Chăm sóc làn da non nớt của trẻ sơ sinh luôn là nỗi trăn trở lớn đối với những người làm cha mẹ. Tình trạng da vùng đóng tã bị đỏ ửng, nổi mẩn hay trợt loét khiến trẻ ngứa ngáy, quấy khóc liên tục và khó chịu [1, 5]. Trong quá trình tìm kiếm các biện pháp làm dịu da lành tính, chiết xuất cúc tâm tư (Calendula officinalis) thường được nhiều phụ huynh lựa chọn như một giải pháp thảo dược tự nhiên.
Dù cúc tâm tư đem lại hiệu quả cải thiện các triệu chứng hăm tã rõ rệt, dữ liệu khoa học cho thấy thảo dược này không vượt trội so với một số giải pháp bôi ngoài khác như dầu olive [1]. Tốc độ phục hồi da của chiết xuất hoa cúc cũng chậm hơn đáng kể khi đặt cạnh một số hợp chất khoáng như bentonite [1, 2]. Cha mẹ cần hiểu rõ cơ chế, mức độ tác dụng thực tế cũng như nguy cơ kích ứng trước khi sử dụng cho trẻ.
Cơ chế sinh bệnh hăm tã và vai trò của thảo dược
Hăm tã là phản ứng viêm da cấp tính tại những khu vực bị tã bao phủ, điển hình ở mông, đùi, bìu và mu [1, 2]. Tình trạng này phát sinh do bề mặt da tiếp xúc thường xuyên và kéo dài với nước tiểu, phân cùng độ ẩm cao tích tụ bên trong tã lót [1, 2]. Khi độ ẩm quá mức kết hợp với hiện tượng ma sát cơ học, lớp sừng bảo vệ da bị tổn thương và gia tăng độ pH [2].
Hàng rào bảo vệ suy yếu tạo điều kiện cho các chất kích ứng xâm nhập sâu hơn, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho nấm bùng phát, đặc biệt là nấm Candida [1, 3]. Các dấu hiệu lâm sàng thường gặp gồm ban đỏ, tróc vảy da, xuất hiện các sẩn dát hoặc tổn thương trợt loét gây ngứa ngáy [1, 5]. Nếu viêm nhiễm kéo dài, trẻ đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng tiết niệu, viêm nhiễm bộ phận sinh dục và luôn trong trạng thái bứt rứt [3].
Cúc tâm tư từ lâu được ứng dụng bôi ngoài da nhằm mục đích làm dịu các nốt mẩn đỏ và hỗ trợ phục hồi tổn thương [1, 3]. Thảo dược này giúp tạo lớp màng mỏng hỗ trợ bảo vệ da trước các chất kích ứng, đồng thời hỗ trợ biểu mô hóa các vết trầy xước [2]. Tuy nhiên, để xác lập vị trí của dược thảo này trong phác đồ chăm sóc trẻ nhỏ, các thử nghiệm lâm sàng đã tiến hành so sánh đối đầu cúc tâm tư với nhiều hoạt chất khác nhau [1, 3, 6].
So sánh hiệu quả giữa cúc tâm tư và dầu olive
Một trong những vấn đề được nhiều bậc cha mẹ quan tâm là liệu cúc tâm tư có tốt hơn các loại dầu tự nhiên quen thuộc như dầu olive hay không. Câu trả lời đã được làm sáng tỏ qua một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên ba mù công bố năm 2018 tại một trung tâm y tế ở Tabriz, Iran [1]. Nghiên cứu tiến hành trên 73 trẻ khỏe mạnh dưới 2 tuổi mắc viêm da tã lót thể không nghiêm trọng và không có biến chứng nhiễm trùng [1].
Những trẻ tham gia được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm can thiệp bằng phương pháp khối ngẫu hóa theo tỷ lệ 2:2 [1]. Một nhóm gồm 37 trẻ sử dụng thuốc mỡ dầu olive nồng độ 1,5%, nhóm còn lại gồm 39 trẻ được bôi thuốc mỡ cúc tâm tư nồng độ 1,5% [1]. Mức độ nghiêm trọng của viêm da được theo dõi và đánh giá dựa trên thang điểm 6 mức vào ngày bắt đầu can thiệp (ngày 0), sau đó tái khám vào các ngày thứ 3, thứ 5 và thứ 7 [1].
Kết quả phân tích cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng thuốc mỡ dầu olive và nhóm dùng thuốc mỡ cúc tâm tư về độ giảm mức độ nặng của tổn thương tại các thời điểm ngày 3, ngày 5 và ngày 7 [1]. Đáng chú ý, không có bất kỳ tác dụng phụ ngoài ý muốn nào được ghi nhận ở cả hai nhóm can thiệp trong suốt thời gian theo dõi [1]. Do mang lại kết quả phục hồi viêm da tã lót tương đương nhau, thuốc mỡ dầu olive hoàn toàn có thể được dùng làm giải pháp thay thế cho thuốc mỡ cúc tâm tư [1].
Cúc tâm tư so với lô hội và khoáng chất bentonite
Khi so sánh với gel lô hội (Aloe vera), cúc tâm tư lại thể hiện ưu thế vượt trội hơn ở diện tích ban đỏ [2]. Thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi năm 2012 thực hiện trên 66 trẻ dưới 3 tuổi mắc viêm da tã lót, chia thành nhóm dùng kem lô hội (32 trẻ) và nhóm dùng thuốc mỡ cúc tâm tư (34 trẻ) [2]. Thuốc được bôi đều đặn 3 lần mỗi ngày trong vòng 10 ngày liên tục, đánh giá qua thang điểm mức độ nặng 5 mức [2]. Cả hai nhóm đều ghi nhận tình trạng viêm giảm rõ rệt (P < 0,001), nhưng nhóm bôi cúc tâm tư có số vị trí phát ban ít hơn đáng kể so với nhóm dùng lô hội (P = 0,001) và không ghi nhận tác dụng phụ nào [2].
Tuy có tác dụng tốt hơn lô hội, cúc tâm tư lại cho thấy tốc độ lành da chậm hơn nhiều khi đặt cạnh khoáng chất bentonite [1, 2]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2015 trên 100 trẻ mắc viêm da tã lót, chia đều 50 trẻ dùng kem bentonite (tuổi trung bình 7,35 +- 6,28 tháng) và 50 trẻ dùng kem cúc tâm tư (tuổi trung bình 6,45 +- 5,53 tháng) [4]. Sau 6 giờ đầu tiên, có 88% tổn thương ở nhóm bentonite bắt đầu thuyên giảm, trong khi tỷ lệ này ở nhóm cúc tâm tư chỉ đạt 54% (P < 0,001) [4]. Tỷ lệ cải thiện ban đầu ở nhóm bentonite cao gấp 2,99 lần so với cúc tâm tư [4]. Sau 3 ngày, có tới 86% trẻ dùng bentonite khỏi hoàn toàn tổn thương, so với mức khiêm tốn 52% ở nhóm cúc tâm tư (P < 0,001) [4].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi khác năm 2014 trên 60 bệnh nhi ngoại trú (tuổi trung bình 6,55 +- 0,69 tháng) cũng ghi nhận kết quả tương tự [5]. Trong 6 giờ đầu, 93,3% tổn thương ở nhóm bentonite bắt đầu hồi phục, trong khi nhóm cúc tâm tư chỉ đạt 40% (P < 0,001) [5]. Sau 3 ngày, 90% trẻ ở nhóm bentonite lành bệnh hoàn toàn, vượt trội hơn hẳn so với tỷ lệ 36,7% ở nhóm cúc tâm tư (P < 0,001) [5]. Nghiên cứu so sánh giữa đất sét gội (shampoo-clay) và cúc tâm tư trên 60 trẻ năm 2014 cũng khẳng định tốc độ cải thiện sau 6 giờ của đất sét cao gấp 7 lần thảo dược này (93,3% so với 40%), tỷ lệ khỏi hoàn toàn sau 3 ngày đạt 90% ở nhóm đất sét so với 36,7% của cúc tâm tư [6].
Ngoài ra, khi phối hợp điều trị, việc bổ sung các khoáng chất cũng giúp đẩy nhanh tiến độ làm lành [3]. Một nghiên cứu lâm sàng năm 2016 trên 64 trẻ dưới 2 tuổi so sánh kem phối hợp magie 2% với cúc tâm tư so với việc chỉ dùng kem cúc tâm tư đơn thuần [3]. Thời gian phục hồi ở nhóm dùng kem phối hợp ngắn hơn rõ rệt so với nhóm chứng dùng cúc tâm tư đơn lẻ (p < 0,001), dù kích thước tổn thương không có sự khác biệt đáng kể giữa hai bên [3].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có
Mặc dù các thử nghiệm đều chỉ ra cúc tâm tư có khả năng làm dịu tổn thương da, người chăm sóc trẻ cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng khoa học [1, 6]. Đa phần các nghiên cứu đối đầu có cỡ mẫu tương đối nhỏ, dao động từ 60 đến 100 đối tượng bệnh nhi [1, 2, 4, 6]. Cỡ mẫu này đủ để ghi nhận ý nghĩa thống kê sơ bộ nhưng chưa đủ bao quát trên diện rộng quần thể đa dạng sắc tộc.
Bên cạnh đó, nghiên cứu so sánh giữa cúc tâm tư và dầu olive năm 2018 được tiến hành đơn trung tâm tại một cơ sở nhi khoa duy nhất ở Tabriz, điều này làm giảm giá trị ngoại suy và hạn chế khả năng khái quát hóa kết quả sang các nhóm trẻ khác [1]. Thử nghiệm này cũng chỉ tuyển chọn các trường hợp hăm tã thể nhẹ và trung bình, hoàn toàn loại trừ các ca hăm tã nặng hoặc đã có biến chứng bội nhiễm vi khuẩn, vi nấm [1].
Một số nghiên cứu cũng áp dụng các dạng bào chế khác nhau, từ dạng kem bôi cho đến thuốc mỡ với các nồng độ khác biệt (như mỡ 1,5%) [1, 6]. Việc thiếu tính đồng nhất tuyệt đối về dạng bào chế giữa các nghiên cứu khiến việc kết luận hiệu lực tuyệt đối của cúc tâm tư trên mọi chế phẩm thương mại trở nên khó khăn hơn.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị hăm tã
Nhiều phụ huynh thường giữ quan niệm sai lầm rằng hễ là thảo dược thiên nhiên thì sẽ có tác dụng nhanh hơn và an toàn tuyệt đối so với các liệu pháp khác. Tuy nhiên, số liệu thực tế chứng minh cúc tâm tư có tốc độ phục hồi tổn thương da chậm hơn đáng kể so với bentonite hay các dạng khoáng chất [1, 4]. Việc kỳ vọng cúc tâm tư làm lặn vết hăm chỉ sau vài giờ là không thực tế, bởi tỷ lệ khỏi hoàn toàn sau 3 ngày dùng cúc tâm tư chỉ đạt từ 36,7% đến 52% [1, 2].
Hiểu lầm phổ biến thứ hai là cho rằng chiết xuất cúc tâm tư đắt tiền chắc chắn sẽ mang lại hiệu quả vượt trội hơn các loại dầu thực vật thông thường. Thử nghiệm lâm sàng năm 2018 khẳng định thuốc mỡ dầu olive cho hiệu quả tương đương cúc tâm tư trong suốt các mốc kiểm tra ngày thứ 3, thứ 5 và thứ 7 mà không hề thua kém [1]. Dầu olive là lựa chọn thay thế kinh tế, dễ tìm và an toàn không kém thảo dược [1].
Một sai lầm nguy hiểm khác là phụ huynh tự ý dùng dịch hãm, nước đun lá hoặc hoa cúc tâm tư tươi tự chế để rửa vùng kín cho trẻ. Các dung dịch tự pha chế tại nhà không kiểm soát được nồng độ hoạt chất, có nguy cơ nhiễm nấm khuẩn từ môi trường và làm mất đi lớp màng ẩm tự nhiên, khiến tình trạng trợt loét trở nên nghiêm trọng hơn [1, 3].
Rủi ro viêm da tiếp xúc và đối tượng cần thận trọng
Mặc dù các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn ghi nhận cúc tâm tư dung nạp tốt và không có tác dụng phụ nghiêm trọng được báo cáo [3, 6], nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng khi bôi ngoài da vẫn luôn hiện hữu ở nhóm trẻ sơ sinh. Cúc tâm tư thuộc họ Cúc (Asteraceae) - một nhóm thực vật có khả năng gây mẫn cảm da ở những cơ địa dị ứng. Trẻ có tiền sử chàm thể tạng, da quá mẫn hoặc gia đình có tiền sử dị ứng phấn hoa cần hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc với các chế phẩm này.
Những trẻ có dấu hiệu hăm tã kèm tổn thương trợt loét sâu, chảy dịch mủ, sốt hoặc nghi ngờ nhiễm nấm Candida (vùng da đỏ tươi rực, có các sẩn mủ vệ tinh xung quanh) tuyệt đối không nên tự ý điều trị bằng cúc tâm tư tại nhà [1, 5]. Việc bôi thuốc mỡ lên vùng da trợt loét nặng có thể gây bít tắc, làm tăng độ ẩm và khiến nấm Candida phát triển mạnh mẽ hơn [1, 3].
Trẻ sơ sinh non tháng hoặc trẻ dưới 1 tháng tuổi có lớp sừng mỏng manh và khả năng hấp thu qua da rất cao. Phụ huynh không nên tự ý dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào cho nhóm trẻ này mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia da liễu.
Hướng dẫn chăm sóc và bôi ngoài da đúng cách
Để hỗ trợ cải thiện hăm tã an toàn, nguyên tắc quan trọng hàng đầu là giữ cho vùng da quấn tã luôn khô ráo và sạch sẽ [1, 3]. Thay tã thường xuyên là biện pháp cốt lõi để hạn chế da tiếp xúc lâu với nước tiểu và phân [4]. Sau mỗi lần trẻ đi vệ sinh, cha mẹ nên rửa nhẹ nhàng bằng nước ấm, dùng khăn mềm thấm khô nhẹ nhàng, tuyệt đối không chà xát mạnh gây trầy xước cơ học [3, 7].
Nếu lựa chọn sử dụng thuốc mỡ cúc tâm tư hoặc dầu olive, phụ huynh nên thực hiện bài kiểm tra phản ứng dị ứng (patch test) trước. Hãy thoa một lượng nhỏ chế phẩm lên vùng da lành ở mặt trong cẳng tay của trẻ và theo dõi trong 24 giờ. Nếu không xuất hiện nốt đỏ, ngứa hay sưng tấy, sản phẩm mới đủ an toàn để bôi lên vùng bẹn mông.
Khi bôi sản phẩm, chỉ nên lấy một lượng mỏng vừa đủ và thoa nhẹ nhàng lên bề mặt tổn thương đã được làm sạch và lau khô hoàn toàn [1, 6]. Trong các thử nghiệm, chế phẩm cúc tâm tư thường được thoa đều đặn khoảng 3 lần mỗi ngày để duy trì màng bảo vệ [2]. Có thể cân nhắc sử dụng dầu olive nồng độ 1,5% dạng thuốc mỡ như một liệu pháp thay thế dịu nhẹ và tiết kiệm chi phí tương đương [1]. Nếu sau 3 ngày tổn thương không có dấu hiệu thuyên giảm hoặc lan rộng, cần ngừng bôi và đưa trẻ đến bệnh viện thăm khám [4].
Cúc tâm tư là một giải pháp bôi ngoài hỗ trợ cải thiện hăm tã ở trẻ nhỏ, mang lại kết quả tương đương với dầu olive nhưng hồi phục chậm hơn so với khoáng chất bentonite [1, 6]. Việc điều trị cần đặt trên nền tảng vệ sinh đúng cách, giữ da khô thoáng và theo dõi sát sao phản ứng kích ứng da của trẻ. Cha mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi để nhận được hướng dẫn phù hợp, tránh tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng khi da trẻ có dấu hiệu nhiễm trùng.
