Trà tía tô (shiso): Giảm dị ứng theo mùa bằng chứng đến đâu?

Mỗi khi thời tiết giao mùa hay phấn hoa phát tán, nhiều người lại khổ sở vì các triệu chứng hắt hơi liên tục, chảy nước mũi và ngứa mắt dữ dội. Trong dân gian cũng như văn hóa ẩm thực Nhật Bản, lá tía tô (shiso) từ lâu đã được xem như một vị thuốc hỗ trợ giảm nhẹ các phản ứng khó chịu này. Gần đây, trào lưu dùng trà tía tô sấy khô nổi lên như một biện pháp tự nhiên được kỳ vọng giúp đẩy lùi viêm mũi dị ứng theo mùa mà không gây buồn ngủ.

Tuy nhiên, liệu việc uống một tách trà tía tô hàng ngày có thực sự mang lại tác dụng kháng dị ứng rõ rệt, hay đây chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ? Dưới góc độ khoa học hiện đại, các nhà nghiên cứu đã phân tích kỹ lưỡng thành phần của loại thảo mộc này và tìm ra cơ chế can thiệp tiềm năng của nó đối với các phản ứng quá mẫn, dù khoảng cách từ dữ liệu phòng thí nghiệm đến một tách trà tự pha vẫn còn nhiều điều đáng lưu tâm.

Axit rosmarinic: Hoạt chất then chốt trong lá tía tô

Tía tô (tên khoa học là Perilla frutescens) thuộc họ Hoa môi (Labiatae), là nguồn thực vật chứa rất nhiều hợp chất sinh học có giá trị ^[1]. Trong số các chất được tìm thấy, axit rosmarinic và axit caffeic là hai thành phần phenolic phổ biến, đóng vai trò nòng cốt tạo nên các hoạt tính dược lý của cây ^[2].

Axit rosmarinic là một polyphenol tự nhiên đã được ghi nhận có đặc tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ ^[1]. Hợp chất này được chú ý đặc biệt nhờ khả năng can thiệp vào quá trình giải phóng các chất trung gian hóa học gây dị ứng, điển hình là histamine từ dưỡng bào (tế bào mast), qua đó giúp làm dịu phản ứng viêm cấp tính của đường hô hấp và niêm mạc mắt.

Bên cạnh axit rosmarinic, các hợp chất màu anthocyanin cũng hiện diện trong lá tía tô, và nghiên cứu đã ghi nhận một mối tương quan thuận yếu giữa hàm lượng axit rosmarinic với tổng lượng anthocyanin đo được ^[2]. Điều này cho thấy các sắc tố và thành phần polyphenol trong lá có sự gắn kết nhất định trong quá trình chuyển hóa của thực vật.

Cơ chế sinh học: Kháng histamine và ức chế chuỗi viêm

Để hiểu vì sao tía tô lại được xem là cứu tinh của người bị dị ứng, cần nhìn vào cách thức hoạt động của axit rosmarinic trong cơ thể. Khi tiếp xúc với dị nguyên như mạt bụi hay phấn hoa, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt các tế bào mast giải phóng histamine cùng hàng loạt cytokine gây viêm, dẫn đến hiện tượng giãn mạch, sưng phù niêm mạc, ngứa ngáy và tiết dịch nhầy.

Các đánh giá tổng quan cho thấy axit rosmarinic có khả năng cải thiện tình trạng dị ứng loại I và ức chế phản ứng sốc phản vệ thụ động ở tai chuột (ear-passive cutaneous anaphylaxis - PCA) ^[3]. Đáng chú ý, hiệu lực kháng dị ứng của hoạt chất này trong các thử nghiệm tiền lâm sàng thậm chí còn mạnh hơn cả tranilast – một loại thuốc chống dị ứng tân dược đang được lưu hành ^[3], ^[4].

Cơ chế này chủ yếu nhờ vào việc ức chế sự thâm nhiễm của các tế bào viêm hạt (polymorphonuclear leukocytes - PMNL) vào niêm mạc mũi ^[5]. Song song đó, axit rosmarinic còn đóng vai trò dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do (superoxide) sinh ra trong quá trình viêm, từ đó bảo vệ các mô xung quanh khỏi bị tổn thương thứ phát do phản ứng dị ứng kéo dài ^[3].

Bằng chứng lâm sàng ở người: Giảm ngứa mũi và chảy nước mắt

Khác với nhiều loại thảo dược chỉ dừng lại ở các đồn đoán truyền miệng, hiệu quả của chiết xuất tía tô giàu axit rosmarinic trên người đã được kiểm chứng qua thử nghiệm lâm sàng thực tế. Nghiên cứu do các nhà khoa học thực hiện năm 2004 trên những bệnh nhân mắc viêm kết giác mạc dị ứng theo mùa (SAR) thể nhẹ đã mang lại những con số rất cụ thể ^[5].

Đây là một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược, phân nhóm song song kéo dài trong 21 ngày ^[5]. Các bệnh nhân tham gia được chia thành 3 nhóm: nhóm dùng chiết xuất tía tô chuẩn hóa chứa 200 mg axit rosmarinic (10 người), nhóm dùng liều 50 mg (9 người), và nhóm dùng giả dược (10 người) ^[5]. Hàng ngày, người bệnh tự ghi chép mức độ triệu chứng vào nhật ký, đồng thời các nhà nghiên cứu tiến hành thu thập dịch rửa mũi và xét nghiệm máu định kỳ ^[5].

Kết quả cho thấy, so với nhóm giả dược, nhóm được bổ sung chiết xuất tía tô giàu axit rosmarinic có tỷ lệ đáp ứng cải thiện triệu chứng cao hơn rõ rệt (với mức ý nghĩa thống kê P < 0,05) ^[5]. Người bệnh ghi nhận giảm đáng kể tình trạng ngứa mũi, chảy nước mắt, ngứa mắt cũng như giảm tổng điểm toàn bộ các triệu chứng khó chịu ^[5]. Khi phân tích dịch rửa mũi, số lượng tế bào bạch cầu trung tính và bạch cầu ái toan – hai thủ phạm hàng đầu gây viêm tại chỗ – đã giảm đi một cách có ý nghĩa thống kê ^[5]. Thử nghiệm cũng ghi nhận không có bất kỳ tác dụng phụ nào xảy ra và các chỉ số xét nghiệm máu thông thường hoàn toàn bình thường ^[5].

Dữ liệu tiền lâm sàng: Hiệu quả trên mô hình viêm đường thở và hen suyễn

Bên cạnh thử nghiệm trên người, hàng loạt nghiên cứu trên động vật đã làm sáng tỏ thêm phổ tác dụng chống dị ứng của loài thảo mộc này. Năm 2004, một nghiên cứu trên chuột mô hình hen suyễn dị ứng do mạt bụi nhà (Dermatophagoides farinae - Der f) đã được tiến hành ^[6].

Chuột thí nghiệm mẫn cảm với mạt bụi được cho uống chiết xuất lá tía tô chứa axit rosmarinic với liều 1,5 mg/chuột/ngày ^[6]. Ở nhóm không được điều trị, việc tiếp xúc với mạt bụi gây ra viêm phổi tăng bạch cầu ái toan rõ rệt, kèm theo sự tăng vọt các hóa chất trung gian gây viêm như interleukin-4 (IL-4), interleukin-5 (IL-5) và eotaxin ^[6]. Tuy nhiên, việc uống axit rosmarinic từ tía tô hàng ngày đã ngăn chặn đáng kể sự gia tăng bạch cầu ái toan trong dịch rửa phế quản phế nang và quanh đường dẫn khí, đồng thời ức chế sự biểu hiện của IL-4, IL-5, eotaxin và kháng thể đặc hiệu IgG1 ^[6].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2003 sử dụng mô hình sốc phản vệ thụ động ở tai chuột (PCA) để kiểm tra nước sắc lá tía tô đun sôi tiêm màng bụng trước khi gây dị ứng bằng ovalbumin ^[4]. Kết quả đo quang phổ màu nhuộm cho thấy chiết xuất nước sôi ức chế mạnh mẽ phản ứng PCA, mà thành phần chủ lực tạo nên tác dụng này chính là axit rosmarinic cùng sự hỗ trợ của một số hợp chất cao phân tử khác ^[4]. Không chỉ phần dịch chiết lỏng, một nghiên cứu năm 2005 còn chỉ ra rằng việc hít các thành phần dễ bay hơi của dịch chiết thảo mộc họ này cũng giúp ức chế bạch cầu ái toan, bạch cầu trung tính và giảm nồng độ interleukin-13 (IL-13) ở đường thở ^[7].

Ngoài ra, các nghiên cứu khác cũng ghi nhận axit rosmarinic trong tía tô còn có khả năng làm giảm nồng độ IgA huyết thanh trên chuột mắc bệnh lý thận IgA ^[3], bảo vệ tế bào cơ tim H9c2 ^[3], và công nghệ sinh học tế bào tía tô năm 2023 chứng minh khả năng bảo vệ hàng rào biểu mô thông qua việc điều hòa trục truyền tín hiệu JNK ^[8].

Hàm lượng hoạt chất biến động: Bài toán khó của trà tía tô tự pha

Dù các kết quả nghiên cứu chiết xuất rất hứa hẹn, việc chuyển giao tác dụng này vào một ấm trà tía tô tự hãm tại nhà lại gặp phải một rào cản lớn: hàm lượng axit rosmarinic trong lá không hề cố định ^[1].

Một nghiên cứu phân tích bằng phương pháp HPLC công bố năm 2020 cho thấy hàm lượng axit rosmarinic có sự chênh lệch rất lớn giữa các giống tía tô khác nhau và giữa các nhà vườn trồng ^[1]. Cụ thể, hàm lượng hoạt chất này trong tía tô xanh cao hơn so với tía tô đỏ, ở loài hoang dã cao hơn loài gieo trồng, và cây trồng ở vườn ươm ngoài trời có hàm lượng cao hơn so với cây trồng trong nhà ^[1]. Dược điển Nhật Bản dù có quy chuẩn về hàm lượng tinh dầu nhưng lại chưa đưa ra quy chuẩn cụ thể cho hàm lượng axit rosmarinic ^[1].

Nghiên cứu về di truyền năm 2020 cũng khẳng định nền tảng giống loài chi phối mạnh mẽ đến lượng hợp chất này; ví dụ loài Perilla setoyensis ("Setoegoma") chứa hàm lượng axit rosmarinic và axit caffeic vượt trội hơn các giống khác ^[2]. Thậm chí, cường độ ánh sáng và mật độ thông lượng photon chiếu sáng trong suốt quá trình canh tác cũng trực tiếp làm thay đổi hàm lượng hoạt chất tích tụ trong lá ^[2]. Ngay cả phương pháp sắc thuốc Kampo (Hangekobokuto) theo kiểu Kouge cũng chiết ra được lượng axit rosmarinic cao hơn phương pháp sắc truyền thống ^[1].

Chính vì vậy, một ấm trà tía tô pha từ lá khô mua ngoài chợ hay tự phơi tại nhà có thể chứa một lượng axit rosmarinic rất thấp, không đủ đạt tới ngưỡng liều điều trị từ 50 mg đến 200 mg như trong thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh ^[5]. Người tiêu dùng không nên đánh đồng việc uống trà thảo mộc nồng độ loãng với việc sử dụng chiết xuất chuẩn hóa liều cao.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng trà tía tô trị dị ứng

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là coi trà tía tô như một loại "thuốc tiên" có thể chữa dứt điểm căn bệnh dị ứng cơ địa. Khoa học chứng minh axit rosmarinic hỗ trợ ức chế phản ứng viêm và giảm nhẹ triệu chứng ngứa, nghẹt mũi chứ hoàn toàn không thể thay đổi bản chất miễn dịch hay triệt tiêu hoàn toàn khả năng dị ứng của cơ thể ^[6], ^[5].

Sai lầm thứ hai là tự ý bỏ các loại thuốc chống dị ứng được bác sĩ kê đơn để chuyển sang chỉ uống trà tía tô khi cơn dị ứng bùng phát nặng. Trong các trường hợp phản vệ hoặc co thắt phế quản cấp, việc dùng trà không mang lại tác dụng tức thời và có thể đẩy người bệnh vào tình trạng nguy hiểm. Mọi can thiệp bằng thảo mộc chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát triệu chứng ở mức độ nhẹ.

Cuối cùng, nhiều người cho rằng trà tía tô càng đỏ thì càng chứa nhiều dược chất chống dị ứng. Thực tế phân tích khoa học đã chứng minh điều ngược lại: tía tô xanh mới là loại chứa hàm lượng axit rosmarinic cao hơn so với tía tô lá đỏ ^[1], dù màu đỏ của anthocyanin có mối tương quan nhẹ với hoạt chất này ^[2].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Mặc dù thử nghiệm lâm sàng với chiết xuất tía tô chuẩn hóa ghi nhận độ an toàn tốt, không có biến cố bất lợi trên các chỉ số máu thường quy ^[5], việc sử dụng trà tía tô đậm đặc thường xuyên vẫn cần lưu ý ở một số nhóm đối tượng:

• Người có cơ địa dị ứng với thực vật họ Hoa môi: Dù tía tô có tính kháng dị ứng, bản thân một số người nhạy cảm vẫn có thể bị phản ứng chéo với các loại cây trong họ Labiatae.
• Người đang điều trị bệnh mạn tính: Các nghiên cứu ghi nhận axit rosmarinic có tác động lên miễn dịch (giảm IgA huyết thanh) ^[3] và hệ thần kinh (chống trầm cảm, giảm phản xạ phòng vệ khi căng thẳng) ^[3]. Do đó, những người đang dùng thuốc điều trị trầm cảm, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc không mong muốn.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Hiện chưa có đủ dữ liệu an toàn lâm sàng quy mô lớn về việc sử dụng chiết xuất tía tô liều cao dài ngày cho thai phụ, nên việc dùng trà chỉ nên dừng lại ở mức độ gia vị thoảng qua, không nên uống thay nước lọc.

Gợi ý cách pha và dùng trà tía tô hợp lý

Để tận dụng tối đa lượng hoạt chất còn giữ lại trong lá tía tô khô, bạn có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Lựa chọn nguyên liệu: Ưu tiên chọn lá tía tô có nguồn gốc rõ ràng, được trồng ngoài trời tự nhiên vì điều kiện ánh sáng đầy đủ giúp tích lũy hàm lượng axit rosmarinic cao hơn ^[1], ^[2]. Lá khô đạt chuẩn phải giữ được mùi thơm đặc trưng, không bị ẩm mốc ^[1].
• Cách hãm trà: Không nên đun sôi lá tía tô liên tục trên lửa lớn vì nhiệt độ cao kéo dài có thể làm thất thoát các hợp chất dễ bay hơi có lợi cho đường hô hấp ^[7]. Hãy dùng nước vừa sôi (khoảng 90–95 độ C), tráng nhanh qua ấm rồi hãm lá tía tô khô trong bình kín khoảng 10–15 phút để chiết xuất tối đa các polyphenol hòa tan ^[4].
• Thời điểm sử dụng: Uống ấm vào buổi sáng hoặc trước khi ra ngoài tiếp xúc với không khí lạnh, phấn hoa. Có thể kết hợp thêm một lát gừng tươi để tăng tính ấm cho đường tiêu hóa. Duy trì thói quen uống ấm đều đặn trong mùa dị ứng thay vì chỉ uống dồn dập khi cơn ngứa mũi đã bùng phát mạnh.

Tóm lại, axit rosmarinic trong lá tía tô thực sự là một hợp chất tự nhiên quý giá với khả năng kháng dị ứng, giảm viêm niêm mạc và ức chế các triệu chứng viêm mũi theo mùa đã được khoa học chứng thực. Tuy nhiên, trà tía tô tự pha chỉ nên được coi là một liệu pháp hỗ trợ nhẹ nhàng, giúp làm dịu cảm giác khó chịu ở mức độ vừa phải. Đối với các đợt viêm mũi dị ứng nghiêm trọng, việc thăm khám chuyên khoa và tuân thủ phác đồ y khoa vẫn là giải pháp an toàn và hiệu quả hàng đầu.