Cơn ác mộng trào ngược giữa đêm và gánh nặng cho giấc ngủ
Nhiều người thường xuyên trải qua cảm giác bỏng rát sau xương ức, vị chua đắng trào ngược lên họng ngay khi vừa chợp mắt. Tình trạng trào ngược axit dạ dày vào ban đêm không chỉ gây khó chịu tức thì mà còn làm gián đoạn giấc ngủ sâu, khiến người bệnh mệt mỏi vào sáng hôm sau. Câu hỏi đặt ra là liệu việc thay đổi tư thế nằm đơn giản có thể giúp cải thiện tình trạng này mà chưa cần can thiệp quá nhiều thuốc hay không?
Theo một khảo sát quy mô lớn thực hiện năm 2006 trên 11.685 người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), có tới 88,9% người bệnh từng trải qua các triệu chứng vào ban đêm [1]. Khảo sát này cũng ghi nhận 68,3% người bệnh gặp khó khăn về giấc ngủ, trong đó 49,1% khó đi vào giấc ngủ và 58,3% khó duy trì giấc ngủ liên tục [1]. Những người có triệu chứng trào ngược ban đêm có nguy cơ bị rối loạn giấc ngủ cao hơn rõ rệt so với người không có triệu chứng đêm [1].
Mối liên hệ giữa trào ngược và giấc ngủ được các chuyên gia đánh giá là mối quan hệ hai chiều [2]. Trào ngược ban đêm dẫn đến thiếu ngủ, và tình trạng thiếu ngủ kéo dài lại làm trầm trọng thêm phản ứng của cơ thể với các kích thích axit trong lòng thực quản [2]. Sự gián đoạn giấc ngủ này còn kéo theo hệ lụy giảm 5,5% năng suất làm việc, tăng 10,9% mức độ suy giảm hoạt động và làm suy giảm đáng kể điểm chất lượng cuộc sống thể chất lẫn tinh thần [1].
Tư thế nằm ngủ nào tốt nhất cho người bị trào ngược?
Câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng nhất từ góc độ y học là: tư thế nằm nghiêng sang bên trái. Các bằng chứng thực nghiệm và phân tích tổng hợp đều chỉ ra rằng nằm nghiêng trái là tư thế có lợi nhất để hạn chế dòng axit trào ngược lên thực quản [3], [4].
Ngược lại, nằm nghiêng sang bên phải hoặc nằm ngửa lại tạo điều kiện thuận lợi cho dịch vị tiếp xúc nhiều hơn với niêm mạc thực quản [3], [5]. Khi chuyển sang tư thế nằm nghiêng trái, thời gian niêm mạc thực quản tiếp xúc với axit giảm đi rõ rệt, đồng thời tốc độ làm sạch axit ra khỏi thực quản cũng diễn ra nhanh hơn nhiều so với các tư thế khác [3], [5].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 đã khẳng định tư thế nằm nghiêng trái giúp làm giảm thời gian phơi nhiễm axit và đẩy nhanh thời gian làm sạch axit so với nằm nghiêng phải và nằm ngửa [3]. Do đó, việc chủ động điều chỉnh hoặc tập thói quen nằm nghiêng trái khi ngủ được xem là một can thiệp không dùng thuốc mang lại giá trị thực tế cao [3], [6].
Giải mã cơ chế: Trọng lực và cấu trúc dạ dày
Để hiểu vì sao nằm nghiêng bên trái lại mang đến tác dụng kỳ diệu này, chúng ta cần nhìn vào cấu tạo giải phẫu tự nhiên của hệ tiêu hóa. Dạ dày của con người không phải là một chiếc túi thẳng đứng đối xứng mà có hình dạng uốn cong sang bên trái ổ bụng. Phần nối giữa thực quản và dạ dày, gọi là chỗ nối dạ dày - thực quản, nằm ở vị trí giải phẫu cao hơn đáy dạ dày khi cơ thể ở tư thế nằm nghiêng trái.
Khi bạn nằm nghiêng sang bên trái, toàn bộ dịch vị, bao gồm axit và thức ăn đang tiêu hóa, sẽ lắng xuống phần đáy dạ dày dưới tác động của trọng lực. Vị trí tiếp giáp giữa thực quản và dạ dày lúc này nằm cao hơn bề mặt khối dịch vị, tạo thành một khoảng đệm không khí tự nhiên ngăn không cho axit tràn ngược lên trên.
Ngược lại, khi bạn nằm nghiêng sang bên phải, bờ cong nhỏ của dạ dày trở thành điểm thấp nhất theo chiều trọng lực [7]. Đường cong tự nhiên uốn sang trái của thực quản đi vào dạ dày có thể bị kéo thẳng ra do trọng lực, khiến chỗ nối dạ dày - thực quản chìm thấp hơn hoặc ngang bằng với mức dịch vị [7]. Trong tư thế nằm nghiêng phải, các đợt trào ngược axit xảy ra thường xuyên hơn gấp hai lần so với bình thường [7].
Bên cạnh yếu tố cơ học, thành phần dịch trào ngược cũng có sự khác biệt rõ rệt theo tư thế nằm. Khi nằm nghiêng bên phải, dịch trào ngược hầu như chỉ toàn là chất lỏng chứa axit [7]. Trong khi đó, ở tư thế nằm nghiêng trái hoặc tư thế đứng thẳng, hiện tượng trào ngược nếu có xảy ra thì phần lớn chỉ là luồng khí hoặc hỗn hợp khí và dịch, ít gây tổn thương và khó chịu hơn [7].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?
Hiệu quả của tư thế ngủ đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng sử dụng các thiết bị đo lường chính xác nồng độ pH và trở kháng trong lòng thực quản.
Năm 2022, một nghiên cứu theo dõi đồng thời tư thế ngủ tự nhiên và nồng độ pH thực quản trên 57 bệnh nhân đã ghi nhận sự vượt trội của tư thế nằm nghiêng trái [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thời gian tiếp xúc với axit ở tư thế nằm nghiêng trái đạt mức trung vị là 0,0%, thấp hơn rất nhiều so với mức 1,2% ở tư thế nằm nghiêng phải và 0,6% ở tư thế nằm ngửa [5]. Thời gian làm sạch axit của thực quản ở tư thế nghiêng trái cũng chỉ mất trung vị 35 giây, nhanh hơn đáng kể so với 76 giây khi nằm ngửa và 90 giây khi nằm nghiêng phải [5].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi công bố năm 2022 trên 100 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược ban đêm đã kiểm chứng hiệu quả can thiệp tư thế ngủ [4]. Các bệnh nhân được đeo một thiết bị rung cảnh báo mỗi khi họ xoay người sang bên phải trong lúc ngủ nhằm kích thích họ quay lại tư thế nghiêng trái [4]. Kết quả cho thấy nhóm can thiệp đạt tỷ lệ thành công điều trị 44% (giảm từ 50% điểm số triệu chứng trào ngược đêm trở lên), so với chỉ 24% ở nhóm chứng [4].
Thiết bị này đã giúp người bệnh tránh nằm nghiêng phải gần như hoàn toàn (thời gian nằm nghiêng phải giảm xuống còn 2,2% so với 23,5% ở nhóm chứng) và tăng thời gian nằm nghiêng trái lên 60,9% so với 38,5% ở nhóm chứng [4]. Đáng chú ý, số đêm hoàn toàn không có triệu chứng trào ngược ở nhóm can thiệp tăng lên trung vị 9 đêm so với 6 đêm ở nhóm chứng [4].
Tổng quan hệ thống năm 2023 tập hợp các nghiên cứu trước đó cũng xác nhận thời gian tiếp xúc axit ở tư thế nghiêng trái giảm rõ rệt so với nằm nghiêng phải (chênh lệch trung bình -2,03) và nằm ngửa (chênh lệch trung bình -2,71) [3]. Thời gian làm sạch axit ở tư thế nghiêng trái cũng ngắn hơn so với nghiêng phải (chênh lệch -81,84 giây) và nằm ngửa (chênh lệch -74,47 giây) [3]. Đáng chú ý, dữ liệu cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về thời gian tiếp xúc axit hay làm sạch axit giữa tư thế nằm nghiêng phải và nằm ngửa [3].
Một nghiên cứu năm 2016 theo dõi 17 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược hàng ngày bằng phương pháp đo trở kháng pH và điện não đồ cho thấy, trong số 184 đợt trào ngược ban đêm ghi nhận được, có tới 46% xảy ra trong các giai đoạn thức giấc giữa đêm [8]. Hiện tượng trào ngược chất lỏng xuất hiện áp đảo trong lúc thức giấc giữa đêm (92%) và trong các giai đoạn giấc ngủ sâu (lên đến 100%) [8]. Điều thú vị là chỉ có 7,1% tổng số đợt trào ngược ban đêm thực sự bộc lộ triệu chứng rõ rệt khiến bệnh nhân nhận biết được, cho thấy nhiều đợt trào ngược vẫn âm thầm xảy ra trong giấc ngủ mà người bệnh không hề hay biết [8].
Hiểu lầm thường gặp về tư thế ngủ và kiểm soát trào ngược
Nhiều người lầm tưởng rằng nằm nghiêng bên nào cũng như nhau miễn là cơ thể cảm thấy thoải mái. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học khẳng định nằm nghiêng phải hoàn toàn không tương đương với nằm nghiêng trái, thậm chí nghiêng phải còn làm axit tồn đọng trong thực quản lâu hơn [3], [7], [5].
Một hiểu lầm khác là tư thế nằm ngửa sẽ an toàn tuyệt đối nếu kê cao đầu bằng gối mềm thông thường. Thực tế, việc gập cổ bằng nhiều gối nhỏ chỉ nâng phần đầu mà không nâng toàn bộ thân trên, vô tình làm tăng áp lực lên vùng bụng và thúc đẩy axit trào lên. Nằm ngửa vẫn ghi nhận thời gian phơi nhiễm axit cao hơn và thời gian làm sạch axit chậm hơn gấp đôi so với nằm nghiêng trái [3], [5].
Nhiều bệnh nhân cũng tin rằng chỉ cần đổi tư thế ngủ là có thể thoải mái ăn khuya mà không lo trào ngược. Bằng chứng khoa học chỉ ra bữa ăn tối muộn làm tăng đáng kể thời gian tiếp xúc axit trong thực quản và tăng số đợt trào ngược đêm, đặc biệt ở người có thoát vị khe hoành, viêm thực quản hoặc thừa cân [6]. Hướng dẫn điều trị GERD quốc tế luôn khuyến cáo không ăn trong vòng 3 giờ trước khi nằm ngủ [6].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Mặc dù điều chỉnh tư thế ngủ là phương pháp an toàn và tự nhiên, một số đối tượng cần lưu ý thận trọng hoặc tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi thực hiện.
Những người có bệnh lý cơ xương khớp vùng vai trái, thoái hóa khớp vai hoặc đau dây thần kinh tọa bên trái có thể cảm thấy đau mỏi gia tăng nếu duy trì tư thế nghiêng trái liên tục suốt đêm. Người mắc bệnh tim mạch nặng hoặc suy tim cũng nên trao đổi với bác sĩ điều trị, vì tư thế nghiêng trái đôi khi tạo cảm giác đè nặng vùng ngực hoặc hồi hộp ở một số cá nhân nhạy cảm.
Người bệnh trào ngược kèm theo các triệu chứng cảnh báo nguy hiểm như nuốt nghẹn, nuốt đau, nôn ra máu, sụt cân không rõ nguyên nhân tuyệt đối không được tự ý điều trị chỉ bằng thay đổi tư thế. Những trường hợp này cần được thăm khám tại cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để nội soi và loại trừ tổn thương thực thể nghiêm trọng.
Cách áp dụng thực tế để duy trì giấc ngủ nghiêng trái
Để tập thói quen nằm nghiêng trái mỗi đêm một cách tự nhiên và thoải mái, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau:
Trước hết, hãy bắt đầu giấc ngủ bằng cách nằm nghiêng hoàn toàn sang bên trái. Bạn nên đặt một chiếc gối ôm dài phía trước ngực và kẹp một phần gối giữa hai đầu gối để giữ cột sống thẳng trục, giảm áp lực lên hông và khớp vai.
Để tránh việc vô thức xoay người sang bên phải trong lúc ngủ sâu, bạn có thể đặt một chiếc gối chặn lớn hoặc gối ôm dày ngay sau lưng. Một mẹo dân gian nhưng hiệu quả cơ học tương tự thiết bị báo rung là gắn một quả bóng nhỏ (như bóng tennis) vào túi áo ngủ phía bên phải; mỗi khi bạn xoay sang phải, cảm giác cộm nhẹ sẽ báo hiệu cơ thể tự động xoay trở lại bên trái mà không làm tỉnh giấc hoàn toàn.
Song song với tư thế nằm, hãy tuân thủ nguyên tắc kết thúc bữa ăn tối tối thiểu 3 giờ trước khi lên giường để dạ dày kịp làm rỗng thức ăn [6]. Hạn chế tối đa các bữa ăn khuya nhiều dầu mỡ, chất kích thích hoặc gia vị cay nóng để giảm thiểu áp lực lên cơ thắt thực quản dưới trước giờ ngủ [6], [7].
Lời kết
Điều chỉnh tư thế nằm ngủ sang bên trái là một giải pháp khoa học, đơn giản và không tốn kém giúp hạn chế trào ngược axit ban đêm rõ rệt [3], [4]. Bằng cách tận dụng trọng lực tự nhiên của cơ thể kết hợp với việc ăn tối sớm, người bệnh có thể bảo vệ niêm mạc thực quản và tìm lại giấc ngủ trọn vẹn [3], [6]. Tuy nhiên, thay đổi tư thế là biện pháp hỗ trợ lối sống; nếu các triệu chứng trào ngược vẫn kéo dài hoặc kèm theo dấu hiệu bất thường, bạn luôn cần đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị toàn diện.
