Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh hoặc mãn kinh thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để giảm bớt các triệu chứng khó chịu như bốc hỏa, mất ngủ hay thay đổi tâm trạng. Trong số đó, củ nêm (thuộc chi củ mài - Dioscorea) là một cái tên quen thuộc, thường được chế biến dưới dạng cao chiết hoặc thực phẩm bổ sung. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này cùng lúc với liệu pháp thay thế hormone (HRT) đang đặt ra nhiều dấu hỏi lớn về nguy cơ tương tác và an toàn điều trị.
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp đánh giá nguy cơ cạnh tranh thụ thể giữa cao củ nêm và các thuốc trong liệu pháp thay thế hormone ở người. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất và các hợp chất từ các loài Dioscorea có hoạt tính sinh học ảnh hưởng rõ rệt đến nồng độ hormone sinh dục và hệ tim mạch [1, 2, 4]. Do đó, việc dùng chung cùng lúc có thể gây biến động hiệu quả điều trị hoặc phát sinh tác dụng ngoài ý muốn, đòi hỏi người bệnh phải hết sức cẩn trọng.
Vì sao việc dùng chung hormone và thảo dược cần lưu ý?
Liệu pháp thay thế hormone (HRT), bao gồm bổ sung estrogen và progestin, là giải pháp y khoa phổ biến nhằm khắc phục tình trạng sụt giảm estrogen buồng trứng ở phụ nữ mãn kinh [1]. Dù giúp làm dịu các rối loạn vận mạch, da lão hóa hay loãng xương, HRT cũng tiềm ẩn những tác dụng phụ nghiêm trọng như làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch vành, ung thư vú hoặc ung thư buồng trứng theo một số báo cáo y khoa [1]. Điều này thúc đẩy nhiều người tìm kiếm các biện pháp hỗ trợ từ thực vật.
Các loài thuộc chi củ mài (Dioscorea) từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng để điều hòa các thay đổi sinh lý liên quan đến kinh nguyệt, thụ thai và mãn kinh [1]. Các thành phần hoạt tính trong thảo dược này có thể tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên trục nội tiết. Khi người bệnh đồng thời uống thuốc hormone tổng hợp và sử dụng thêm các dạng cao chiết thảo mộc có hoạt tính hormone, nguy cơ quá liều nội tiết hoặc cạnh tranh vị trí gắn kết trên các thụ thể tế bào là điều hoàn toàn có thể xảy ra về mặt dược lý học.
Bằng chứng khoa học về tác động nội tiết của chi Dioscorea
Một tổng quan công bố năm 2020 ghi nhận các bằng chứng về việc chiết xuất từ chi Dioscorea có thể cải thiện các triệu chứng mãn kinh và điều hòa hormone sinh dục [1]. Một nghiên cứu tại Đài Loan trên 50 phụ nữ sử dụng Dioscorea alata ghi nhận sự cải thiện rõ rệt đối với tình trạng căng thẳng, dễ kích động, mất ngủ, đau cơ xương khớp, đồng thời tạo ra hiệu ứng tích cực trên hồ sơ hormone máu [1].
Cũng theo tổng quan năm 2020, một nghiên cứu khác do Wu và các cộng sự tiến hành đã cho 22 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh thay thế 2/3 khẩu phần ăn tinh bột chính bằng củ mài trong 30 ngày [1]. Kết quả ghi nhận chế độ ăn này đã tác động tích cực đến tình trạng chống oxy hóa, chỉ số mỡ máu và các hormone sinh dục [1]. Ngoài ra, bài thuốc đông y chứa thân rễ Dioscorea oppositifolia L. cũng cho thấy khả năng điều hòa nồng độ estrogen, hormone kích thích nang trứng (FSH) và hormone hoàng thể hóa (LH) trong huyết thanh, từ đó làm giảm các tác dụng phụ ở phụ nữ sau mãn kinh [1].
Tác động bảo vệ buồng trứng và điều hòa hormone trong mô hình động vật
Năm 2021, một nghiên cứu trên mô hình chuột bị tổn thương buồng trứng do hóa chất cisplatin đã đánh giá tác dụng của chiết xuất lá Dioscorea deltoidea (DDLE) [2]. Kết quả cho thấy việc điều trị bằng chiết xuất DDLE đã ức chế sự phóng thích hormone FSH và làm tăng nồng độ estrogen E2 trong mẫu huyết thanh của chuột bệnh [2].
Bên cạnh việc điều hòa hormone, chiết xuất này còn làm tăng sự phát triển của các nang trứng và ngăn chặn tổn thương vỏ buồng trứng vào các ngày thứ 14, 28 và 42 [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chiết xuất thảo dược giúp tăng cường hoạt động của các enzyme chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT), điều hòa biểu hiện protein Nrf2 và ức chế nồng độ chất gây hại malondialdehyde (MDA) [2]. Điều này chứng minh các hoạt chất từ thảo dược nhóm này có khả năng can thiệp trực tiếp vào chức năng sản xuất hormone nội sinh.
Hoạt tính tim mạch của glycoside steroid từ Dioscorea deltoidea
Không chỉ tác động lên mô buồng trứng, các hợp chất steroid từ Dioscorea deltoidea còn cho thấy ái lực sinh học mạnh mẽ trên hệ tuần hoàn trong điều kiện thiếu hụt estrogen. Năm 2020, một nghiên cứu tiến hành trên chuột bị rối loạn chức năng nội mô do cắt buồng trứng hai bên (tạo trạng thái hạ estrogen giả lập mãn kinh) đã kiểm tra tác động của phân đoạn furostanol glycosides (chứa protodioscin và deltozid, ký hiệu DM-05) chiết từ nuôi cấy tế bào Dioscorea deltoidea [3].
Kết quả thực nghiệm cho thấy sử dụng DM-05 với liều 1 mg/kg đã giúp ngăn ngừa phát triển tăng huyết áp: huyết áp tâm thu giảm 9,7% và huyết áp tâm trương giảm 8,2% [3]. Hệ số rối loạn chức năng nội mô giảm 1,75 lần trên nền trạng thái suy giảm estrogen [3]. Đồng thời, nồng độ các chất chuyển hóa ổn định của oxit nitric (NOx) tăng 45,6% và biểu hiện mRNA của enzyme tổng hợp oxit nitric nội mô (eNOS) tăng 34,8% [3]. Cấu trúc mô bệnh học của tim và động mạch chủ bụng cũng ghi nhận tác dụng bảo vệ nội mô và chống xơ vữa rõ nét [3]. Những biến đổi này khẳng định các glycoside steroid từ thảo dược thể hiện các hiệu ứng sinh học tương tự hoặc tương tác trực tiếp với con đường tín hiệu của estrogen.
Nghiên cứu gắn kết phân tử và hoạt tính trên thụ thể tế bào
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã sử dụng diosgenin - một sapogenin steroid phân lập từ Dioscorea deltoidea - để tổng hợp 15 dẫn xuất isoxazole mới (từ DG1 đến DG15) [4]. Thử nghiệm MTT đánh giá tác động gây độc tế bào trên 4 dòng tế bào ung thư vú gồm MDA-MB-231, MDA-MB-468, MCF-7 và 4T1 [4]. Hợp chất DG6 cho thấy tác dụng gây độc tế bào mạnh nhất trên dòng MDA-MB-468 và MCF-7 với giá trị IC50 lần lượt là 6,25 µg/mL và 6,81 µg/mL [4].
Đáng chú ý, mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) với protein thụ thể EGFR (mã PDB: 6LUD) cho thấy hợp chất DG8 và DG9 đạt năng lượng liên kết mạnh, lần lượt là -14,33 và -14,71 kcal/mol [4]. Nghiên cứu này khẳng định khung cấu trúc steroid của diosgenin từ củ nêm có khả năng liên kết rất cao với các thụ thể protein màng tế bào. Dù nghiên cứu này tập trung vào thụ thể EGFR và tế bào ung thư, nó củng cố thêm giả thuyết rằng các hợp chất nhóm này có ái lực cấu trúc lớn, có khả năng cạnh tranh hoặc làm thay đổi cơ chế gắn kết của các phối tử nội sinh hoặc thuốc điều trị.
Những hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem củ nêm và các sản phẩm cao chiết hoàn toàn vô hại vì là "thảo dược tự nhiên". Nhiều người cho rằng có thể thoải mái dùng cao củ nêm để tăng tác dụng của thuốc hormone mà không gặp nguy hiểm. Tuy nhiên, như các dữ liệu đã chỉ ra, củ nêm chứa các hoạt chất có hoạt tính steroid mạnh [3, 4], có thể tự làm tăng estrogen huyết thanh [2] hoặc tác động đến chức năng mạch máu tương tự hormone [3].
Về giới hạn y khoa, phần lớn bằng chứng hiện nay mới dừng lại ở mô hình chuột bị tổn thương buồng trứng [2], chuột cắt buồng trứng [3], mô phỏng phân tử và tế bào ung thư vú trong ống nghiệm [4]. Các thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất khiêm tốn: nghiên cứu trên 50 phụ nữ tại Đài Loan hay nghiên cứu trên 22 phụ nữ mãn kinh chỉ đánh giá việc dùng củ đơn lẻ hoặc thay thế khẩu phần ăn [1], hoàn toàn chưa có thử nghiệm dùng phối hợp cùng lúc cao chiết củ nêm với các phác đồ thay thế hormone (HRT) hiện đại. Hiện tượng cạnh tranh thụ thể estrogen trực tiếp giữa cao củ nêm và thuốc HRT vẫn là một nguy cơ sinh học cần được theo dõi sát sao chứ chưa có kết luận tuyệt đối trên người.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Phụ nữ đang được chỉ định điều trị bằng liệu pháp thay thế hormone (HRT) hoặc đang dùng các thuốc điều hòa nội tiết không nên tự ý dùng đồng thời các loại cao chiết hoặc thực phẩm chức năng từ củ nêm. Việc kết hợp không kiểm soát có thể làm sai lệch nồng độ hormone đích hoặc cản trở tác dụng của thuốc.
Người có tiền sử hoặc nguy cơ cao mắc các bệnh nhạy cảm với hormone như ung thư vú, ung thư buồng trứng hoặc bệnh tim mạch cần đặc biệt lưu ý [1]. Mặc dù dẫn xuất diosgenin cho thấy tiềm năng kháng tế bào ung thư vú trong phòng thí nghiệm [4], các sản phẩm thảo dược thô hay cao chiết chưa chuẩn hóa có thể chứa nhiều thành phần phức tạp, khó kiểm soát tác động nội tiết trên cơ thể người bệnh.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Đối với việc sử dụng thực phẩm hàng ngày, việc ăn củ nêm chế biến thông thường ở lượng vừa phải trong bữa ăn gia đình nhìn chung không gây ra các tương tác dược lý cấp tính. Nghiên cứu thực nghiệm thay thế khẩu phần ăn bằng củ mài ở 22 phụ nữ mãn kinh trong 30 ngày cho thấy tác động tích cực đến chuyển hóa lipid và chống oxy hóa [1], tuy nhiên người bệnh đang uống thuốc không nên lạm dụng ăn quá mức.
Tuyệt đối không tự ý mua và dùng các chế phẩm cao củ nêm cô đặc, cồn thuốc hoặc viên uống liều cao khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị. Cao chiết thảo mộc có hàm lượng hoạt chất steroid cao hơn nhiều lần so với củ tươi, do đó khả năng gây tương tác cạnh tranh thụ thể hoặc biến động chỉ số nội tiết là rất lớn. Nếu đang dùng thuốc hormone mà muốn sử dụng thêm bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào, hãy mang nhãn sản phẩm đến trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa nội tiết hoặc phụ khoa để được tư vấn phác đồ phù hợp nhất.
