Xông hay uống bản xé thơm an toàn hơn? Bác sĩ giải đáp

Xông hơi và sắc nước uống là hai phương pháp dân gian quen thuộc khi dùng các loại thảo dược có tinh dầu như bản xé thơm (gừng gió gai, Zingiber ottensii). Nhiều người thường băn khoăn liệu hít thở hơi tinh dầu qua đường mũi họng hay uống trực tiếp vào đường tiêu hóa sẽ an toàn hơn cho cơ thể.

Thực tế, cả hai con đường sử dụng đều có những ưu điểm trị liệu riêng nhưng cũng đi kèm nguy cơ kích ứng niêm mạc khác nhau. Việc lựa chọn phương pháp an toàn phụ thuộc trực tiếp vào nồng độ tinh dầu tiếp xúc và phản ứng của từng cơ quan đích.

Cơ chế tác động của hoạt chất bay hơi lên cơ thể

Bản xé thơm chứa hàm lượng lớn các hợp chất bay hơi thuộc nhóm monoterpene và sesquiterpene ^[1]. Khi hít thở qua đường xông, các phân tử tinh dầu nhẹ có khối lượng phân tử dưới 300 Da nhanh chóng thâm nhập qua niêm mạc mũi ^[2]. Chúng đi thẳng tới hệ viền của não bộ chỉ sau vài phút hít thở và thường được đào thải ra khỏi cơ thể qua đường bài tiết, hô hấp và mồ hôi trong vòng 4 đến 20 giờ ^[2].

Ngược lại, khi uống trực tiếp, các hợp chất trong tinh dầu phải đi qua niêm mạc dạ dày và ruột trước khi được chuyển hóa qua gan. Tinh dầu chứa nhiều thành phần thân dầu (lipophilic) có khả năng tác động toàn thân, bao gồm cả hệ thần kinh trung ương [1, 4]. Vì vậy, niêm mạc đường tiêu hóa và niêm mạc đường hô hấp phải đối mặt với các nguy cơ kích ứng hoàn toàn khác biệt.

Nghiên cứu khoa học về độ an toàn đường uống

Độ an toàn của tinh dầu bản xé thơm (Zingiber ottensii) qua đường tiêu hóa đã được đánh giá thực nghiệm trên động vật vào năm 2021 ^[1]. Trong nghiên cứu độc tính cấp tính này, chuột cống được cho uống một liều duy nhất tinh dầu bản xé thơm ở mức 2000 mg/kg thể trọng ^[1]. Kết quả cho thấy không ghi nhận trường hợp tử vong nào, không có sự thay đổi bất thường về mức tăng cân, lượng thức ăn, lượng nước uống hàng ngày cũng như trọng lượng và cấu trúc mô bệnh học của các cơ quan nội tạng ^[1].

Tuy nhiên, các nhà khoa học ghi nhận chuột xuất hiện các dấu hiệu ức chế thần kinh tạm thời như an thần, lơ mơ và mất điều hòa vận động ^[1]. Những triệu chứng này biến mất hoàn toàn và các cá thể trở lại bình thường sau 12 đến 24 giờ kể từ khi dùng thuốc ^[1]. Tác dụng an thần này tương đồng với các nghiên cứu trước đây về một số hợp chất terpene như terpinen-4-ol, sabinene, 1,8-cineole hay alpha- và beta-pinene khi dùng đường uống hoặc hít ^[1].

Nguy cơ kích ứng khi dùng đường xông hít

Mặc dù liệu pháp xông hít tinh dầu mang lại hiệu quả thư giãn và hỗ trợ tâm trạng, việc tiếp xúc với hơi tinh dầu nồng độ đậm đặc lại tiềm ẩn rủi ro lớn cho niêm mạc ^[2]. Hít trực tiếp tinh dầu nguyên chất ở dạng cô đặc có thể gây kích ứng mắt và niêm mạc đường hô hấp ^[2].

Tác động kích ứng đường thở đã được làm rõ thêm trong một nghiên cứu độc tính hô hấp thực nghiệm năm 2020 trên chuột Wistar ^[3]. Khi cho chuột tiếp xúc với nhũ dịch tinh dầu thảo dược qua đường hô hấp ở các nồng độ cao 2% và 5% thể tích/thể tích (v/v), các nhà khoa học nhận thấy xuất hiện tình trạng viêm phổi cấp tính và gây tử vong chỉ sau 3 giờ ^[3]. Ngược lại, các liều xông hít nồng độ thấp ở mức 0,125% hoặc 0,5% v/v hoàn toàn không gây viêm, không làm huy động tế bào viêm hay độc tế bào ở phổi sau 3 giờ và 24 giờ ^[3]. Điều này chứng minh rằng niêm mạc phổi rất nhạy cảm với nồng độ hơi bay của tinh dầu.

So sánh nguy cơ giữa xông ngoài và uống trực tiếp

Xét về mặt tiếp xúc niêm mạc, xông hơi nước truyền thống thường làm loãng tinh dầu tự nhiên trong hơi nước, giúp giảm bớt độ đậm đặc cục bộ tiếp xúc với đường hô hấp trên. Tuy nhiên, nếu xông trong không gian quá kín hoặc hít trực tiếp hơi quá nóng và quá đặc, niêm mạc khí quản và phổi có thể bị phù nề hoặc viêm cấp tính [4, 5].

Đối với đường uống, liều độc cấp tính đường tiêu hóa của nhiều loại tinh dầu thực vật thường ở mức khá cao (trên 2000 mg/kg) [1, 5]. Dù ít gây loét niêm mạc tiêu hóa ở liều thử nghiệm ban đầu, nhưng việc uống trực tiếp lại dễ gây ra các phản ứng toàn thân như ức chế thần kinh trung ương kéo dài từ 12 đến 24 giờ ^[1]. Do đó, xông hơi ở nồng độ thấp có tính an toàn cao hơn cho cơ quan nội tạng, nhưng uống trực tiếp tinh dầu đậm đặc lại đối mặt với rủi ro chuyển hóa toàn thân.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược chứa tinh dầu

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại cây lá tự nhiên thì dùng đường nào cũng an toàn như nhau. Thực tế, cùng một loại tinh dầu, cách đưa vào cơ thể khác nhau sẽ dẫn đến các phản ứng sinh học hoàn toàn khác nhau ^[1].

Một sai lầm phổ biến khác là xông càng đậm đặc, mồ hôi ra càng nhiều thì càng nhanh khỏi bệnh. Các nghiên cứu đã cảnh báo không nên hít trực tiếp các dạng tinh dầu cô đặc vì nguy cơ gây kích ứng giác mạc và tổn thương niêm mạc đường thở ^[2]. Việc hít nồng độ tinh dầu quá mức cho phép hoàn toàn có thể gây viêm phổi cấp tính thay vì mang lại lợi ích thông mũi ^[3].

Đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Những người có tiền sử hen suyễn, viêm phế quản co thắt hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cần đặc biệt cẩn trọng với việc xông hơi. Hơi tinh dầu đậm đặc có thể kích hoạt phản ứng viêm hoặc gây co thắt đường thở [4, 5].

Người đang vận hành máy móc, lái xe cần thận trọng khi dùng các chế phẩm chứa bản xé thơm, do các hợp chất terpene trong cây có khả năng gây an thần, buồn ngủ và giảm khả năng điều hòa vận động tạm thời ^[1]. Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú không nên tự ý uống hay xông các loại tinh dầu đậm đặc khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Bệnh nhân có bệnh nền cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi áp dụng.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Để tận dụng thảo dược bản xé thơm mà vẫn bảo vệ niêm mạc, người dùng nên ưu tiên các biện pháp dùng ngoài hoặc xông gián tiếp:

• Khi xông mũi họng hoặc xông toàn thân, chỉ dùng lượng lá tươi vừa phải đun sôi với nhiều nước để tinh dầu bay hơi ở nồng độ loãng, tránh úp mặt quá sát vào nồi nước xông còn quá nóng [4, 5].
• Tuyệt đối không tự ý nhỏ tinh dầu nguyên chất vào họng hay pha uống trực tiếp khi chưa qua bào chế hoặc không có hướng dẫn chuyên môn ^[2].
• Thời gian cho mỗi lần xông chỉ nên kéo dài từ 10 đến 15 phút trong không gian thoáng khí, ngừng ngay nếu thấy cay mắt, rát cổ họng hoặc khó thở ^[2].

Cả xông ngoài và uống đều mang lại những giá trị sinh học nhất định từ dược liệu bản xé thơm nếu dùng đúng cách [1, 4]. Việc kiểm soát nồng độ và lắng nghe phản ứng của cơ thể là chìa khóa quan trọng để tránh kích ứng niêm mạc và đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.