỳ (MSAE) trên chuột cống đực Wistar bị gây táo bón bằng thuốc loperamide [2]. Thử nghiệm gồm 6 nhóm chuột (mỗi nhóm 6 con), sử dụng các liều chiết xuất 100, 200 và 400 mg/kg thể trọng qua đường uống [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất cẩm quỳ cải thiện nhu động đường tiêu hóa, hỗ trợ làm rỗng dạ dày bình thường và kích thích tiết nước trong lòng ruột [2]. Bên cạnh đó, thảo dược còn làm giảm mức peroxy hóa lipid (LPO), giảm quá tải hydro peroxide (H2O2) ở đại tràng, bảo tồn hoạt tính enzyme chống oxy hóa và duy trì ổn định men gan (AST, ALT) cũng như chức năng thận (ure, creatinin) [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ tập trung vào chứng táo bón và nhu động ruột, chưa phản ánh cơ chế cơ thắt thực quản dưới ở bệnh trào ngược.

Trong một nghiên cứu khác vào năm 2016, các nhà khoa học đã thử nghiệm chiết xuất cẩm quỳ đường uống ở liều 0,2 g/kg thể trọng trên chuột cống đực Wistar bị gây độc thận bằng lithium carbonate (tiêm màng bụng 25 mg/kg) trong 30 ngày [4]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung chiết xuất cẩm quỳ đã ngăn chặn tổn thương mô học, phục hồi chỉ số ure và creatinin huyết thanh [4]. Chiết xuất này cũng đảo ngược tình trạng tăng LPO, đồng thời phục hồi hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa quan trọng gồm superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione peroxidase (GPx) tại mô thận [4].

Năm 2017, một nghiên cứu tiếp tục đánh giá tác động bảo vệ của chiết xuất cẩm quỳ ở liều 0,2 g/kg thể trọng trên mô tim và tinh hoàn của chuột Wistar chịu độc tính từ lithium carbonate tiêm màng bụng [6]. Tác nhân lithium làm tăng đáng kể mức LPO, hạ thấp nồng độ testosterone và làm giảm hoạt tính của SOD, CAT, GPx [6]. Việc dùng chiết xuất cẩm quỳ đã đưa các thông số sinh hóa và chỉ số mô học trở về gần mức bình thường [6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng lợi ích bảo vệ mô của cẩm quỳ có sự đóng góp lớn từ các polysacarit phức hợp [6].

Cũng trong năm 2017, nghiên cứu về tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu (I/R) thận và gan từ xa trên chuột đã kiểm tra các liều cẩm quỳ 200, 400 và 600 mg/kg thể trọng [1]. Kết quả cho thấy tiền xử lý bằng chiết xuất cẩm quỳ giúp giảm thâm nhiễm bạch cầu, giảm biểu hiện các yếu tố tiền viêm như TNF-alpha và ICAM-1, đồng thời hạ mức MDA và bảo tồn chỉ số FRAP [1]. Đáng chú ý, các liều 200 và 400 mg/kg thể hiện kết quả bảo vệ mô tốt hơn so với mức liều cao 600 mg/kg [1].

Năm 2011, một thử nghiệm trên 80 con chuột cống bị nhiễm độc kim loại vanadium trong 90 ngày cho thấy dịch sắc cẩm quỳ liều 0,2 g dược liệu khô/kg thể trọng đã ngăn chặn hiện tượng teo khoang Bowman và duy trì bình thường cấu trúc vỏ thận, dập tắt các phản ứng peroxy hóa lipid nhờ hàm lượng hợp chất phenolic dồi dào [7].

Năm 2013, nghiên cứu tiền lâm sàng về tính kháng viêm của cẩm quỳ trên mô hình phù tai chuột do hóa chất gây ra khẳng định việc bôi ngoài chiết xuất thủy phân cồn giúp giảm sưng phù, giảm hoạt tính myeloperoxydase của bạch cầu và hạ mức cytokine IL-1β [3]. Malvidin 3-glucoside trong dịch chiết được chứng minh là hoạt chất chính mang lại khả năng chống viêm tại chỗ này [3].

Năm 2021, một tổng quan nghiên cứu nhấn mạnh thêm hoạt tính làm lành vết loét da của dịch chiết cẩm quỳ thông qua việc kích thích co vết thương, giảm thời gian phục hồi và thúc đẩy sản xuất collagen [8]. Tuy nhiên, tất cả các dữ liệu này đều là thử nghiệm trên tế bào, bôi ngoài da hoặc trên cơ quan nội tạng của chuột; hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản [8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Qua các dữ liệu nghiên cứu sẵn có, cẩm quỳ thể hiện rõ hai lợi thế sinh học tiềm năng: khả năng chống oxy hóa, làm dịu phản ứng viêm nhờ polyphenol, malvidin 3-glucoside [5], [3], và khả năng hỗ trợ nhu động, nhuận tràng thông qua đường tiêu hóa [2]. Lớp chất nhầy polysacarit của cây có thể mang lại cảm giác xoa dịu cơ học tạm thời ở niêm mạc miệng họng tương tự các dòng thảo mộc chứa chất nhầy khác.

Tuy nhiên, giới hạn bằng chứng hiện tại là rất lớn. Các nghiên cứu hiện có hầu hết được thực hiện trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) với các mô hình gây độc nhân tạo bằng hóa chất như lithium, vanadium hoặc loperamide [4], [6], [2], [7]. Sinh lý học trào ngược dạ dày thực quản ở người có tính chất phức tạp, liên quan đến áp lực cơ thắt thực quản dưới, lượng axit dịch vị và sự thanh thải của thực quản.

Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào chứng minh cẩm quỳ có thể ngăn chặn luồng dịch vị trào ngược hoặc chữa lành viêm loét thực quản trên người. Do đó, cẩm quỳ không thể thay thế cho các nhóm thuốc kháng axit hay thuốc ức chế tiết axit do bác sĩ chỉ định.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người bệnh trào ngược thường mắc phải những hiểu lầm phổ biến khi tiếp cận với cẩm quỳ:

Thứ nhất, hiểu lầm cẩm quỳ có thể "chữa dứt điểm" bệnh trào ngược. Thực tế, cẩm quỳ không thể điều chỉnh được trương lực cơ thắt thực quản dưới hay triệt tiêu nguyên nhân gây bệnh cơ học.

Thứ hai, cho rằng cẩm quỳ trung hòa axit mạnh như thuốc kháng axit y tế. Cẩm quỳ hỗ trợ chủ yếu qua cơ chế tạo chất nhầy polysacarit và chống oxy hóa, không phải là một hợp chất kiềm hóa có khả năng dập tắt nhanh độ toan dịch vị [5], [6].

Thứ ba, quan niệm dùng thảo mộc càng nhiều thì càng mau khỏi. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy mức liều 200 và 400 mg/kg cho hiệu quả tốt hơn liều cao 600 mg/kg [1]. Việc dùng quá liều lượng có thể gây ra những rối loạn không cần thiết cho đường ruột [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù cẩm quỳ có lịch sử được dùng làm thực phẩm như nấu súp, làm salad hay pha trà [2], [3], một số đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng:

Người đang bị tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa: Do cẩm quỳ có tính nhuận tràng, tăng bài tiết nước trong ruột và đẩy nhanh nhu động tiêu hóa [2], người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang đi ngoài phân lỏng có thể bị tiêu chảy nặng hơn.

Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính: Lớp chất nhầy polysacarit dồi dào trong cẩm quỳ [5], [6] có thể tạo màng bao niêm mạc ống tiêu hóa, làm cản trở hoặc làm chậm sự hấp thu của các loại thuốc uống khác. Cần uống thuốc tây cách thời điểm dùng cẩm quỳ ít nhất 1-2 giờ.

Phụ nữ mang thai, người có bệnh lý gan thận nặng: Luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chiết xuất thảo mộc cô đặc nào, không tự ý dùng thay thế phác đồ điều trị thông thường.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng cẩm quỳ như một liệu pháp thảo mộc hỗ trợ sinh hoạt nhẹ nhàng hàng ngày, người dùng có thể áp dụng theo các bước sau:

Cách chế biến: Sử dụng hoa hoặc lá cẩm quỳ khô hãm với nước sôi thành trà thảo mộc loãng. Nước ấm giúp các hoạt chất polysacarit và flavonoid hòa tan tốt hơn, tạo độ sánh nhẹ dễ chịu [4], [5].

Thời điểm dùng: Nên uống một lượng nhỏ nước trà cẩm quỳ ấm sau bữa ăn khoảng 30 đến 45 phút, hoặc nhấp từng ngụm nhỏ khi có cảm giác khô rát hầu họng. Tránh uống quá sát giờ đi ngủ để hạn chế đầy bụng.

Kết hợp lối sống: Để kiểm soát trào ngược dạ dày thực quản bền vững, người bệnh bắt buộc phải kết hợp ăn uống điều độ, tránh thức ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ, không nằm ngay sau khi ăn và duy trì cân nặng hợp lý. Thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ.

Nhìn chung, cẩm quỳ là một loài thảo dược giàu chất chống oxy hóa và chất nhầy tự nhiên, cho thấy tiềm năng sinh học bảo vệ mô đường tiêu hóa trong các nghiên cứu tiền lâm sàng [5], [2]. Tuy vậy, người bệnh trào ngược dạ dày thực quản không nên coi đây là phương thuốc chữa bệnh; việc đi khám chuyên khoa tiêu hóa và tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa vẫn là yếu tố mang tính quyết định.