Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại trà thảo mộc để thanh lọc cơ thể với mong muốn làm dịu làn da mụn và giảm mẩn ngứa. Trong số các thảo dược phương Tây, hoa tím tam sắc (còn gọi là pansy hoang dã hay heartsease) thường được nhắc đến như một liệu pháp dân gian giúp giảm mụn trứng cá và viêm da.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất hoa tím tam sắc chủ yếu thể hiện hoạt tính kháng viêm và điều hòa miễn dịch trong môi trường phòng thí nghiệm hoặc dùng bôi ngoài da, trong khi bằng chứng uống trà để trị mụn vẫn còn rất hạn chế. Người bệnh cần hiểu đúng cơ chế sinh bệnh và tiềm năng thực sự của loại thảo dược này để tránh kỳ vọng sai lệch.

Hiểu lầm phổ biến về việc uống trà thảo mộc trị mụn

Không ít người cho rằng mụn trứng cá đơn thuần là do cơ thể bị tích tụ độc tố và chỉ cần uống trà thanh nhiệt là có thể giải quyết tận gốc. Quan niệm này khiến nhiều người lạm dụng các loại trà thảo mộc đậm đặc thay cho nước lọc hàng ngày mà bỏ qua phác đồ điều trị y khoa.

Thực tế, mụn trứng cá (Acne vulgaris) là một bệnh lý viêm mạn tính phức tạp của đơn vị nang lông tuyến bã [1]. Bệnh lý này xảy ra rất phổ biến ở người trẻ, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 85% thanh thiếu niên trong độ tuổi 12-24 và khoảng 50% người trưởng thành từ 20-29 tuổi [2].

Cơ chế bệnh sinh hiện đại đã chứng minh viêm không chỉ là hệ quả sau khi bít tắc lỗ chân lông mà thực chất là phản ứng khởi phát ngay từ giai đoạn rất sớm [3]. Hiện tượng viêm vi thể thậm chí đã hiện diện trên vùng da bình thường của bệnh nhân trước cả khi vi nhân mụn (microcomedone) hình thành [3]. Vì vậy, việc uống các loại trà thông thường khó có thể tác động trực tiếp và toàn diện lên toàn bộ chu trình phức tạp này ở nang lông.

Bệnh sinh mụn và phản ứng viêm: Nang lông bị tấn công ra sao?

Để đánh giá hiệu quả của bất kỳ thảo dược nào đối với mụn, trước hết cần nhìn vào cách thức phản ứng viêm bùng phát tại chỗ. Quá trình viêm tại nang lông có sự kích hoạt và phối hợp chặt chẽ giữa hệ thống miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thuỷ ứng [1].

Hệ miễn dịch bẩm sinh phản ứng rất nhanh như tuyến phòng thủ đầu tiên chống lại tác nhân gây hại [4]. Bình thường, vi khuẩn Cutibacterium acnes (P. acnes) cư trú hòa bình trên da khỏe mạnh [4]. Tuy nhiên, khi hàng rào bảo vệ da bị xáo trộn hoặc mất cân bằng hệ vi sinh, vi khuẩn này sẽ kích hoạt phản ứng viêm qua nhiều con đường [4].

Nghiên cứu chỉ ra rằng P. acnes kích hoạt phức hợp thể viêm NLRP3 (NLRP3 inflammasome) trong các tế bào bạch cầu đơn nhân và đại thực bào [5]. Quá trình này dẫn đến sự giải phóng và bài tiết ồ ạt cytokine gây viêm interleukin-1 beta (IL-1beta) [5]. Phản ứng viêm do vi khuẩn kích hoạt trên mô hình chuột phụ thuộc chặt chẽ vào IL-1beta và thể viêm NLRP3 của tế bào tủy [5]. Ngoài ra, sự mất cân bằng giữa cytokine tiền viêm như yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) và cytokine kháng viêm TGF-beta cũng quyết định mức độ nặng của tổn thương và sẹo mụn [4].

Hoa tím tam sắc tác động thế nào dưới góc nhìn khoa học?

Hoa tím tam sắc (tên khoa học: Viola tricolor) là loại thảo dược đã được y học dân gian phương Tây sử dụng từ lâu đời cho các bệnh lý ngoài da [6], [7]. Chiết xuất nước từ loài cây này từng được dùng bôi ngoài da cho các dạng bệnh viêm da mức độ nhẹ [6]. Chỉ định truyền thống này cũng phù hợp với chuyên luận của Ủy ban E (Commission E Monograph) thuộc Viện Dược phẩm và Thiết bị Y tế Liên bang Đức [6].

Các nghiên cứu sinh học đã xác định hoa tím tam sắc có một số hoạt tính đáng chú ý bao gồm: làm tan huyết, lợi tiểu, chống ung thư, kháng khuẩn, chống viêm và chống oxy hóa [6].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tập trung phân tích tác động điều hòa miễn dịch của chiết xuất hoa tím tam sắc chứa cyclotide [6]. Nghiên cứu phát hiện ra rằng chiết xuất này tác động trực tiếp lên sinh học của tế bào lympho T [6]. Tế bào T đóng vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của các bệnh lý viêm da [6]. Nhóm tác giả nhận định dịch chiết chứa cyclotide được chuẩn bị đặc biệt có thể xem là một bước cải tiến so với dạng trà pha truyền thống, mở ra hướng đi mới trong việc ứng dụng thảo dược cho bệnh viêm da [6].

Bên cạnh đó, việc kiểm soát tác dụng phụ của thuốc tây y cũng là một lý do khiến thảo dược được chú ý. Tại châu Âu, khoảng 30% bệnh nhân tìm đến các liệu pháp bổ trợ để tránh tác dụng không mong muốn của thuốc thông thường [6]. Nghiên cứu gợi ý chiết xuất hoa tím tam sắc có thể phối hợp cùng thuốc ức chế miễn dịch liều thấp để duy trì hiệu quả điều trị nhưng giảm bớt độc tính của thuốc [6].

Bằng chứng kháng viêm và bảo vệ da từ thực nghiệm

Ngoài nghiên cứu về tế bào T, tác dụng kháng viêm tại chỗ của hoa tím tam sắc cũng được ghi nhận trên mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã thử nghiệm dạng gel bôi chứa chiết xuất hoa tím tam sắc trên mô hình chuột bị bỏng nhiệt do tia cực tím B (UVB) [7].

Nghiên cứu trên động vật này ghi nhận gel hoa tím tam sắc làm thay đổi ngưỡng đau cơ học tĩnh với mức ức chế tối đa (Imax) đạt 100 ± 10% và ngưỡng đau động đạt 49 ± 10% [7]. Mức độ phù nề ở bàn chân chuột giảm rõ rệt với Imax đạt 61 ± 6% [7]. Đặc biệt, hoạt tính của enzyme myeloperoxidase (chỉ dấu phản ánh sự thâm nhiễm của tế bào bạch cầu trung tính vào ổ viêm) bị ức chế tới 89 ± 5% [7].

Khi phân tích thành phần bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), các nhà khoa học xác định hiệu quả kháng viêm và giảm đau này một phần đến từ rutin, axit salicylic, axit chlorogenic cùng các hợp chất khác có trong hoa tím tam sắc [7]. Nghiên cứu cũng thực hiện kiểm tra độ ổn định của gel và nhận thấy sản phẩm giữ nguyên các đặc tính cảm quan, độ nhớt, độ pH và hàm lượng rutin khi bảo quản ở nhiệt độ dưới 25 độ C [7].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến ly trà uống hàng ngày

Mặc dù hoa tím tam sắc chứa các hợp chất kháng viêm giá trị như axit salicylic tự nhiên hay rutin, người dùng cần phân biệt rõ giữa dạng bôi ngoài/chiết xuất chuẩn hóa và dạng nước trà pha uống [7].

Đầu tiên, các dữ liệu về khả năng ức chế tế bào T hay giảm viêm mô hình chuột đều được thực hiện với dịch chiết đặc biệt hoặc gel bôi ngoài da [6], [7]. Dạng trà hãm thông thường có nồng độ hoạt chất không đồng nhất, phụ thuộc nhiều vào chất lượng hoa khô, nhiệt độ nước và thời gian ủ.

Thứ hai, khi uống vào cơ thể, các hợp chất phải trải qua quá trình chuyển hóa phức tạp tại đường tiêu hóa và gan trước khi đến được mao mạch da. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người khẳng định việc uống trà hoa tím tam sắc có thể làm sạch mụn trứng cá hoặc thay thế thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm hay retinoid.

Ngoài ra, bệnh sinh mụn trứng cá còn liên quan mật thiết đến sự kích hoạt phức hợp NLRP3 do vi khuẩn P. acnes gây ra [5] và những thay đổi phức tạp của hệ vi sinh đường ruột [2]. Mặc dù các chất chuyển hóa tryptophan của hệ vi sinh đường ruột có khả năng tác động đến chức năng tuyến bã nhờn và tính thấm ruột [2], chưa có bằng chứng cho thấy trà hoa tím tam sắc trực tiếp can thiệp hiệu quả vào các con đường này.

Ai nên thận trọng khi sử dụng hoa tím tam sắc?

Mặc dù là thảo mộc tự nhiên, hoa tím tam sắc không hoàn toàn vô hại với tất cả mọi người. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng:

  • Người có tiền sử dị ứng với thực vật họ Hoa tím (Violaceae) hoặc dị ứng với salicylate: Do hoa tím tam sắc có chứa thành phần axit salicylic tự nhiên [7], người mẫn cảm có thể bị phát ban, ngứa ngáy hoặc co thắt đường thở.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Dữ liệu an toàn về độc tính sinh sản của các hoạt chất cyclotide trong hoa tím tam sắc qua đường uống hiện chưa được thiết lập đầy đủ.
  • Người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc các loại thuốc điều trị da liễu kê đơn: Chiết xuất hoa tím tam sắc có tác động đến hoạt tính của tế bào miễn dịch T [6], có thể xảy ra tương tác ngoài ý muốn với các thuốc ức chế miễn dịch.
  • Người có làn da nhạy cảm hoặc vết thương hở lớn: Tránh tự ý đắp bã hoa tươi hoặc nước trà chưa vô trùng lên các nốt mụn đang viêm mủ nặng vì nguy cơ nhiễm trùng thứ phát rất cao.

Khi gặp các vấn đề mụn viêm dai dẳng, viêm da cơ địa hay vảy nến, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi tự ý áp dụng bất kỳ bài thuốc truyền miệng nào.

Gợi ý áp dụng an toàn và cân bằng trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị thảo mộc và muốn sử dụng hoa tím tam sắc như một loại thức uống thư giãn hỗ trợ lối sống lành mạnh, có thể áp dụng theo các hướng dẫn sau:

Về liều lượng và cách pha, chỉ nên sử dụng 1-2 thìa cà phê hoa khô (tương đương 2-4g) cho khoảng 200ml nước sôi. Hãm trà trong khoảng 10-15 phút rồi lọc bỏ bã. Không nên đun nấu quá lâu ở nhiệt độ cao vì có thể làm suy giảm một số hợp chất nhạy cảm với nhiệt độ [7].

Thời điểm dùng thích hợp là vào giữa buổi sáng hoặc buổi chiều, tránh uống quá nhiều vào buổi tối vì hoa có đặc tính lợi tiểu nhẹ [6]. Mỗi tuần chỉ nên uống 2-3 lần, xen kẽ với nước lọc thông thường, tuyệt đối không dùng thay thế nước uống hàng ngày.

Đối với việc chăm sóc ngoài da, chỉ nên sử dụng các chế phẩm dạng gel hoặc kem bôi đã được kiểm nghiệm độ ổn định và cấp phép y tế [7]. Cần bảo quản các sản phẩm này ở nhiệt độ mát dưới 25 độ C để duy trì hoạt tính sinh học của các hợp chất [7].

Để cải thiện mụn và viêm da tận gốc, việc uống trà thảo mộc chỉ đóng vai trò thứ yếu. Cốt lõi vẫn là duy trì vệ sinh da nhẹ nhàng, tránh nặn mụn làm kích hoạt thêm phản ứng thể viêm NLRP3 [5], ngủ đủ giấc và ăn uống cân bằng để nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh [2]. Khi mụn xuất hiện nhiều nốt sưng đỏ, đau nhức, hãy đến khám tại các cơ sở y tế uy tín để được kê đơn thuốc phù hợp.