Trào lưu tự chữa bệnh bằng phân nguy hiểm ra sao?

Nhiều người truyền tai nhau các phương pháp dân gian hoặc học theo mạng xã hội để tự chữa bệnh đường ruột bằng chất thải của người khác. Họ lầm tưởng rằng phân của người khỏe mạnh là vị thuốc tự nhiên có thể dùng trực tiếp tại nhà.

Hành vi tự thụt tháo hoặc uống các chế phẩm tự chế từ phân người tiềm ẩn rủi ro tử vong do nhiễm trùng nặng và nhiễm khuẩn huyết. Đây là việc làm phản khoa học, biến đường tiêu hóa thành ổ dịch cho các mầm bệnh ngoại lai xâm nhập tự do.

Cấy ghép vi sinh vật trong phân (FMT) thực chất là thủ thuật y khoa cổ xưa từng dùng điều trị bệnh nặng nhiều thế kỷ trước [1]. Hiện nay, phương pháp này được y học hiện đại nghiên cứu như liệu pháp thay thế cho nhiễm khuẩn Clostridioides difficile tái phát và điều trị bổ trợ viêm ruột [1].

Bản chất của phương pháp cấy ghép vi sinh vật phân

Kỹ thuật FMT chuẩn y khoa là việc chuyển hệ vi sinh vật đường ruột từ phân người hiến khỏe mạnh sang đường tiêu hóa của bệnh nhân [2]. Quá trình này giúp tái lập hệ vi sinh bị rối loạn, vốn liên quan đến các bất thường chuyển hóa và miễn dịch trong các bệnh tự miễn [2].

Trong môi trường bệnh viện, thủ thuật đòi hỏi quy trình tuyển chọn người hiến, điều chế mẫu phân và đưa vào cơ thể qua nội soi đại tràng hoặc dạng viên nang uống [1], [3]. Tỷ lệ lui bệnh khi dùng FMT điều trị nhiễm C. difficile kháng trị tại các trung tâm y tế ở Mỹ đạt từ 90% trở lên [3].

Tuy nhiên, cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vẫn coi FMT là liệu pháp thử nghiệm, chưa phê duyệt chính thức cho bất kỳ mục đích điều trị thương mại nào [3]. Việc thực hiện ngoài môi trường vô trùng tuyệt đối không có cơ sở an toàn.

Rủi ro lây truyền vi khuẩn nguy hiểm và tử vong

Mối nguy lớn nhất khi tự làm FMT tại nhà là lây truyền vi khuẩn gây bệnh kháng thuốc nguy hiểm. Năm 2019, FDA phát cảnh báo an toàn về nguy cơ nhiễm trùng nghiêm trọng hoặc đe dọa tính mạng do truyền sinh vật đa kháng thuốc (MDRO) [3]. Hai người suy giảm miễn dịch bị nhiễm khuẩn xâm lấn sau FMT, trong đó một bệnh nhân tử vong [3].

Ngay cả các vi khuẩn đường ruột thông thường cũng có thể mang độc tố chết người nếu bỏ qua bước sàng lọc. Một báo cáo năm 2021 ghi nhận 7 bệnh nhân bị lây truyền vi khuẩn Escherichia coli sinh độc tố Shiga (STEC) từ một người hiến phân mang mầm bệnh này [4]. Dù không có ca tử vong, sự cố cho thấy sàng lọc người hiến là khâu sống còn để tránh lây nhiễm [4].

Tự ý thao tác tại nhà đồng nghĩa với việc đưa hàng tỷ vi khuẩn chưa kiểm định vào cơ thể. Hàng rào niêm mạc ruột tổn thương sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn và ký sinh trùng tràn vào máu, dẫn tới nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm trùng và suy đa tạng.

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về độ an toàn của FMT?

Các tổng quan y khoa xác nhận việc mở rộng ứng dụng FMT kéo theo nhận thức rõ hơn về tác dụng phụ và biến chứng [5]. Phân tích gộp năm 2022 chỉ ra xác định mối quan hệ nhân quả của biến cố bất lợi nghiêm trọng (SAE) rất khó khăn do tiêu chuẩn giữa các nghiên cứu thiếu nhất quán [6].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra thời gian theo dõi trung bình, báo cáo triệu chứng và dữ liệu về nhân khẩu học, phương pháp ghép, lượng phân đều thiếu đồng nhất [6]. Dù vậy, dữ liệu xác nhận FMT phần lớn là thủ thuật an toàn đối với nhiễm C. difficile tái phát, nhưng hậu quả lâu dài của việc thay đổi hệ vi sinh vẫn chưa được biết đầy đủ [6].

Một nghiên cứu hồi cứu (nghiên cứu AT&S) trên bệnh nhân viêm loét đại tràng hoạt động (điểm Mayo >= 4) truyền phân qua nội soi đại tràng ghi nhận nhiều biến cố bất lợi [7]. Các tác dụng phụ ngắn hạn phổ biến gồm khó chịu bụng (30,8%), đầy hơi (15,9%), chướng bụng (9,8%), sôi bụng (7,9%) và sốt nhẹ (7,6%) [7].

Về lâu dài, nghiên cứu này ghi nhận các biến cố mới xuất hiện như mày đay (4,3%), đau/viêm khớp (6,5%), trầm cảm (2,2%), giảm thính lực tiếp nhận một phần (2,2%) và viêm phế quản dị ứng (2,2%), khiến 12,9% bệnh nhân phải bỏ dở điều trị [7].

Tại Hà Lan, thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi trên 50 bệnh nhân viêm loét đại tràng nhẹ đến trung bình chia hai nhóm: nhận phân người hiến hoặc phân tự thân qua ống thông mũi tá tràng [8]. Kết quả không cho thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ lui bệnh lâm sàng và nội soi giữa hai nhóm (30,4% so với 20,0% ở phân tích ITT) [8]. Biến cố bất lợi nghiêm trọng xảy ra ở 4 bệnh nhân, trong đó 2 ca thuộc nhóm FMT nhưng không liên quan thủ thuật [8].

Trong nghiên cứu thử nghiệm 12 tuần trên bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống (SLE) dùng viên nang FMT, tỷ lệ đạt đáp ứng SRI-4 là 42,12% và không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng hay tử vong nào [2]. Tuy nhiên, đây mới là thử nghiệm nhãn mở đơn nhánh quy mô nhỏ, cần nghiên cứu ngẫu nhiên lớn hơn để khẳng định hiệu quả [2].

Nghiên cứu lâm sàng còn ghi nhận hiện tượng tăng cân kéo dài ngoài ý muốn ở bệnh nhân nhận phân từ người hiến béo phì, tương tự kết quả điều biến chuyển hóa trên chuột không mầm bệnh [3].

Hiểu lầm tai hại: Phân sạch của người thân là an toàn

Nhiều người tin rằng lấy phân từ người nhà khỏe mạnh, không ốm đau sẽ an toàn tuyệt đối. Thực tế, một người có vẻ khỏe mạnh bên ngoài vẫn có thể mang vi khuẩn STEC, vi sinh vật đa kháng thuốc hoặc mầm bệnh tiềm ẩn trong đường tiêu hóa [4], [3].

Trong y tế, mẫu phân phải trải qua hàng chục xét nghiệm sinh học phân tử phức tạp để loại trừ virus, vi khuẩn sinh độc tố, ký sinh trùng và gen kháng kháng sinh. Mọi dụng cụ tự chế biến phân tại gia đình đều không đảm bảo vô khuẩn, tạo điều kiện cho vi khuẩn hoại sinh nhân lên mất kiểm soát.

Tự ý cấy ghép chất thải thô chưa qua xử lý chuẩn phòng thí nghiệm sẽ trực tiếp đưa mầm bệnh vào mô ruột đang viêm loét, gây thủng ruột hoặc nhiễm trùng máu cấp tính.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa trào lưu này?

Người có bệnh nền đường tiêu hóa như viêm loét đại tràng, bệnh Crohn tuyệt đối không tự ý thử nghiệm các bài thuốc từ phân. Khi niêm mạc đại tràng đang trợt loét, hàng rào bảo vệ suy yếu khiến vi khuẩn lạ xâm nhập thẳng vào tuần hoàn chung.

Người suy giảm miễn dịch, bệnh nhân ung thư đang hóa trị, người mắc bệnh tự miễn (như lupus ban đỏ) hay người cao tuổi đối mặt với nguy cơ tử vong cao nhất nếu nhiễm trùng xảy ra [2], [3].

Người bệnh béo phì, rối loạn chuyển hóa hoặc người mắc các hội chứng thần kinh cũng không được tự áp dụng, dù FMT đang được thăm dò trong các bệnh này [3].

Khuyến cáo áp dụng thực tế và điều trị an toàn

Cấy ghép vi sinh vật phân là liệu pháp điều trị y khoa chuyên sâu, không phải bài thuốc dân gian tự làm. Mọi can thiệp FMT chỉ được phép tiến hành tại các cơ sở y tế chuyên khoa được cấp phép, có hội đồng y đức giám sát [1], [3].

Người bệnh gặp các vấn đề tiêu hóa mạn tính, tiêu chảy kéo dài sau dùng kháng sinh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa tiêu hóa. Bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ điều trị chuẩn bằng thuốc đặc hiệu hoặc đưa vào danh sách thử nghiệm lâm sàng nếu đủ tiêu chuẩn.

Tuyệt đối không nghe theo các hội nhóm mạng xã hội để mua bán mẫu phân, tự thụt tháo phân người khác vào cơ thể dưới bất kỳ hình thức nào.

Liệu pháp cấy ghép vi sinh vật đường ruột mở ra nhiều tiềm năng trong điều trị y khoa hiện đại nhưng đi kèm các biến chứng phức tạp [5], [1]. Tự ý sử dụng phân người như một bài thuốc tại nhà là hành vi nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng do nhiễm trùng và vi khuẩn kháng thuốc [3]. Hãy tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa và kiên quyết từ chối các trào lưu chữa bệnh thiếu căn cứ khoa học.