Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để chăm sóc làn da tổn thương hoặc dùng trà thảo mộc để thanh lọc cơ thể mỗi ngày. Trong số đó, cúc tâm tư (tên khoa học là Calendula officinalis, thuộc họ Cúc Asteraceae) xuất hiện rất phổ biến trong các loại kem bôi ngoài da, nước hoa hồng, dầu gội và thực phẩm bảo vệ sức khỏe [1], [2]. Tuy nhiên, không ít người sau khi bôi kem thảo dược hoặc uống trà hoa cúc lại gặp tình trạng da mẩn đỏ, ngứa ngáy dữ dội, thậm chí sưng nề mà không hiểu nguyên nhân bắt nguồn từ đâu.
Câu trả lời ngắn gọn là: Những người có cơ địa dị ứng hoặc nhạy cảm với bất kỳ loài cây nào thuộc họ Cúc (Asteraceae/Compositae) tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng cúc tâm tư. Lý do cốt lõi nằm ở nguy cơ phản ứng chéo miễn dịch, khi cơ thể nhận diện các hoạt chất đặc trưng của họ Cúc như các kháng nguyên gây hại, dẫn đến phản ứng dị ứng tiếp xúc hoặc kích ứng toàn thân [1], [3].
Cúc tâm tư: Dược liệu phổ biến trong mỹ phẩm và đời sống
Cúc tâm tư là một loài thực vật thân thảo thuộc chi Calendula, họ Cúc (Asteraceae), một chi thực vật có khoảng 25 loài khác nhau [2]. Từ thời xa xưa, loài hoa này đã được ghi nhận trong các nền y học cổ truyền như Ả Rập và Ấn Độ để xử lý vết thương nhẹ ngoài da, vết bỏng, vết côn trùng hoặc ong đốt, cháy nắng [4]. Theo y văn cổ truyền, loài cây này còn được dùng để hỗ trợ cải thiện tình trạng sưng viêm, vết loét và các tổn thương da liễu khác [2].
Trong thời kỳ hiện đại, cúc tâm tư đã trở thành thành phần quen thuộc của ngành công nghiệp làm đẹp và dược mỹ phẩm. Chiết xuất từ loài cúc này đã có mặt trong gần 200 công thức mỹ phẩm thương mại, bao gồm các loại kem dưỡng ẩm, kem bôi da, lotion và dầu gội [2]. Về mặt hóa thực vật, các nhà khoa học đã xác định cúc tâm tư chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học phong phú như triterpene saponin, triterpene alcohol, flavonoid, carotenoid và polysaccharide [2]. Ở phần rễ cây, nghiên cứu gần đây còn phát hiện các hợp chất prenylated acetophenone có khả năng ức chế sinh nitric oxide (NO) khi tế bào bị kích thích gây viêm [5].
Bên cạnh ứng dụng ngoài da, hoa cúc tâm tư còn được sử dụng ở dạng trà thảo mộc uống hoặc dịch chiết thực phẩm bổ sung. Trong y văn truyền thống, loài cây này còn được đề cập với vai trò hỗ trợ điều hòa thần kinh [2]. Một số nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận ở liều tương đối cao, cúc tâm tư có tiềm năng làm hạ huyết áp và giảm cholesterol [4]. Tuy nhiên, chính sự phổ biến rộng rãi này lại trở thành con dao hai lưỡi đối với những người có cơ địa dị ứng với thực vật họ Cúc [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ phản ứng chéo dị ứng của hoa họ Cúc
Họ thực vật Asteraceae (hay còn gọi là Compositae) là một trong những họ thực vật lớn nhất thế giới, nhưng đồng thời cũng là nguyên nhân quan trọng gây ra tình trạng viêm da tiếp xúc dị ứng do thực vật tại châu Âu và nhiều khu vực khác [1]. Trong họ này, có ít nhất 15 loài cây quen thuộc đã bị nghi ngờ có liên quan đến việc làm tăng nhạy cảm hoặc khởi phát phản ứng viêm da [1]. Danh sách này bao gồm cúc vạn thọ/cúc tâm tư (Calendula officinalis), cúc arnica (Arnica montana), cúc La Mã Đức và La Mã thường (Chamomilla recutita, Chamaemelum nobile), cúc dại Echinacea và cúc thổ mộc hương (Inula helenium) [1].
Thủ phạm chính chịu trách nhiệm cho các phản ứng dị ứng trong họ thực vật này là nhóm hợp chất sesquiterpene lactone (SLs) [1]. Đây là những chất hóa học đóng vai trò tự vệ của cây nhưng lại có tính kích ứng miễn dịch rất mạnh đối với làn da của con người [1], [3]. Ngoài sesquiterpene lactone, các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận một số ít trường hợp bị mẫn cảm do các thành phần khác có trong cây như coumarin, rượu sesquiterpene và thiophene [1].
Hiện tượng dị ứng chéo (cross-sensitization) xảy ra khi một người từng bị mẫn cảm với một loài cây thuộc họ Cúc (chẳng hạn như hoa cúc trang trí, cúc dại hay bồ công anh), sau đó hệ miễn dịch nhận diện nhầm các cấu trúc phân tử tương đồng có trong cúc tâm tư [3]. Khi đó, dù người bệnh chưa từng tiếp xúc trực tiếp với cúc tâm tư trước đó, các kháng thể hoặc tế bào miễn dịch sẵn có vẫn kích hoạt phản ứng phòng vệ quá mức, dẫn tới các biểu hiện dị ứng tức thì hoặc muộn [3], [6].
Bằng chứng khoa học về tính nhạy cảm và nguy cơ tiếp xúc
Các nghiên cứu da liễu đã cung cấp nhiều dữ liệu rõ nét về nguy cơ của các loài thực vật thuộc họ Asteraceae đối với sức khỏe con người. Nghiên cứu tổng quan về sự mẫn cảm tiếp xúc do các thảo dược và mỹ phẩm chứa thành phần họ Cúc năm 2002 chỉ ra rằng, cúc tâm tư cùng với arnica và cúc La Mã nằm trong nhóm các loài thường xuyên bị báo cáo gây viêm da tiếp xúc dị ứng [1]. Mặc dù dữ liệu dịch tễ học định lượng quy mô lớn chủ yếu mới tập trung ở arnica và cúc La Mã Đức, mức độ nhạy cảm của cúc tâm tư vẫn là một cảnh báo lớn đối với các bệnh nhân có cơ địa dị ứng thực vật [1]. Nguy cơ bùng phát viêm da khi sử dụng các sản phẩm chứa chiết xuất họ Cúc ở những cá nhân đã bị mẫn cảm với họ cây này nhìn chung vẫn chưa được lường hết đầy đủ [1].
Tại môi trường sống và làm việc, các loài hoa cúc trang trí (Chrysanthemum) được xem là tác nhân gây mẫn cảm nguyên phát và là nguyên nhân chính gây ra viêm da tiếp xúc nghề nghiệp ở Tây Âu, chiếm tới 60% các trường hợp [3]. Dị nguyên sesquiterpene lactone không chỉ nằm sâu trong mô hoa hay lá mà còn phân bố dày đặc ở các sợi lông tơ (trichomes) mọc trên bề mặt các bộ phận của cây [3]. Những sợi lông tơ này rất dễ gãy rụng, phát tán theo không khí và tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mắt, mũi của người xung quanh [3].
Các triệu chứng khi tiếp xúc với các loài họ Cúc có thể diễn tiến rất đa dạng, từ nổi mề đay, viêm da tiếp xúc khởi phát ở đầu ngón tay rồi lan lên mặt, cẳng tay trong vòng vài phút sau tiếp xúc, cho đến các biểu hiện hô hấp nghiêm trọng như viêm mũi kết mạc dị ứng và khởi phát cơn hen suyễn [3]. Đáng chú ý, hiện tượng dị ứng chéo đã được chứng minh xảy ra giữa nhiều loài thuộc họ Cúc khác nhau như cúc đại đóa, dahlia (hoa thược dược), cúc Matricaria, hoa cúc hoàng anh (Solidago) hay cây bồ công anh (Taraxacum officinale) [3].
Nguy cơ này không chỉ giới hạn ở việc tiếp xúc ngoài da mà còn mở rộng sang con đường tiêu hóa. Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã tiến hành thử nghiệm áp da (patch test) trên 20 bệnh nhân đã biết rõ có tiền sử dị ứng tiếp xúc với sesquiterpene lactone [6]. Các bệnh nhân được thử nghiệm với dịch chiết dạng nước của 8 loại trà thảo mộc có nguồn gốc từ thực vật họ Cúc cùng với các hợp chất sesquiterpene lactone như parthenolide [6]. Kết quả cho thấy, có tới 18 trong tổng số 20 bệnh nhân (chiếm tỷ lệ 90%) xuất hiện phản ứng dương tính với các loại trà thảo mộc họ Cúc, trong đó phản ứng mạnh nhất xảy ra với trà từ cúc La Mã Đức, bồ công anh và ngải cứu [6]. Nghiên cứu này khẳng định hầu hết bệnh nhân có tiền sử dị ứng tiếp xúc với sesquiterpene lactone cũng sẽ phản ứng dị ứng chéo với các loại trà thảo mộc thương mại có nguồn gốc từ họ Cúc [6].
Những tác dụng sinh học thực sự và giới hạn của nghiên cứu
Không thể phủ nhận cúc tâm tư sở hữu nhiều hoạt tính sinh học có giá trị nếu sử dụng trên nhóm đối tượng phù hợp không có cơ địa mẫn cảm. Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận nhiều tiềm năng đáng chú ý của loài cây này. Trong một nghiên cứu tim mạch năm 2010 thực hiện trên mô hình tim chuột cô lập bị tổn thương tái tưới máu cơ tim cục bộ, dung dịch chiết xuất cúc tâm tư nồng độ 50 mM được truyền tưới trong 15 phút trước khi gây thiếu máu cục bộ [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp kích thích áp lực thất trái và lưu lượng động mạch chủ, làm giảm diện tích nhồi máu cơ tim và hạn chế quá trình chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào cơ tim [4]. Cơ chế bảo vệ tim mạch được xác định là thông qua việc kích hoạt các con đường sinh tồn tế bào Akt và Bcl2, đồng thời ức chế yếu tố gây viêm TNF-alpha [4].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ràng về giới hạn của các bằng chứng khoa học. Phần lớn các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế chống viêm hay bảo vệ tim mạch của cúc tâm tư mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật thí nghiệm [4], [5]. Chẳng hạn, các hoạt chất prenylated acetophenone được phân lập từ rễ cúc tâm tư ức chế chất trung gian gây viêm NO chỉ mới được thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào J774.1 của chuột [5].
Hơn nữa, một nghiên cứu so sánh năm 2017 về hoạt tính sinh học của các chiết xuất từ họ Cúc (Achillea millefolium, Calendula officinalis) và họ Hoa môi Lamiaceae (Melissa officinalis, Origanum majorana) cho thấy chiết xuất của các cây họ Hoa môi có hàm lượng polyphenol và flavonoid cao hơn các cây họ Cúc [7]. Khả năng chống oxy hóa của dịch chiết cồn:nước theo thứ tự giảm dần là kinh giới cay (Origanum majorana) > tía tô đất (Melissa officinalis) > cúc vạn diệp (Achillea millefolium) > cúc tâm tư (Calendula officinalis) [7]. Đáng chú ý, các chiết xuất siêu tới hạn của thực vật họ Cúc lại thể hiện độc tính tế bào cao hơn đáng kể so với họ Hoa môi dù hoạt tính chống oxy hóa thấp hơn, cho thấy tác động lên sự sống của tế bào không tỷ lệ thuận với khả năng chống oxy hóa [7]. Ngoài ra, việc xác thực chính xác nguyên liệu cúc tâm tư cũng là một thách thức, khiến các nhà khoa học phải thiết lập các quy trình nhận diện DNA để tránh nhầm lẫn hoặc pha trộn cúc tâm tư vào các dược liệu đắt tiền khác như nhụy hoa nghệ tây (saffron) [8].
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo mộc tự nhiên
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là: "Cứ là thảo dược thiên nhiên thì hoàn toàn lành tính và không bao giờ gây dị ứng". Rất nhiều người khi thấy da bị ngứa ngáy, mụn nhọt hay khô rát liền vội vàng mua các loại sáp, kem dưỡng ẩm hoặc nước cất cúc tâm tư để bôi đắp với hy vọng làm dịu tức thì [2]. Thực tế, đối với một làn da đang bị tổn thương hàng rào bảo vệ hoặc người có cơ địa dễ phản ứng, việc tiếp xúc với các dị nguyên thảo mộc như sesquiterpene lactone có thể kích hoạt một đợt viêm da tiếp xúc cấp tính, khiến da bùng phát mẩn đỏ và ngứa dữ dội hơn [1], [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng dị ứng phấn hoa hay dị ứng thảo mộc đường hô hấp không liên quan đến việc bôi ngoài da hay uống trà. Như nghiên cứu môi trường đã chỉ ra, dị ứng có thể khởi phát từ việc hít phải các sợi lông tơ của hoa cúc phát tán trong không khí, gây viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn [3]. Nhưng chính những người này, do đã có sẵn kháng thể nhạy cảm với các dị nguyên nhóm Asteraceae, sẽ có nguy cơ cao bùng phát triệu chứng dị ứng khi uống trà thảo mộc họ Cúc [6] hoặc bôi các sản phẩm chứa cúc tâm tư lên da [1].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các trường hợp dị ứng họ Cúc rất hiếm gặp nên bản thân không cần đề phòng. Dù tần suất mẫn cảm ở một số loài cúc dùng phổ biến như cúc La Mã Đức được ghi nhận là tương đối thấp so với cúc arnica [1], các nghiên cứu vẫn ghi nhận hoa cúc là nguyên nhân của 60% trường hợp viêm da tiếp xúc nghề nghiệp tại Tây Âu [3]. Bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo ban đầu có thể dẫn tới những đợt bùng phát dị ứng kéo dài và khó điều trị.
Những ai cần thận trọng hoặc tuyệt đối không nên dùng cúc tâm tư?
Dựa trên các bằng chứng khoa học và đặc tính dị ứng chéo của họ thực vật Asteraceae, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:
- Người có tiền sử dị ứng với bất kỳ cây nào thuộc họ Cúc: Nếu bạn từng bị nổi mề đay, ngứa mắt, ngứa mũi hoặc viêm da khi tiếp xúc với hoa cúc trang trí (Chrysanthemum), cúc thược dược (Dahlia), cúc vạn diệp (Achillea), bồ công anh (Taraxacum) hay cúc La Mã (Chamomilla), bạn tuyệt đối không nên dùng các sản phẩm bôi ngoài da hoặc uống trà chứa cúc tâm tư (Calendula officinalis) [1], [3], [6]. Nguy cơ phản ứng chéo ở nhóm người này đã được ghi nhận lên tới 90% khi thử nghiệm với các loại trà thảo mộc họ Cúc [6].
- Bệnh nhân viêm da tiếp xúc dị ứng nghề nghiệp: Những người làm nghề trồng hoa, bán hoa, làm vườn thường xuyên tiếp xúc với các loại hoa cúc và có tiền sử mẫn cảm ngón tay, bàn tay, vùng mặt cần tránh dùng mỹ phẩm hoặc xà phòng chứa chiết xuất cúc tâm tư [3].
- Người có cơ địa viêm da cơ địa nhạy cảm, dễ phản ứng: Những người có hàng rào da suy yếu hoặc tiền sử chàm thể tạng cần hết sức cẩn trọng khi thử các sản phẩm mỹ phẩm chứa dịch chiết thảo mộc họ Cúc, bởi nguy cơ nhạy cảm tiếp xúc có thể xuất hiện khi sử dụng lâu dài [1], [2].
- Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh lý tim mạch, huyết áp: Các thử nghiệm tiền lâm sàng cho thấy cúc tâm tư ở liều cao có thể tác động đến huyết áp, cholesterol và hoạt động co bóp cơ tim [4]. Do đó, những người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, hạ huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các chế phẩm cúc tâm tư dạng uống đậm đặc.
Hướng dẫn áp dụng an toàn và thử phản ứng trên da
Để tận dụng các đặc tính tốt của cúc tâm tư mà vẫn đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe, người tiêu dùng nên thực hiện các nguyên tắc sau:
Trước khi sử dụng bất kỳ loại kem bôi, lotion hay dầu gội nào có chứa Calendula officinalis, hãy luôn kiểm tra danh giác thành phần trên bao bì sản phẩm [2]. Hiện nay cúc tâm tư có mặt trong gần 200 công thức mỹ phẩm khác nhau [2], do đó việc đọc kỹ nhãn là bước phòng ngừa quan trọng nhất.
Nếu bạn chưa từng biết mình có dị ứng với họ Cúc hay không nhưng có làn da tương đối nhạy cảm, hãy luôn thực hiện bài thử áp da nhỏ tại nhà (patch test). Bôi một lượng nhỏ sản phẩm lên vùng da mặt trong cẳng tay hoặc sau tai, giữ nguyên và theo dõi liên tục trong vòng 24 đến 48 giờ. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu ngứa ngáy, nổi sẩn đỏ, cảm giác châm chích hay nóng rát, hãy rửa sạch ngay lập tức và ngưng sử dụng hoàn toàn [3].
Đối với việc dùng trà hoa cúc hoặc các sản phẩm thực phẩm bổ sung, không nên sử dụng các loại trà không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc tự ý pha trộn nhiều loại thảo dược họ Cúc với nhau [6]. Nếu sau khi uống trà thảo mộc xuất hiện các dấu hiệu như ngứa họng, sưng môi, khó thở, nổi mề đay, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được can thiệp kịp thời [3], [6]. Luôn trao đổi với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng thảo dược nếu bạn đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang trong quá trình dùng thuốc điều trị.
Cúc tâm tư là một dược liệu quý với lịch sử sử dụng lâu đời và nhiều đặc tính sinh học hữu ích đã được ghi nhận trong y văn cổ truyền lẫn khoa học hiện đại [2], [4]. Tuy nhiên, dược tính tự nhiên luôn đi kèm với những nguy cơ miễn dịch nhất định, đặc biệt là hiện tượng dị ứng chéo sesquiterpene lactone phổ biến ở họ thực vật Asteraceae [1], [6]. Thận trọng khi lựa chọn, hiểu rõ cơ địa của bản thân và thử phản ứng trước khi dùng chính là chìa khóa giúp bạn chăm sóc sức khỏe một cách an toàn và khoa học nhất.
