Trẻ em có nên ăn kiêng low-FODMAP không?

Nhiều bậc phụ huynh lo lắng khi thấy con thường xuyên đau bụng, đầy hơi hay rối loạn tiêu hóa kéo dài. Khi tìm kiếm giải pháp, chế độ ăn kiêng loại trừ FODMAP thường được nhắc đến như một biện pháp can thiệp hiệu quả. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ này cho cơ thể đang lớn của trẻ nhỏ lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Trẻ em chỉ nên áp dụng chế độ ăn kiêng low-FODMAP khi có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ và bắt buộc phải có sự giám sát của chuyên gia dinh dưỡng ^[1]. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý cắt giảm khẩu phần của trẻ, bởi việc kiêng khem khắt khe có thể dẫn tới thiếu hụt năng lượng, giảm hấp thu canxi và ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển thể chất toàn diện [1, 3].

Chế độ ăn low-FODMAP là gì và vì sao trẻ gặp khó khăn?

FODMAP là viết tắt của các dạng carbohydrate chuỗi ngắn bao gồm oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides và polyols ^[1]. Nhóm chất này được tìm thấy tự nhiên trong rất nhiều loại thực phẩm phổ biến như một số loại trái cây, rau xanh, sản phẩm từ sữa và các loại ngũ cốc ^[2].

Ở người bình thường, các loại đường này được tiêu hóa hoặc hấp thu một phần. Tuy nhiên, ở một số trẻ có đường ruột nhạy cảm, FODMAP khó hấp thu và bị lên men nhanh chóng bởi vi khuẩn trong ruột, tạo ra khí và kéo theo nước ^[2]. Quá trình lên men này gây ra các triệu chứng khó chịu như đầy bụng, chướng bụng, đau quặn bụng và thay đổi thói quen đại tiện [1, 2].

Quy trình chuẩn của chế độ ăn này không phải là kiêng tuyệt đối cả đời. Phác đồ khoa học phải trải qua 3 giai đoạn chặt chẽ: loại trừ thực phẩm nhiều FODMAP, thử nghiệm dung nạp lại từng nhóm và cá nhân hóa thực đơn dài hạn ^[1]. Quá trình này giúp xác định chính xác thực phẩm nào kích hoạt triệu chứng ở từng bệnh nhân cụ thể ^[1].

Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và chậm phát triển thể chất

Trẻ em đang trong giai đoạn phát triển nhanh chóng về chiều cao, cân nặng và mật độ xương khớp ^[3]. Một chế độ ăn quá khắt khe, nếu không được thiết kế cẩn thận, sẽ trực tiếp cắt giảm lượng calo và vi chất dinh dưỡng cần thiết hàng ngày [2, 3].

Một đánh giá hồ sơ bệnh án lâm sàng năm 2020 ghi nhận trường hợp một trẻ bị sụt cân đáng kể tới 6,3 kg trong quá trình theo dõi, ngay cả khi đã có sự hỗ trợ từ chuyên viên dinh dưỡng ^[3]. Việc sụt cân này một phần bắt nguồn từ tiền sử lo âu làm giảm cảm giác thèm ăn và lượng thức ăn nạp vào ^[3]. Điều này cho thấy sự can thiệp ăn kiêng ở trẻ em phức tạp hơn người lớn rất nhiều.

Bên cạnh nguy cơ thiếu hụt năng lượng, việc hạn chế thực phẩm chứa FODMAP thường dẫn đến cắt giảm sản phẩm từ sữa ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng lượng canxi nạp vào ở nhóm hạn chế FODMAP thấp hơn so với nhóm đối chứng, nguyên nhân chủ yếu do giảm tiêu thụ sữa và các chế phẩm từ sữa ^[3]. Thiếu hụt canxi kéo dài trong giai đoạn tăng trưởng sẽ gây tác động xấu đến sức khỏe xương của trẻ nhỏ ^[3].

Ngoài ra, chế độ ăn low-FODMAP còn làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy chế độ này làm giảm nồng độ vi khuẩn có lợi Bifidobacteria, đồng thời làm tăng nồng độ Roseburia và Ruminococcus ^[3]. Những hệ lụy dài hạn của sự biến đổi hệ vi khuẩn này đối với sức khỏe của trẻ hiện vẫn chưa được khoa học làm rõ ^[3].

Bằng chứng khoa học: Hiệu quả thực tế ở trẻ em tới đâu?

Mặc dù chế độ ăn này được sử dụng rộng rãi, các bằng chứng khoa học chất lượng cao về hiệu quả và tính an toàn của nó ở trẻ em vẫn còn rất hạn chế [5, 8].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã tìm kiếm dữ liệu đến tháng 10 năm 2021 để đánh giá hiệu quả trên trẻ từ 3 đến 18 tuổi mắc các rối loạn đau bụng chức năng ^[4]. Trong số 5 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) được đưa vào phân tích, chỉ có 2 thử nghiệm ghi nhận chế độ ăn low-FODMAP giúp cải thiện mức độ đau bụng ^[4]:

Một thử nghiệm trên 60 trẻ cho thấy sự sụt giảm cường độ đau bụng đo bằng thang điểm trực quan (VAS 0-10 điểm) giữa nhóm low-FODMAP và nhóm dùng chế độ ăn bảo vệ tiêu hóa sau 2 tháng (chênh lệch trung bình MD 1,77; khoảng tin cậy 95% CI: 1,23 đến 2,31) ^[4]. Một thử nghiệm khác trên 10 trẻ ghi nhận sự khác biệt về cường độ đau trong 3 ngày can thiệp giữa nhóm low-FODMAP và chế độ ăn thông thường tại Singapore (MD -1,36 cm; 95% CI: -2,38 đến -0,34) ^[4]. Tổng quan này kết luận hiện vẫn chưa đủ bằng chứng để khẳng định ủng hộ hay chống lại tính hiệu quả và an toàn của chế độ ăn này ở trẻ nhỏ ^[4].

Nhiều nghiên cứu hiện nay cũng gặp hạn chế lớn khi chỉ khảo sát giai đoạn 1 (giai đoạn loại trừ) mà chưa thể đánh giá toàn bộ 3 giai đoạn hoặc theo dõi hậu can thiệp dài hạn ^[5]. Việc thực hiện các thử nghiệm dài kỳ trên đối tượng trẻ em gặp rất nhiều rào cản thực tế ^[5].

Cải thiện chế độ ăn thông thường: Giải pháp an toàn hơn

Trước khi áp dụng một chế độ kiêng khem phức tạp, phụ huynh hoàn toàn có thể giúp trẻ cải thiện triệu chứng đường tiêu hóa bằng việc điều chỉnh thói quen dinh dưỡng thông thường ^[6].

Một nghiên cứu can thiệp tiến cứu năm 2019 theo dõi 21 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích, độ tuổi trung bình 10,6 (từ 5 đến 14 tuổi) ^[6]. Ban đầu, chế độ ăn của các em thừa đường đơn, chất béo bão hòa, muối và thiếu chất xơ ^[6]. Sau khi được giáo dục dinh dưỡng để ăn uống lành mạnh, điểm số triệu chứng tiêu hóa (PedsQL GI Symptoms) của trẻ đã tăng 8,07 điểm (khoảng tin cậy 95% CI: 13,42 đến -2,73, p = 0,005) ^[6].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt cân tích cực ở những trẻ thừa cân, béo phì với chỉ số khối cơ thể giảm (chỉ số Z-score giảm 0,62 SD, p = 0,001) ^[6]. Trẻ đã tăng cường tiêu thụ carbohydrate phức hợp, trái cây, rau củ và giảm lượng đường đơn ^[6]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng một chế độ ăn uống lành mạnh hoàn toàn có thể cải thiện triệu chứng đường ruột ở trẻ mắc hội chứng ruột kích thích mà không cần phải loại trừ FODMAP ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp khi cho trẻ ăn kiêng

Nhiều cha mẹ lầm tưởng rằng cắt bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm bị nghi ngờ là cách điều trị dứt điểm chứng đau bụng [1, 5]. Tuy nhiên, việc kiêng khem vô thời hạn mà không thử nghiệm dung nạp lại (giai đoạn 2) là sai lầm nguy hiểm, vừa làm tổn hại hệ vi sinh vừa tạo tâm lý sợ thức ăn ở trẻ [1, 3, 8].

Một hiểu lầm khác là đánh đồng chế độ ăn low-FODMAP với chế độ ăn không chứa gluten (gluten-free). Trên thực tế, low-FODMAP chỉ định chính cho hội chứng ruột kích thích hoặc rối loạn tương tác não - ruột khi triệu chứng kéo dài ^[1]. Trong khi đó, chế độ ăn không chứa gluten là biện pháp điều trị nền tảng cho bệnh celiac ^[1]. Cả hai chế độ này đều mang lại những rủi ro về mặt dinh dưỡng lẫn tâm lý xã hội nếu tự ý áp dụng ^[1].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Chế độ ăn low-FODMAP có bản chất loại trừ nhiều thực phẩm nên đòi hỏi sự thận trọng tối đa trên các đối tượng dễ tổn thương [2, 8]:

Trẻ em đang trong giai đoạn bứt phá phát triển thể chất không nên tự ý kiêng khem nếu không có chuyên gia theo dõi sát sao chỉ số tăng trưởng [1, 3]. Trẻ có tiền sử lo âu, chán ăn, hoặc có nguy cơ rối loạn hành vi ăn uống cần tránh xa các chế độ ăn kiêng hà khắc, bởi việc hạn chế món ăn có thể khiến trẻ sụt cân nghiêm trọng và ảnh hưởng tâm lý tiêu cực [3, 8].

Bên cạnh đó, việc thực hiện chế độ ăn kiêng phức tạp cũng tác động đáng kể đến sinh hoạt gia đình và các mối quan hệ xã hội của trẻ ^[7]. Do đó, chỉ nên cân nhắc can thiệp này như một biện pháp điều trị thứ cấp khi các biện pháp dinh dưỡng cơ bản không mang lại kết quả ^[6].

Áp dụng thực tế thế nào để an toàn cho trẻ?

Khi trẻ có các triệu chứng đau bụng, chướng khí kéo dài, bước đầu tiên phụ huynh cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa để loại trừ các bệnh lý thực thể ^[1]. Bác sĩ đa khoa và chuyên khoa sẽ chẩn đoán chính xác xem trẻ có thuộc nhóm đối tượng phù hợp hay không ^[1].

Nếu bắt buộc phải can thiệp ăn uống, gia đình cần phối hợp đa ngành cùng chuyên viên dinh dưỡng ^[1]. Chuyên viên dinh dưỡng sẽ giúp điều chỉnh thực đơn, đảm bảo khẩu phần của trẻ vẫn cung cấp đủ các nhóm thực phẩm cốt lõi nhằm giảm thiểu tình trạng thiếu hụt vi chất ^[3]. Khi trẻ giảm được các triệu chứng tiêu hóa khó chịu, nhiều trẻ sẽ ăn uống ngon miệng trở lại và có thể tăng nhẹ cân nặng ^[3].

Gia đình cũng có thể thảo luận với chuyên gia về các phương án ít hạn chế hơn, chẳng hạn như chế độ ăn "FODMAP-gentle" (chỉ giảm một số loại thực phẩm chứa lượng FODMAP rất cao) kết hợp cùng chiến lược ăn uống cân bằng ^[7]. Quá trình loại trừ chỉ được phép duy trì trong thời gian ngắn, sau đó phải chuyển sang giai đoạn dung nạp lại để thử phản ứng của đường ruột và mở rộng lại thực đơn thường ngày ^[3].

Việc bảo vệ hệ tiêu hóa của trẻ nhỏ đòi hỏi sự kiên nhẫn và tiếp cận khoa học thay vì áp dụng máy móc các phương pháp ăn kiêng của người lớn. Cha mẹ không nên tự ý cắt giảm thực phẩm trong bữa ăn hàng ngày của con khi chưa có thăm khám y khoa. Hãy bắt đầu từ việc xây dựng cho trẻ một chế độ ăn cân đối, lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia để con được phát triển thể chất trọn vẹn.