Dùng thảo dược trị bệnh hoặc bồi bổ sức khỏe là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, quan niệm "thuốc nam lành tính, không có hại" tiềm ẩn rất nhiều rủi ro nếu người bệnh tùy tiện sử dụng các cây thuốc dân gian khi chưa nắm rõ độc tính hoặc chống chỉ định cụ thể.
Với dược liệu bản xé thơm, nguyên tắc thận trọng tối đa cần được đặt lên hàng đầu. Hiện nay, các tài liệu y học chính thống chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chứng minh tính an toàn của cây thuốc này đối với thai nhi, trẻ sơ sinh và những người có tạng phủ suy yếu như gan, thận.
Cẩn trọng khi dùng thảo dược tự nhiên trong thai kỳ
Nhiều người nghĩ rằng thảo dược thiên nhiên có thể dùng thoải mái khi ốm sốt hay mệt mỏi trong thai kỳ. Đây là suy nghĩ sai lầm nghiêm trọng bởi dược chất từ cây cỏ có thể qua hàng rào nhau thai, tác động trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi.
Khi mang thai, sự chuyển hóa trong cơ thể phụ nữ thay đổi rất lớn. Việc tự ý sắc uống các loại lá cây, rễ cây lạ như bản xé thơm rất dễ dẫn đến nguy cơ co bóp tử cung, ngộ độc thai nhi hoặc gây dị tật bẩm sinh ngoài ý muốn.
Phân cấp an toàn thảo dược: Bài học từ y học cổ truyền
Theo nghiên cứu phân cấp an toàn của các vị thuốc y học cổ truyền dùng cho phụ nữ có thai công bố năm 2016, việc dùng thảo dược trong thai kỳ vốn có lịch sử lâu đời nhưng các tài liệu cổ còn hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu sử dụng thuốc hợp lý hiện nay [1].
Nghiên cứu này đã tổng hợp y lý cổ truyền kết hợp cùng khái niệm phân cấp an toàn của y học phương Tây để xây dựng hệ thống đánh giá an toàn 5 cấp độ cho phụ nữ mang thai: cấm dùng, chống chỉ định, thận trọng, chưa rõ ràng và có thể dùng [1]. Hệ thống này dựa trên nguy cơ độc tính phôi thai (như gây quái thai, đột biến, ngừng phát triển), độc tính truyền thống (như gây sảy thai) và tính chất mãnh liệt của dược liệu (như phá huyết trục ứ, hành khí mạnh) [1].
Với các thảo dược chưa được nghiên cứu rõ ràng hoặc nằm trong nhóm độc tính phôi thai, y học cổ truyền lẫn hiện đại đều khuyến cáo chống chỉ định hoặc cấm hoàn toàn nhằm bảo vệ tính mạng mẹ và con [1].
Nguy cơ tiềm ẩn của bản xé thơm với phụ nữ mang thai
Dựa trên nguyên tắc an toàn dược lý, bản xé thơm không thuộc danh mục các thảo dược thực phẩm an toàn đã được xác thực qua thực tiễn lâm sàng. Phụ nữ mang thai tuyệt đối không tự ý dùng loại thảo mộc này dưới bất kỳ hình thức nào, dù là sắc nước uống hay dùng ngoài da liều cao.
Những dược chất có tính kích thích tuần hoàn hoặc tác động mạnh đến tạng phủ có thể làm tăng trương lực cơ tử cung [1]. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong 3 tháng đầu thai kỳ – thời điểm phôi thai đang làm tổ và hình thành các cơ quan quan trọng nhất.
Rủi ro độc tính trên gan và trẻ nhỏ
Gan là cơ quan chính đảm nhiệm vai trò chuyển hóa thuốc và đào thải độc tố khỏi cơ thể. Ở những người đã có sẵn bệnh nền về gan như viêm gan, gan nhiễm mỡ nặng hoặc xơ gan, chức năng khử độc suy giảm khiến các hoạt chất trong thảo dược dễ dàng tích tụ gây viêm gan nhiễm độc cấp tính.
Bên cạnh đó, trẻ nhỏ có hệ thống men gan và chức năng lọc cầu thận chưa hoàn thiện. Việc cho trẻ uống nước sắc bản xé thơm hoặc dùng thảo mộc theo các bài thuốc truyền miệng rất dễ dẫn tới tình trạng quá liều, ngộ độc cấp và suy gan thận cấp tính.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng cây cỏ trị bệnh
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là tin rằng "cây mọc tự nhiên thì vô hại". Thực tế, rất nhiều hoạt chất thảo mộc có độc tính mạnh, thậm chí tương đương với các hoạt chất tân dược mạnh nhưng lại khó kiểm soát liều lượng do hàm lượng thay đổi tùy thổ nhưỡng, mùa thu hoạch và cách chế biến.
Hiểu lầm thứ hai là dùng thảo dược truyền miệng để thay thế thuốc chữa bệnh đặc hiệu. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để uống bản xé thơm không chỉ làm mất đi giai đoạn vàng điều trị mà còn gây thêm gánh nặng nhiễm độc cho cơ thể.
Ai nên tránh tuyệt đối và cần thận trọng?
Nhóm chống chỉ định tuyệt đối không nên dùng bản xé thơm gồm:
- Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai [1].
- Phụ nữ đang trong thời gian cho con bú.
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
- Người đang mắc bệnh gan cấp và mạn tính (viêm gan B, C, xơ gan, men gan tăng cao).
Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị mạn tính cần thận trọng tối đa, không tự ý phối hợp bản xé thơm vì nguy cơ tương tác thuốc chưa lường trước được.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Khi muốn sử dụng bất kỳ loại cây cỏ thảo dược nào để bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Hỏi ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề trước khi dùng.
- Không nghe theo lời mách bảo truyền miệng hoặc mua thảo dược không rõ nguồn gốc, xuất xứ trên mạng xã hội.
- Nếu xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc như buồn nôn, đau bụng, nổi mẩn, vàng da, nước tiểu sẫm màu, cần lập tức ngừng sử dụng và đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Việc bảo vệ sức khỏe bắt nguồn từ thói quen ăn uống khoa học, duy trì lối sống lành mạnh và chỉ dùng thuốc khi có chỉ định chuyên môn rõ ràng. Thận trọng với các loại thảo dược chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng chính là cách tốt nhất để bảo vệ bản thân và gia đình.
