Ý tưởng lấy hệ vi sinh vật đường ruột từ người gầy gò, khỏe mạnh đem cấy vào đường tiêu hóa của người thừa cân để trị béo phì đang thu hút sự chú ý của nhiều người. Nhiều người kỳ vọng đây là giải pháp nhanh gọn, không cần ăn kiêng hay tập luyện mà vẫn có thể sở hữu vóc dáng thon thả.
Dù vậy, câu trả lời từ giới y khoa hiện nay là: chưa thể áp dụng phương pháp này để giảm béo. Các bằng chứng lâm sàng trên người cho thấy cấy vi sinh phân không mang lại hiệu quả giảm cân rõ rệt hay bền vững, và kỹ thuật này vẫn chưa đủ cơ sở khoa học để đưa vào phác đồ điều trị thực tế.
Cấy vi sinh phân là gì và cơ chế tác động giả định
Cấy vi sinh phân (Fecal Microbiota Transplantation - FMT) là kỹ thuật y khoa đưa dịch huyền phù chứa vi sinh vật từ phân của người hiến tặng khỏe mạnh vào đường ruột của người bệnh [1]. Khác với men vi sinh thông thường, thủ thuật này cung cấp toàn bộ quần thể vi sinh vật sống cùng các sản phẩm chuyển hóa tự nhiên từ người hiến [1].
Về mặt lý thuyết, phương pháp này nhằm tái thiết lập hệ vi khuẩn đường ruột vốn đang mất cân bằng ở người bệnh [1]. Khi vi sinh vật mới định cư, chúng được kỳ vọng làm tăng độ đa dạng sinh học trong lòng ruột, điều chỉnh quá trình chuyển hóa các chất, giảm tính thấm của niêm mạc ruột và hạn chế tình trạng viêm nhiễm cục bộ cũng như toàn thân [2].
Hệ vi sinh vật đường ruột của con người chứa hàng nghìn tỷ sinh vật với hệ gen lớn gấp hơn trăm lần bộ gen người [3]. Ở những người mắc chứng béo phì, các nhà khoa học nhận thấy có sự sụt giảm của các vi khuẩn có lợi như Lactobacillus, Bifidobacterium, Akkermansia, trong khi các vi khuẩn cơ hội thuộc họ Enterobacteriaceae, Desulfovibrionaceae hay Streptococcaceae lại gia tăng [4]. Do đó, việc thay thế hệ vi sinh bị lỗi bằng quần thể vi sinh khỏe mạnh được kỳ vọng có thể cải thiện cân nặng [4].
Bằng chứng ban đầu từ phòng thí nghiệm
Kỳ vọng dùng phân trị béo phì bắt nguồn chủ yếu từ các thí nghiệm trên động vật gặm nhấm [3]. Các nhà nghiên cứu từng lấy hệ vi sinh phân từ các cặp song sinh giống hệt nhau (một người béo và một người gầy) cấy vào chuột vô trùng [2]. Kết quả cho thấy nhóm chuột nhận vi sinh từ người gầy khi nuôi chung đã ức chế sự tăng cân và các rối loạn chuyển hóa liên quan ở nhóm chuột nhận vi sinh từ người béo, nhờ vai trò của một số vi khuẩn thuộc nhóm Bacteroidetes [2].
Một thử nghiệm khác trên chuột bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo cho thấy việc nhận phân từ chuột khỏe mạnh giúp cải thiện rõ rệt các chỉ số chuyển hóa [1]. Các tác dụng có lợi từ việc tập luyện và ăn kiêng thậm chí có thể truyền sang cá thể khác thông qua kỹ thuật này ở mô hình động vật [1].
Tuy nhiên, giới khoa học cảnh báo rằng việc suy diễn kết quả từ chuột sang cơ thể người còn rất nhiều khoảng trống và chưa thể khẳng định tính nhân quả tương tự [5]. Chuột trong phòng thí nghiệm được kiểm soát tuyệt đối về gen và môi trường sống, điều không thể có ở con người.
Các thử nghiệm lâm sàng trên người nói gì?
Khi bước vào các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người, kết quả thực tế lại đem đến nhiều thất vọng cho mục tiêu giảm cân.
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 đã thu thập dữ liệu từ 6 nghiên cứu RCT với tổng cộng 154 bệnh nhân béo phì và hội chứng chuyển hóa [6]. Những người này được cấy vi sinh phân từ người hiến tặng gầy hoặc dùng giả dược (như nội soi giả, truyền nước muối sinh lý, cấy phân tự thân hoặc viên nang giả dược) [6]. Kết quả cho thấy sau 2 đến 6 tuần, nhóm dùng FMT có cải thiện ngắn hạn về chỉ số đường huyết trung bình HbA1c (giảm 1,69 mmol/L) và tăng nhẹ mỡ tốt HDL cholesterol (tăng 0,09 mmol/L) [6]. Dù vậy, sau 6 đến 12 tuần can thiệp, không có bất kỳ sự khác biệt nào về các chỉ số béo phì giữa hai nhóm [6]. Các tác giả kết luận hiện chưa đủ bằng chứng để hỗ trợ dùng kỹ thuật này trong thực hành lâm sàng [6].
Năm 2023, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù kéo dài 1 năm tại Brazil tiến hành trên 32 bệnh nhân nữ mắc hội chứng chuyển hóa [7]. Người tham gia chia thành các nhóm, được nội soi tiêu hóa trên để truyền dịch phân hoặc truyền nước muối sinh lý (giả dược) [7]. Dù kết quả kiểm tra cho thấy hệ vi sinh vật của nhóm nhận FMT có sự thay đổi rõ rệt so với nhóm chứng, các chỉ số lâm sàng, nhân trắc học và sinh hóa sau 1 năm theo dõi lại không hề có sự khác biệt giữa hai nhóm [7].
Một phân tích gộp khác năm 2023 trên 10 nghiên cứu với 334 bệnh nhân ghi nhận việc cấy phân có thể liên quan nghịch đến các chỉ số mỡ bụng, lượng calo nạp vào, đường huyết lúc đói, kháng insulin HOMA-IR, huyết áp và mỡ máu [8]. Tuy nhiên, các chỉ số liên quan đến béo phì như đường huyết lúc đói và axit axetic lại có xu hướng tăng sau thủ thuật ở một số trường hợp, cho thấy bức tranh lâm sàng còn nhiều điểm mâu thuẫn [8].
Gần đây nhất, các nghiên cứu tổng quan đều nhấn mạnh rằng trong nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, cấy vi sinh phân không tạo ra tác động đáng kể lên việc giảm cân hoặc chỉ số khối cơ thể (BMI) của bệnh nhân [1], [5].
Lợi ích có hạn và rào cản kỹ thuật lớn
Dù thất bại trong mục tiêu giảm cân, cấy vi sinh phân ghi nhận một số lợi ích sinh học nhất định. Thủ thuật này đã được chứng minh hiệu quả rất cao trong điều trị nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn Clostridium difficile tái phát [1].
Trong lĩnh vực chuyển hóa, một số thử nghiệm sơ bộ cho thấy cấy phân có thể cải thiện độ nhạy insulin ngoại vi ở bệnh nhân béo phì có hội chứng chuyển hóa [1]. Khi kết hợp cấy phân dạng viên uống với chế độ bổ sung chất xơ, độ nhạy insulin của người bệnh cũng ghi nhận chuyển biến tích cực [2].
Thế nhưng, rào cản lớn nhất hiện nay là kỹ thuật này chưa được chuẩn hóa [5]. Giới y khoa vẫn chưa thể định nghĩa chính xác thế nào là một "hệ vi sinh vật khỏe mạnh" bởi cấu trúc vi sinh vật ở mỗi người bình thường vốn dĩ rất khác biệt [5]. Việc vi khuẩn từ người gầy định cư thành công trong ruột người nhận cũng không đồng nghĩa với việc người nhận sẽ tự động giảm cân [5].
Hiểu lầm thường gặp về việc cấy phân giảm béo
Nhiều người lầm tưởng cấy phân là cách "thay ruột đổi vận", chỉ cần làm một lần là vi khuẩn người gầy sẽ tự tiêu mỡ giúp cơ thể mà không cần kiêng khem. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lệch so với dữ liệu khoa học hiện có [7], [5].
Một số người còn nhầm lẫn giữa men vi sinh đường uống (probiotics) với cấy vi sinh phân [1]. Men vi sinh chỉ bổ sung một vài chủng vi khuẩn đơn lẻ tạm thời, còn FMT là đưa toàn bộ hệ sinh thái vi sinh vật sống từ người khác vào cơ thể thông qua các thủ thuật xâm lấn y tế [1]. Cả hai phương pháp này hiện đều không thể thay thế cho lối sống lành mạnh.
Ai nên thận trọng và rủi ro an toàn
Cấy vi sinh phân không phải là một thủ thuật hoàn toàn vô hại. Dù một số nghiên cứu đánh giá thủ thuật có mức độ dung nạp tương đối tốt [2], các tác dụng phụ vẫn thường xuyên được ghi nhận trên thực tế [1].
Bệnh nhân sau can thiệp có thể gặp phải các triệu chứng khó chịu như buồn nôn, nôn mửa, táo bón, tiêu chảy và đau quặn bụng [1]. Ngoài ra, nguy cơ lây truyền các tác nhân gây bệnh chưa xác định từ người hiến phân vẫn luôn tiềm ẩn, đòi hỏi quy trình sàng lọc người hiến vô cùng nghiêm ngặt [4].
Các tác động lâu dài của việc cấy vi sinh phân trên người hiện chưa được phân tích một cách có hệ thống [5]. Thử nghiệm trên động vật cho thấy việc cấy vi sinh từ chuột bị căng thẳng kinh niên có thể truyền cả biểu hiện lo âu, trầm cảm và tăng phản ứng viêm thần kinh sang chuột nhận [5]. Do đó, người dân tuyệt đối không tự ý tìm kiếm các dịch vụ cấy phân chui hoặc tự thực hiện tại nhà nhằm mục đích giảm béo.
Cách tiếp cận thực tế cho người thừa cân
Thay vì trông chờ vào những can thiệp y tế phức tạp và chưa được kiểm chứng hiệu quả như cấy phân, người thừa cân nên tập trung vào các biện pháp đã được chứng minh an toàn và bền vững.
Thành phần vi sinh vật đường ruột hoàn toàn có thể được điều chỉnh theo hướng có lợi thông qua chế độ ăn uống khoa học [2], [5]. Việc bổ sung chất xơ trong khẩu phần ăn hàng ngày đã được chứng minh giúp duy trì và nâng cao hiệu quả sinh học của các vi khuẩn có ích trong đường tiêu hóa [2]. Chế độ ăn uống cân bằng kết hợp vận động thể chất thường xuyên vẫn là nền tảng cốt lõi giúp cải thiện các rối loạn chuyển hóa và quản lý cân nặng hiệu quả [1].
Khoa học hiện đại đã xác nhận mối liên hệ chặt chẽ giữa hệ vi sinh đường ruột và các bệnh lý chuyển hóa [3]. Tuy nhiên, cấy vi sinh phân để giảm cân hiện vẫn chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu và chưa có đủ cơ sở lâm sàng để khuyến cáo [6]. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng lộ trình giảm cân an toàn, tránh tin vào những liệu pháp chưa được kiểm chứng.
