Nhiều bậc phụ huynh lo lắng khi con lười ăn, chậm tăng cân, từ đó tìm đến các trào lưu ăn uống mới. Một xu hướng nổi bật gần đây là chuyển bữa ăn của trẻ sang ngũ cốc nguyên hạt thô theo phương pháp thực dưỡng. Cha mẹ thường tin rằng các loại hạt lứt nguyên cám đậm đặc dinh dưỡng sẽ giúp trẻ cải thiện thể trạng.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ khoa học là cha mẹ không nên tùy tiện đổi sang ngũ cốc nguyên hạt cho trẻ biếng ăn. Biện pháp này không những không cải thiện tình hình mà còn có thể khiến trẻ sợ ăn nghiêm trọng hơn. Cấu tạo đường tiêu hóa và đặc điểm tâm lý nhạy cảm của nhóm trẻ này đòi hỏi cách tiếp cận khoa học thay vì áp dụng máy móc thực dưỡng.
Áp lực tâm lý và đặc tính nhạy cảm với kết cấu thức ăn
Trẻ biếng ăn thường có biểu hiện sợ món ăn mới (food neophobia) và phản ứng tiêu cực với kết cấu lạ hoặc thô [1]. Khi phụ huynh đột ngột chuyển cơm mềm sang gạo lứt khô ráp hoặc cháo hạt lợn cợn, trẻ lập tức có cảm xạ từ chối tiếp nhận [2], [1]. Hành vi từ chối thức ăn này gây căng thẳng trực tiếp trong mỗi bữa ăn gia đình [1].
Hệ thống tiêu hóa của trẻ nhỏ chưa phát triển hoàn thiện như người lớn, đặc biệt là men tiêu hóa tinh bột thô. Lượng chất xơ không hòa tan quá cao trong ngũ cốc nguyên hạt làm chậm rỗng dạ dày, gây cảm giác no lâu giả tạo và đầy trướng bụng. Trẻ vốn đã biếng ăn sẽ càng sợ hãi mỗi khi nhìn thấy bàn ăn, dẫn đến vòng luẩn quẩn tâm lý tiêu cực kéo dài.
Nghiên cứu chỉ ra những gì về nhóm trẻ kén ăn?
Các dữ liệu lâm sàng và dịch tễ học cung cấp bức tranh chi tiết về dinh dưỡng cùng hành vi của trẻ kén ăn:
Nghiên cứu FITS (2016) trên 2.371 trẻ từ 12 đến 47,9 tháng tuổi tại Mỹ cho thấy trẻ kén ăn dễ sợ món mới và đặc biệt nhạy cảm với kết cấu thức ăn [1]. Nhóm này có xu hướng chỉ chấp nhận món quen thuộc, ăn ít rau thô, thịt và trứng hơn bạn bè cùng trang lứa [1]. Phụ huynh của trẻ kén ăn cũng phải mời chào thức ăn nhiều lần hơn trước khi bỏ cuộc [1].
Nghiên cứu tại Trung Quốc năm 2018 trên trẻ mẫu giáo 2,5 đến 5 tuổi cho thấy mức tiêu thụ năng lượng hàng ngày của trẻ kén ăn thấp hơn 25% so với mức khuyến nghị lứa tuổi [3]. Chỉ 6,3% số trẻ kén ăn đạt khuyến nghị về nhóm ngũ cốc, 14,7% đạt khuyến nghị rau xanh và 6,3% đạt khuyến nghị sữa [3]. Tỷ lệ thực phẩm bị trẻ từ chối nhiều nhất là rau (38,9%), thịt (37,1%) và trái cây (22,2%) [3]. Một nghiên cứu ở Đức trên 426 trẻ 8-12 tuổi cũng ghi nhận trẻ kén ăn có tỷ lệ lo âu, thu mình và than phiền thể chất cao hơn (P = 0,001) [3].
Nghiên cứu thuần tập Generation R tại Hà Lan ghi nhận hành vi kén ăn và tính nhạy cảm với cảm giác no liên quan chặt chẽ đến chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp [4]. Trẻ giới thiệu rau xanh trước 6 tháng tuổi ít quấy khóc khi ăn ở tuổi lên 4 hơn nhóm ăn dặm muộn [2]. Ngoài ra, dữ liệu từ 1.498 trẻ mẫu giáo Canada xác nhận mối liên hệ giữa biếng ăn và nguy cơ nhẹ cân [4].
Nghiên cứu về thói quen gia đình (1998) trên các bà mẹ có con từ 24 đến 36 tháng tuổi ghi nhận trẻ kén ăn có điểm đa dạng thực phẩm thấp hơn hẳn (p=0,009) [5]. Các bà mẹ thường dùng biện pháp thuyết phục (p=0,0001) và coi giờ ăn là gánh nặng lớn [5]. Tổng quan hệ thống năm 2017 trên 32 nghiên cứu ước tính tỷ lệ trẻ kén ăn trung bình là 22%, cứ mỗi tháng tuổi lớn lên điểm số kén ăn lại tăng thêm 0,06 đơn vị [6].
Nghiên cứu năm 2014 tại 8 thành phố Trung Quốc trên 1.663 trẻ ghi nhận tỷ lệ kén ăn tăng vọt từ 7,37% (nhóm 4-6 tháng) lên 36,20% (nhóm 25-36 tháng) [7]. Đáng chú ý, phụ huynh của trẻ 25-36 tháng thường nhận định sai về mức tiêu thụ các nhóm đậu đỗ và ngũ cốc của con mình [7]. Một nghiên cứu năm 2016 tại Anh cũng lưu ý một số trẻ 3 tuổi biếng ăn thường uống lượng sữa rất lớn, chính lượng sữa dư thừa này làm giảm cảm giác thèm ăn các thức ăn đặc khác [8].
Lợi ích ngũ cốc thô và giới hạn khi áp dụng cho trẻ nhỏ
Ngũ cốc nguyên hạt chứa lượng vitamin nhóm B, khoáng chất và chất xơ dồi dào, rất tốt cho quá trình chuyển hóa ở người lớn. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy trẻ kén ăn vốn dĩ đã có sự thâm hụt năng lượng đáng kể, mức nạp năng lượng hụt tới 25% so với nhu cầu [3]. Ép trẻ dung nạp ngũ cốc nguyên hạt thô khó nhai có thể làm tình trạng sụt cân nặng nề hơn [3], [4].
Hạn chế lớn của các nghiên cứu hiện nay là hầu hết khảo sát cắt ngang qua bảng hỏi hoặc phỏng vấn hồi tưởng 24 giờ của cha mẹ, nên chưa phản ánh toàn diện mối quan hệ nhân quả dài hạn [3], [8], [2]. Một số nghiên cứu dùng câu hỏi đơn lẻ để phân loại hành vi kén ăn mà chưa áp dụng đầy đủ tiêu chuẩn chẩn đoán rối loạn ăn uống chuyên sâu [8]. Dù vậy, các nghiên cứu đều thống nhất: việc đưa cấu trúc thức ăn lạ, thô ráp vào thực đơn trẻ đang sợ ăn là phản khoa học [2], [1].
Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh
Nhiều cha mẹ tin rằng ngũ cốc thực dưỡng lành tính, ăn càng nhiều càng thải độc và giúp trẻ tăng cường miễn dịch tự nhiên. Đây là quan niệm sai lầm, bởi đường ruột non nớt của trẻ không thể xử lý khối lượng lớn chất xơ thô mà không phát sinh phản ứng phụ. Hậu quả thường thấy là trẻ bị sình hơi, chướng bụng, quấy khóc cả ngày và càng sợ hãi thìa cơm tiếp theo.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng con kén ăn thì phải cắt hẳn các món trẻ thích để ép ăn món thô bổ dưỡng. Thực tế cho thấy các bậc phụ huynh thường đánh giá sai nhóm chất con thực sự thiếu, đặc biệt là nhóm đậu và ngũ cốc [7]. Việc dùng áp lực, ép buộc hoặc thuyết phục căng thẳng trong bữa ăn chỉ làm tăng tính nhạy cảm và phản kháng của trẻ nhỏ [5], [4].
Nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?
Trẻ nhẹ cân hoặc có chỉ số chiều cao, cân nặng dưới chuẩn lứa tuổi tuyệt đối không nên thử nghiệm chế độ ăn ngũ cốc thực dưỡng [3], [4]. Nhóm này đang thiếu hụt năng lượng và cần những dạng thức ăn đậm độ calo cao, dễ tiêu hóa để bắt kịp đà tăng trưởng [3].
Trẻ có cơ địa nhạy cảm tâm lý, biểu hiện lo âu, thu mình hoặc sợ không gian mới cũng cần tránh xa các thay đổi kết cấu đột ngột [3], [1]. Ngoài ra, những trẻ đang tiêu thụ lượng sữa quá lớn làm giảm cảm giác đói tự nhiên cần được điều chỉnh lượng sữa trước, thay vì thay đổi hoàn toàn nguồn tinh bột sang dạng thô [8].
Hướng dẫn chăm sóc và tập ăn đúng cách cho trẻ
Cha mẹ cần duy trì nguồn tinh bột từ các loại gạo trắng dẻo, mềm hoặc khoai củ nghiền mịn dễ nhai nuốt. Nếu muốn bổ sung ngũ cốc nguyên hạt, chỉ nên bắt đầu bằng tỷ lệ rất nhỏ (khoảng 5-10%), ngâm thật kỹ và xay nhuyễn mịn cùng cháo thông thường. Cách làm này giúp giảm độ cứng, hạn chế cảm giác lợn cợn kích ứng vòm họng của trẻ [1].
Thay vì ép buộc, hãy kiên trì giới thiệu từng loại thực phẩm nhiều lần mà không tạo áp lực [5], [1]. Tạo không khí bàn ăn thoải mái, chia nhỏ cữ ăn trong ngày và cân đối lượng sữa phù hợp để kích thích cảm giác đói sinh lý tự nhiên [8]. Khi trẻ có dấu hiệu suy dinh dưỡng hoặc rối loạn hành vi ăn uống kéo dài, cha mẹ cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ dinh dưỡng hoặc chuyên gia nhi khoa để được hướng dẫn cụ thể.
Thay đổi thực đơn cho trẻ biếng ăn đòi hỏi sự thấu hiểu tâm lý và sinh lý phát triển thay vì chạy theo các chế độ ăn hà khắc. Hãy ưu tiên chế biến mềm, đủ năng lượng và giữ cho mỗi bữa ăn là trải nghiệm dễ chịu đối với con trẻ.
