Đặt bình trà kỷ tử đỏ mọng trên bàn làm việc là thói quen của nhiều dân văn phòng nhằm giảm nhức mỏi mắt sau nhiều giờ nhìn màn hình máy tính. Nhiều người tin rằng chỉ cần hãm nước sôi uống hàng ngày là đủ để "bổ mắt" và giữ thị lực sáng khỏe.
Thực tế, kỷ tử (tên khoa học Lycium barbarum) đúng là có chứa các hoạt chất bảo vệ võng mạc và điểm vàng của mắt [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có tập trung vào việc ăn nguyên quả hoặc dùng chiết xuất chuẩn hóa giúp tăng sắc tố bảo vệ điểm vàng và chống oxy hóa lâu dài, chứ chưa có thử nghiệm trực tiếp nào chứng minh việc chỉ uống nước trà kỷ tử giúp cắt cơn mỏi mắt tức thì do nhìn máy tính [1]. Đáng chú ý hơn, nếu chỉ uống phần nước trà và vứt bỏ xác quả, bạn có thể đang lãng phí phần lớn dưỡng chất quý giá nhất cho đôi mắt.
Kho hoạt chất nuôi dưỡng võng mạc trong quả kỷ tử
Kỷ tử là quả của cây Lycium barbarum thuộc họ Cà (Solanaceae), đã được sử dụng trong y học cổ truyền châu Á hơn 2.500 năm với mục đích bồi bổ gan thận và cải thiện thị lực [2]. Dưới góc độ y học hiện đại, tác dụng bảo vệ mắt của loại quả đỏ nhỏ bé này đến từ hai nhóm hoạt chất chính cùng các phân tử nhỏ như betaine, cerebroside, beta-sitosterol, p-coumaric và các loại vitamin [3].
Nhóm thứ nhất là các sắc tố tạo màu thuộc nhóm carotenoid, nổi bật là carotene và đặc biệt là zeaxanthin (tồn tại nhiều ở dạng zeaxanthin dipalmitate) [4]. Điểm vàng nằm ở trung tâm võng mạc là nơi tích tụ nhiều zeaxanthin và lutein [4]. Đây là hai carotenoid có chứa oxy, đóng vai trò như chất chống oxy hóa tại chỗ và có đặc tính hấp thụ ánh sáng xanh, từ đó hỗ trợ ngăn ngừa thoái hóa điểm vàng do tuổi tác — căn bệnh gây mất thị lực trung tâm không thể phục hồi [4].
Nhóm thứ hai là polysaccharide của kỷ tử (thường viết tắt là LBP), một thành phần tan trong nước chiếm hơn 40% cấu trúc của quả [5]. Hoạt chất LBP đóng vai trò quan trọng trong việc chống oxy hóa, giảm thiểu các tổn thương do gốc tự do gây ra và bảo vệ các tế bào thần kinh ở võng mạc [5]. Nhờ sự kết hợp giữa zeaxanthin và polysaccharide, kỷ tử tác động lên cả vùng điểm vàng lẫn hệ thống tế bào thần kinh thị giác [3].
Thử nghiệm trên người nói gì về khả năng bổ mắt của kỷ tử?
Để biết dưỡng chất từ kỷ tử khi ăn vào có thực sự đi vào máu và đến được mắt hay không, một thử nghiệm can thiệp trên người công bố năm 2005 đã được thực hiện theo thiết kế mù đơn, có đối chứng [4]. Nghiên cứu theo dõi 14 người trưởng thành khỏe mạnh ăn 15 gram kỷ tử nguyên quả mỗi ngày (ước tính cung cấp gần 3 mg zeaxanthin) trong suốt 28 ngày, so sánh với nhóm đối chứng gồm 13 người tương đồng về độ tuổi và giới tính không ăn kỷ tử [4]. Kết quả lấy máu lúc đói vào ngày thứ 29 cho thấy nồng độ zeaxanthin trong huyết tương của nhóm ăn kỷ tử tăng gấp 2,5 lần, từ mức trung bình 0,038 micromol/l vào ngày đầu tiên lên 0,096 micromol/l, trong khi nhóm đối chứng không có sự thay đổi đáng kể (từ 0,038 lên 0,043 micromol/l) [4]. Thử nghiệm này chứng minh zeaxanthin từ kỷ tử nguyên quả có sinh khả dụng tốt, tức cơ thể hấp thụ được hiệu quả chỉ với lượng ăn vừa phải hàng ngày [4].
Xa hơn việc tăng chỉ số trong máu, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2011 đã đánh giá trực tiếp tác động lên điểm vàng của mắt người cao tuổi [1]. Nghiên cứu thực hiện trên 150 người khỏe mạnh từ 65 đến 70 tuổi, chia đều làm hai nhóm: 75 người dùng 13,7 gram mỗi ngày một chế phẩm kỷ tử kết hợp với sữa (Lacto-Wolfberry) và 75 người dùng giả dược trong 90 ngày [1].
Sau 3 tháng kiểm tra nhãn khoa trực tiếp, nhóm dùng giả dược xuất hiện tình trạng giảm sắc tố và tích tụ các hạt drusen mềm (cặn lắng dưới võng mạc báo hiệu lão hóa) ở điểm vàng, trong khi vùng điểm vàng của nhóm dùng chế phẩm kỷ tử giữ được sự ổn định, không bị suy giảm [1]. Xét nghiệm máu ở nhóm dùng kỷ tử cũng ghi nhận nồng độ zeaxanthin huyết tương tăng 26% và tổng khả năng chống oxy hóa tăng 57%, đồng thời không có tác dụng phụ nào liên quan đến sản phẩm được báo cáo ở cả hai nhóm [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng cơ chế chính xác vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng do chưa tìm thấy mối liên hệ trực tiếp giữa mức tăng zeaxanthin trong máu và sự thay đổi cấu trúc tại điểm vàng [1].
Bảo vệ tế bào võng mạc và thần kinh thị giác trên mô hình thực nghiệm
Bên cạnh các thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu trên tế bào và động vật đã làm rõ cách chiết xuất kỷ tử bảo vệ mắt ở cấp độ vi mô. Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên tế bào biểu mô sắc tố võng mạc của người (dòng tế bào ARPE-19) đã kiểm tra khả năng chống lại tia cực tím B (UVB) của hai loại chiết xuất kỷ tử: chiết xuất bằng nước (LBA) và chiết xuất bằng cồn ethanol (LBE) [6]. Cả hai loại chiết xuất đều giúp dọn dẹp các gốc oxy tự do (ROS), giảm tổn thương chuỗi ADN và ngăn chặn tình trạng tế bào võng mạc tự chết (apoptosis) do tia UVB gây ra [6]. Đáng chú ý, chiết xuất bằng cồn ethanol thể hiện hiệu quả vượt trội hơn chiết xuất bằng nước trong việc phục hồi sự phát triển của tế bào võng mạc bị tia UVB kìm hãm [6].
Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2015 đã cho chuột trưởng thành uống polysaccharide kỷ tử (LBP) ở liều thấp (1 mg/kg) và liều cao (10 mg/kg) trong 35 ngày để so sánh với nhóm chứng dùng dung dịch đệm muối [5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng LBP, đặc biệt là nhóm liều thấp, có số lượng tế bào đang phân chia ở thể mi tăng lên đáng kể, thúc đẩy sự tăng sinh của các tế bào tiền thân võng mạc mang đặc tính tế bào thần kinh [5].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2009 trên mô hình chuột bị tăng nhãn áp cho thấy việc dùng LBP ở liều từ 1 đến 100 mg/kg giúp bảo vệ các tế bào hạch võng mạc không bị chết thông qua cơ chế điều hòa hoạt động của tế bào miễn dịch vi giao (microglia) trong võng mạc ở mức độ vừa phải [2]. Tổng hợp y văn năm 2008 cũng ghi nhận polysaccharide từ kỷ tử giúp bảo vệ tế bào hạch võng mạc trong mô hình bệnh glôcôm (thiên đầu thống) thực nghiệm [3].
Hiểu lầm thường gặp khi pha trà kỷ tử tại bàn làm việc
Từ các bằng chứng khoa học trên, có thể thấy hai điểm khác biệt lớn giữa thói quen uống trà kỷ tử của dân văn phòng và cách sử dụng trong nghiên cứu. Thứ nhất, các dữ liệu hiện tại chứng minh kỷ tử giúp hấp thụ ánh sáng xanh tại điểm vàng, chống lão hóa võng mạc và giảm tổn thương oxy hóa lâu dài, chứ không phải là thuốc giảm mỏi cơ điều tiết mắt ngay lập tức khi nhìn máy tính [4]. Cảm giác dễ chịu ngay sau khi uống một ngụm trà ấm phần nhiều đến từ việc bạn tạm rời mắt khỏi màn hình và bổ sung nước cho cơ thể.
Thứ hai là cách chế biến: nhiều người chỉ hãm kỷ tử với nước nóng, uống phần nước trong và đổ bỏ phần bã quả. Trong khi hoạt chất polysaccharide (chiếm khoảng 40% quả) là chất tan trong nước và có thể tiết ra nước trà [2], thì zeaxanthin dipalmitate lại là sắc tố carotenoid nằm trong phần thịt quả [4]. Nghiên cứu năm 2018 cũng chỉ ra rằng chiết xuất bằng dung môi hữu cơ (ethanol) cho tác dụng bảo vệ tế bào biểu mô võng mạc tốt hơn hẳn chiết xuất thuần túy bằng nước [6]. Hơn nữa, các thử nghiệm thành công trên người đều cho người tham gia ăn trực tiếp 15 gram quả nguyên vẹn hoặc dùng 13,7 gram chế phẩm hòa trong nền sữa (vốn có chất béo giúp hòa tan carotenoid) [1]. Nếu chỉ uống nước lọc hãm kỷ tử mà bỏ xác, lượng zeaxanthin đi vào cơ thể sẽ rất hạn chế.
Ai nên thận trọng khi sử dụng kỷ tử hàng ngày?
Mặc dù trong thử nghiệm kéo dài 90 ngày với liều 13,7 gram chế phẩm kỷ tử mỗi ngày trên người cao tuổi khỏe mạnh không ghi nhận tác dụng phụ nào [1], kỷ tử vẫn là một vị thuốc có hoạt tính sinh học rõ rệt [5]. Các bằng chứng bảo vệ tế bào thần kinh và tế bào tiền thân võng mạc hiện mới dừng ở mô hình tế bào hoặc trên chuột thí nghiệm, chưa thể xem là phác đồ điều trị bệnh lý mắt ở người [5].
Những người đang có bệnh lý nhãn khoa như thoái hóa điểm vàng, tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể không được dùng kỷ tử để thay thế thuốc điều trị chuyên khoa. Người có bệnh nền mạn tính, phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người đang sử dụng các loại thuốc điều trị hàng ngày cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng kỷ tử thường xuyên với lượng lớn để tránh các tương tác không mong muốn.
Cách dùng kỷ tử đúng chuẩn khoa học để mắt nhận đủ dưỡng chất
Để tận dụng trọn vẹn cả nhóm polysaccharide tan trong nước lẫn sắc tố zeaxanthin trong thịt quả, thay vì chỉ uống nước trà, bạn nên nhai và ăn luôn cả phần xác quả kỷ tử sau khi hãm [4]. Lượng dùng hợp lý được chứng minh là an toàn và giúp tăng gấp 2,5 lần nồng độ zeaxanthin trong máu ở người trưởng thành là khoảng 15 gram kỷ tử khô nguyên quả mỗi ngày, duy trì đều đặn tối thiểu trong 28 ngày [4].
Bạn cũng có thể kết hợp kỷ tử vào các món ăn có một chút chất béo lành mạnh hoặc dùng cùng sữa chua, sữa tươi, tương tự cách các nhà khoa học sử dụng nền sữa trong thử nghiệm kéo dài 90 ngày để tối ưu hóa khả năng hấp thụ của cơ thể [1]. Song song với chế độ dinh dưỡng, để giảm mỏi mắt do máy tính, bạn cần kết hợp cho mắt nghỉ ngơi định kỳ, chớp mắt thường xuyên và điều chỉnh ánh sáng màn hình phù hợp.
Nhìn chung, kỷ tử là thực phẩm giàu zeaxanthin và polysaccharide có bằng chứng khoa học hỗ trợ bảo vệ điểm vàng và chống oxy hóa cho võng mạc khi dùng đều đặn từ 1 đến 3 tháng [1]. Hãy ăn cả phần xác quả khoảng 15 gram mỗi ngày thay vì chỉ uống nước trà, đồng thời luôn thăm khám bác sĩ nhãn khoa khi mắt có dấu hiệu nhìn mờ hay nhức mỏi kéo dài [4].