Những cơn ho kéo dài, tiếng thở khò khè và cảm giác tức ngực khó thở mỗi khi thời tiết thay đổi luôn là nỗi ám ảnh lớn đối với người bệnh hen suyễn. Bên cạnh việc sử dụng các loại thuốc xịt cắt cơn hoặc thuốc dự phòng theo đơn, nhiều người bệnh có xu hướng tìm kiếm các thảo dược tự nhiên như cây Butterbur (còn gọi là cây gai bơ, tên khoa học là Petasites hybridus) với hy vọng kiểm soát đường thở an toàn, ít tác dụng phụ.
Trả lời trực tiếp cho thắc mắc này: Chiết xuất thảo dược Butterbur có khả năng hỗ trợ kiểm soát phản ứng viêm đường thở và giảm tình trạng tăng phản ứng phế quản nhờ ức chế các chất trung gian gây dị ứng [1]. Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp đánh giá sâu về cơ chế này chủ yếu mới được ghi nhận trên mô hình động vật [1], do đó thảo dược này chỉ mang tính chất hỗ trợ bổ sung chứ tuyệt đối không thể thay thế thuốc điều trị hen suyễn tiêu chuẩn.
Bản chất của hen suyễn: Khi đường thở luôn trong trạng thái viêm ngầm
Hen suyễn là một vấn đề sức khỏe toàn cầu nghiêm trọng, ảnh hưởng đến gần 100 triệu người trên thế giới với tỷ lệ mắc và tử vong ngày càng đáng lo ngại [2]. Đây là một rối loạn viêm mạn tính của đường hô hấp, xuất hiện ngay cả ở những thể bệnh có biểu hiện lâm sàng nhẹ nhất [3]. Quá trình bệnh sinh phức tạp này được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố kết hợp như di truyền, dị ứng, môi trường, nhiễm trùng, cảm xúc và chế độ dinh dưỡng [4].
Khi tiếp xúc với các tác nhân kích thích, đường thở của người bệnh phản ứng theo hai hướng chính là co thắt phế quản và viêm đường thở [5]. Tình trạng viêm phế quản gắn liền mật thiết với hiện tượng tăng phản ứng phế quản (đường thở nhạy cảm quá mức), tắc nghẽn luồng khí và gây ra các triệu chứng điển hình như khó thở, ho, thở khò khè [3], [6]. Cụ thể, viêm đường thở gây giới hạn luồng khí qua 4 cơ chế: co thắt cơ phế quản cấp tính, hình thành các nút nhầy bít tắc, làm dày thành đường thở và tái cấu trúc xơ hóa đường thở [3].
Hệ quả cơ học tất yếu của co thắt phế quản là tình trạng căng phồng phổi quá mức, buộc cơ hô hấp phải làm việc vất vả hơn để duy trì sự thông thoáng cho đường thở [5]. Đồng thời, phản ứng viêm làm tăng nhu cầu thông khí, dẫn đến tăng thông khí phế nang, khó thở và nhiễm kiềm hô hấp [5]. Hiện tượng nhiễm kiềm này tiếp tục làm giảm khả năng cung cấp oxy cho mô do gây co mạch máu não và làm thay đổi đường cong phân ly oxy-hemoglobin [5]. Đáng chú ý, dữ liệu năm 2016 còn chỉ ra mọi bệnh nhân hen đều có tình trạng viêm ở cả đường hô hấp trên bất kể có triệu chứng viêm mũi xoang hay không, tạo nên khái niệm "bệnh lý đường thở thống nhất" [7].
Cơ chế tác động của thảo dược Butterbur lên đường thở
Để hiểu cách thảo dược Butterbur tác động lên bệnh hen, cần nhìn vào gốc rễ miễn dịch của căn bệnh này. Quá trình viêm trong bệnh hen được duy trì bởi sự mất cân bằng miễn dịch, cụ thể là phản ứng quá mức của tế bào miễn dịch T-helper 2 (Th2) trong khi hoạt động của tế bào Th1 bị suy giảm [4]. Sự kích hoạt dòng thác miễn dịch Th2 làm giải phóng hàng loạt chất trung gian hóa học (cytokine) như IL-3, IL-4, IL-5, IL-6, IL-9, IL-10, IL-13 và yếu tố kích thích tạo cụm đại thực bào-bạch cầu hạt (GM-CSF) [7], [4]. Các chất này kích thích sự phát triển và huy động các tế bào gây viêm như dưỡng bào (mast cell), bạch cầu ái kiềm, bạch cầu ái toan (eosinophil) và tế bào B sản xuất kháng thể dị ứng IgE vào đường thở [7], [4].
Trong các phương pháp tiếp cận bổ sung và thay thế опубликован năm 2001, thảo dược Petasites hybridus (Butterbur) được ghi nhận là một trong những thực vật có khả năng tác động trực tiếp vào thành phần gây viêm của bệnh hen suyễn [4]. Chiết xuất Petasites hybridus (ký hiệu là Ze 339 hoặc PET) được biết đến với đặc tính ức chế leukotriene — một hoạt chất trung gian gây viêm và co thắt phế quản mạnh trong các bệnh lý dị ứng [1].
Không chỉ dừng lại ở việc ức chế hoạt tính của leukotriene, chiết xuất Butterbur còn can thiệp trực tiếp vào nhánh miễn dịch Th2 [1]. Dược liệu này giúp làm giảm tình trạng viêm đường thở do dị ứng và giảm hiện tượng tăng phản ứng phế quản thông qua cơ chế ức chế sản xuất các cytokine Th2 chủ chốt là IL-4, IL-5 cũng như hoạt chất thu hút tế bào viêm RANTES [1]. Nhờ khóa chặt các tín hiệu hóa học này, lượng bạch cầu ái toan bị huy động vào phổi giảm xuống và tình trạng tăng tiết dịch nhầy bít tắc đường thở cũng được hạn chế [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của Butterbur và bệnh lý hen?
Các bằng chứng khoa học hiện có giúp phác họa rõ bức tranh về mức độ viêm trong đường thở người bệnh hen cũng như hiệu quả thực nghiệm của chiết xuất Butterbur:
Một nghiên cứu công bố năm 1990 đã tiến hành đo nồng độ histamine và 6 chất trung gian prostanoid trong dịch rửa phế quản phế nang của 12 người bình thường, 11 người viêm mũi dị ứng và 15 bệnh nhân hen dị ứng không có triệu chứng bằng phương pháp sắc ký khí khối phổ [8]. Kết quả cho thấy nồng độ các chất gây co thắt phế quản mạnh là PGD2, 9 alpha,11 beta-PGF2 và PGF2 alpha ở người bệnh hen cao gấp 12 đến 22 lần so với người bình thường, đạt nồng độ sau hiệu chỉnh pha loãng lần lượt là 3,8; 0,5 và 1,4 nanomolar [8]. Khi so sánh với nhóm viêm mũi dị ứng, nồng độ PGD2 và 9 alpha,11 beta-PGF2 ở người bệnh hen cũng cao hơn gần 10 lần [8]. Nồng độ histamine ở người bệnh hen cao gấp 4 lần người bình thường, tương đương với mức tăng ở người viêm mũi dị ứng [8]. Nghiên cứu này khẳng định ngay cả bệnh hen mức độ nhẹ, chưa có triệu chứng cũng đã tồn tại bằng chứng viêm đường thở rõ rệt [8].
Để đánh giá trực tiếp hiệu quả của Butterbur, một nghiên cứu năm 2010 đã thử nghiệm chiết xuất Petasites hybridus (Ze 339, PET) trên mô hình chuột BALB/c mắc bệnh đường thở dị ứng (hen suyễn) được gây miễn dịch bằng ovalbumin (OVA) [1]. Chiết xuất PET được nhỏ qua đường mũi cùng lúc với việc thử thách kháng nguyên để phân tích các thông số viêm và miễn dịch tại phổi [1]. Kết quả ghi nhận ở liều 30 microg PET, dịch rửa phế quản phế nang của chuột giảm rõ rệt sự sản xuất các chất gây viêm IL-4, IL-5 và RANTES, kéo theo giảm tăng phản ứng đường thở [1]. Ở nồng độ 100 microg PET, hoạt tính men peroxidase của bạch cầu ái toan (EPO) tại phổi được kiểm soát; quan sát dưới kính hiển vi cho thấy giảm viêm, giảm huy động bạch cầu ái toan và giảm tăng tiết dịch nhầy ở phổi [1]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trên chuột thực nghiệm và chiết xuất PET không làm thay đổi nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu với OVA cũng như nồng độ eotaxin trong huyết thanh [1].
Bên cạnh đó, các tài liệu tổng quan năm 1996 và 2001 cũng mở rộng góc nhìn về điều trị dự phòng. Nghiên cứu năm 1996 cho thấy các thử nghiệm sơ bộ về những tác nhân hoạt động trên con đường 5-lipoxygenase (con đường sinh tổng hợp leukotriene) mang lại kết quả bước đầu khả quan trong điều trị dự phòng hen, nhưng cần thêm nhiều nghiên cứu hơn để xác định rõ vai trò lâm sàng [2]. Tổng quan năm 2001 cũng xếp Petasites hybridus vào nhóm thảo dược hỗ trợ giải quyết thành phần viêm, bên cạnh Tylophora asthmatica và Boswellia serrata [4].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Nhìn vào các dữ liệu trên, lợi ích rõ ràng nhất của chiết xuất Butterbur (Ze 339) là khả năng đánh trúng đích vào cơ chế viêm dị ứng. Việc giảm được IL-4, IL-5, RANTES và ngăn chặn bạch cầu ái toan tràn vào phổi cùng với giảm tiết đờm nhầy là những yếu tố thiết yếu giúp làm dịu đường thở đang bị kích thích [1]. Điều này giải thích vì sao các hoạt chất ức chế leukotriene từ thảo dược nhận được sự quan tâm của giới nghiên cứu [1], [2].
Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận thẳng thắn vào những giới hạn của bằng chứng. Nghiên cứu chi tiết nhất về cơ chế giảm viêm đường thở và giảm co thắt phế quản của chiết xuất Ze 339 được thực hiện qua đường nhỏ mũi trên mô hình chuột chứ chưa phải là thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người bệnh hen suyễn [1]. Hơn nữa, chiết xuất này không làm giảm được lượng kháng thể dị ứng IgE lưu hành trong máu [1]. Các tài liệu y văn cũng nhấn mạnh rằng nhóm tác nhân tác động lên hệ thống lipoxygenase/leukotriene vẫn cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để định hình vai trò chính thức trong phác đồ quản lý hen suyễn [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi kiểm soát hen suyễn
Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là chỉ tập trung dùng các sản phẩm làm giãn phế quản để cắt cơn khó thở tức thời mà bỏ qua việc kiểm soát viêm. Trước đây, việc kiểm soát triệu chứng co thắt phế quản bằng thuốc chủ vận beta 2 và theophylline từng là trụ cột điều trị [2]. Tuy nhiên, y học hiện đại đã xác nhận viêm mới là nguyên nhân chính gây tắc nghẽn đường thở có hồi phục và tăng phản ứng phế quản [2]. Việc bệnh nhân không đáp ứng với liệu pháp giãn phế quản đơn thuần chính là dấu hiệu cho thấy hoạt động viêm vẫn đang tiếp diễn âm ỉ và bắt buộc phải có liệu pháp kháng viêm kèm theo dõi sát sao [5].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng thảo dược chống viêm như Butterbur có thể thay thế hoàn toàn thuốc xịt corticosteroid. Thực tế, trọng tâm của điều trị hen hiện nay đã chuyển sang sử dụng sớm corticosteroid dạng hít để kiểm soát viêm đường thở tận gốc [2]. Thuốc chủ vận beta 2 chỉ nên dùng khi cần thiết để giảm co thắt cấp tính hoặc ngừa cơn hen do gắng sức, trong khi theophylline phóng thích chậm hoặc thuốc chủ vận beta 2 tác dụng kéo dài dạng hít giúp kiểm soát triệu chứng ban đêm [2]. Nếu để tình trạng viêm kéo dài không được kiểm soát chuẩn xác, đường thở sẽ bị tái cấu trúc vĩnh viễn bao gồm phì đại và tăng sản cơ trơn, tăng tế bào hình đài tiết nhầy, màng đáy biểu mô dày lên còn lớp biểu mô trở nên mỏng và dễ tổn thương [7].
Hiểu lầm thứ ba là bỏ qua các bệnh lý mũi xoang đi kèm. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc nhỏ một chất kích thích vào mũi có thể dẫn đến phản ứng viêm bạch cầu ái toan ở phổi chỉ trong vòng vài giờ [7]. Trong thực hành lâm sàng, việc không nhận biết và điều trị tốt bệnh viêm mũi xoang sẽ làm ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kiểm soát hen suyễn [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do bệnh hen suyễn có nhiều kiểu hình viêm phức tạp khác nhau — chẳng hạn như viêm phế quản tăng bạch cầu ái toan dai dẳng, thâm nhiễm bạch cầu trung tính hoặc thể viêm ít bạch cầu hạt — nên không phải người bệnh nào cũng đáp ứng giống nhau với cùng một hoạt chất [7]. Những người có bệnh hen suyễn mức độ nặng hoặc đang có dấu hiệu suy hô hấp cấp tính tuyệt đối không được tự ý thử nghiệm thảo dược. Ở những bệnh nhân đang tăng thông khí và thiếu oxy mô, việc điều chỉnh tối ưu tình trạng thiếu oxy đòi hỏi phải được cung cấp oxy lưu lượng cao tại cơ sở y tế [5].
Những người có cơ địa dị ứng phức tạp, người đang mắc đồng thời nhiều bệnh nền hoặc đang sử dụng phác đồ thuốc điều trị hen hằng ngày (như corticosteroid dạng hít, theophylline, thuốc chủ vận beta 2) cần hết sức thận trọng [2]. Người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hô hấp trước khi muốn bổ sung chiết xuất Butterbur để tránh nguy cơ tương tác thuốc hoặc làm lu mờ triệu chứng, dẫn đến chậm trễ trong việc điều chỉnh liều thuốc kháng viêm tiêu chuẩn.
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ đường thở toàn diện
Trong đời sống thực tế, người bệnh hen suyễn không nên xem Butterbur là một phương pháp điều trị độc lập. Nếu được bác sĩ đồng ý cho sử dụng các chế phẩm chiết xuất từ Petasites hybridus để hỗ trợ giảm viêm dị ứng, người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối phác đồ thuốc nền đang sử dụng, không tự ý ngưng thuốc xịt dự phòng ngay cả khi thấy không còn triệu chứng khó thở [8], [2]. Đồng thời, cần chú ý điều trị triệt để các triệu chứng viêm mũi dị ứng, viêm mũi xoang để cắt đứt phản ứng viêm lan từ đường hô hấp trên xuống phổi [7].
Để hỗ trợ kiểm soát phản ứng viêm và điều hòa miễn dịch Th2 một cách tự nhiên, người bệnh có thể kết hợp chế độ dinh dưỡng và lối sống khoa học đã được ghi nhận trong nghiên cứu [4]. Cụ thể, việc bổ sung các dưỡng chất chống oxy hóa, đặc biệt là vitamin C, vitamin E, selen và kẽm là rất cần thiết trong hỗ trợ điều trị hen [4]. Vitamin B6, vitamin B12, axit béo omega-3 từ cá và hoạt chất flavonoid quercetin (có nhiều trong rau củ quả) cũng mang lại lợi ích kháng viêm tích cực [4]. Ngoài ra, một số chế phẩm lipid thực vật chứa sterol và sterolin cũng được chứng minh giúp làm dịu hoạt động quá mức của tế bào miễn dịch Th2 [4].
Bên cạnh dinh dưỡng, việc duy trì môi trường sống trong lành, tránh xa các yếu tố kích발 như nấm mốc, virus, kim loại nặng và ô nhiễm không khí là điều kiện tiên quyết để giảm gánh nặng cho phổi [4]. Người bệnh cũng có thể kết hợp thêm các phương pháp trị liệu thể chất bổ trợ như tập yoga, massage, phản hồi sinh học (biofeedback), châm cứu hoặc nắn chỉnh cột sống để cải thiện sức khỏe hô hấp tổng thể [4].
Tóm lại, chiết xuất thảo dược Butterbur mở ra một hướng tiếp cận bổ sung đầy hứa hẹn nhờ khả năng ức chế leukotriene và làm giảm các chất trung gian gây viêm đường thở [1]. Tuy nhiên, với giới hạn bằng chứng hiện tại, người bệnh hen suyễn cần giữ thái độ tỉnh táo, đặt việc tuân thủ thuốc kháng viêm theo đơn của bác sĩ làm nền tảng và chỉ dùng thảo dược kết hợp dinh dưỡng, vận động như một giải pháp hỗ trợ toàn diện.
