Dầu hoa anh thảo (Evening Primrose Oil) là thực phẩm bổ sung quen thuộc được nhiều người truyền tai nhau để chăm sóc sức khỏe và cân bằng nội tiết. Tuy nhiên, quan niệm sản phẩm từ thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại là ngộ nhận nguy hiểm. Nhiều người vô tư sử dụng mà không biết rằng các hoạt chất trong loại dầu này có thể gây xung đột với thuốc điều trị hoặc làm tăng biến chứng ở một số bệnh lý nền.
Vậy những ai nên thận trọng hoặc tránh dùng loại dầu này? Thực tế y khoa ghi nhận người chuẩn bị phẫu thuật, người đang dùng thuốc chống đông máu, phụ nữ mang thai giai đoạn cuối, người có tiền sử động kinh và người bị đau ngực mạn tính cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung dầu hoa anh thảo vào khẩu phần hàng ngày.
Tác động sinh học của dầu hoa anh thảo đối với cơ thể
Dầu hoa anh thảo rất giàu axit béo thiết yếu chuỗi omega-6, đặc biệt là axit linoleic và axit gamma-linolenic (GLA) [1]. Khi đi vào cơ thể, các axit béo này biến đổi thành dihomogamma-linolenic acid (DGLA) và axit arachidonic [1, 2]. Những hợp chất trung gian này tham gia trực tiếp vào con đường tổng hợp prostaglandin và eicosanoid, tác động đến quá trình đông máu, điều hòa dẫn truyền thần kinh và phản ứng viêm [1, 6].
Do can thiệp sâu vào các chu trình sinh hóa của tế bào máu và màng thần kinh, dầu hoa anh thảo có thể đem lại lợi ích trong một số trường hợp, nhưng đồng thời tiềm ẩn rủi ro nếu cơ thể người dùng đang có rối loạn bệnh lý từ trước hoặc dùng chung với các thuốc điều trị đích [1, 6].
Bằng chứng khoa học về tác động của dầu hoa anh thảo
Nhiều nghiên cứu đã khảo sát cả mặt lợi ích lẫn nguy cơ của dầu hoa anh thảo trên động vật và người:
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2009 trên thỏ khỏe mạnh cả hai giới đã đánh giá các chỉ số đông máu sau 30 và 60 ngày dùng dầu hoa anh thảo với các liều 90, 180 và 360 microlit/kg [2]. Kết quả ghi nhận sự gia tăng đáng kể ở hầu hết các xét nghiệm đông máu (ngoại trừ thời gian Fibrinogen), đồng thời làm giảm đáng kể số lượng tiểu cầu [2]. Các nhà nghiên cứu nhận định dầu hoa anh thảo thể hiện hoạt tính chống đông và kháng tiểu cầu đáng kể ở động vật [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ thực hiện trên thỏ, chưa có thử nghiệm liều tương đương trên người bình thường [2].
Về an toàn thần kinh, một bài báo năm 2007 đã phân tích lại lo ngại dầu hoa anh thảo gây động kinh hoặc hạ ngưỡng co giật vốn xuất phát từ hai bài báo đầu thập niên 1980 [1]. Phân tích cho thấy mối liên hệ này là giả tạo, đồng thời dẫn lại bằng chứng cho thấy việc cho chuột uống hỗn hợp axit linoleic và axit alpha-linolenic tỷ lệ 4:1 dài ngày đã bảo vệ chuột khỏi co giật trong bốn mô hình động kinh khác nhau [1]. Ngoài ra, axit arachidonic từ dầu hoa anh thảo ức chế dòng ion natri và dẫn truyền khớp thần kinh, còn prostaglandin E1 có hoạt tính chống co giật [1]. Tác giả đề xuất nên loại bỏ động kinh khỏi danh mục chống chỉ định [1]. Dù vậy, dữ liệu này phần lớn dựa trên cơ chế phân tử và mô hình thực nghiệm ở chuột, nên trên lâm sàng người bệnh động kinh vẫn được khuyến cáo không tự ý dùng liều cao khi chưa hỏi ý kiến chuyên môn [1].
Đối với thai kỳ, một nghiên cứu hồi cứu năm 1999 so sánh 54 sản phụ dùng dầu hoa anh thảo đường uống từ tuần thai thứ 37 cho đến khi sinh với 54 sản phụ không dùng [3]. Kết quả cho thấy dầu hoa anh thảo không làm rút ngắn thời gian mang thai hay giảm thời gian chuyển dạ [3]. Đáng chú ý, việc uống dầu này còn liên quan đến sự gia tăng tỷ lệ vỡ ối kéo dài, cần tăng co bằng oxytocin, chuyển dạ ngưng trệ và phải can thiệp hút giác hút [3]. Giới hạn ở đây là thiết kế hồi cứu bán thực nghiệm, cỡ mẫu tương đối nhỏ (108 người) [3].
Về hiệu quả giảm đau ngực, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2002 trên 120 phụ nữ tiền mãn kinh bị đau vú mạn tính nặng trong 6 tháng đã so sánh 4 nhóm: dầu cá, dầu hoa anh thảo, phối hợp cả hai, hoặc dầu đối chứng (dầu ngô và dầu mầm lúa mì) [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ giảm số ngày đau là 12,3% ở nhóm dùng dầu hoa anh thảo so với 13,8% ở nhóm dầu đối chứng (P = 0,73) [4]. Tác giả kết luận dầu hoa anh thảo không đem lại lợi ích rõ ràng hơn so với dầu đối chứng trong điều trị đau ngực mạn tính [4].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 1993 trên 43 bệnh nhân viêm loét đại tràng ổn định dùng dầu hoa anh thảo siêu đậm đặc, dầu cá MaxEPA hoặc dầu ô liu làm giả dược trong 6 tháng [5]. Nhóm dùng dầu hoa anh thảo tăng nồng độ DGLA màng hồng cầu thêm 40% và cải thiện đáng kể độ đặc của phân so với giả dược (P < 0,05), nhưng không có khác biệt về tần suất đi tiêu, chảy máu trực tràng, tái phát bệnh hay hình ảnh nội soi [5].
5 nhóm người nên thận trọng hoặc tránh dùng
Dựa trên các dữ liệu nghiên cứu kể trên, dưới đây là 5 nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm:
Thứ nhất là người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra dầu hoa anh thảo có hoạt tính kháng đông và làm giảm số lượng tiểu cầu đáng kể [2]. Kết hợp dầu này với các thuốc chống đông có thể làm chậm quá trình đông máu, làm tăng nguy cơ bầm tím hoặc xuất huyết khó cầm [2].
Thứ hai là người chuẩn bị phẫu thuật hoặc can thiệp nha khoa. Do tác động kéo dài các chỉ số đông máu và hạ tiểu cầu quan sát thấy trong nghiên cứu thực nghiệm [2], việc tiếp tục dùng sản phẩm gần ngày mổ có thể làm tăng nguy cơ mất máu trong và sau phẫu thuật. Người bệnh thường được khuyến cáo ngừng các chất bổ sung ảnh hưởng đông máu trước khi phẫu thuật.
Thứ ba là phụ nữ mang thai, đặc biệt là giai đoạn cuối thai kỳ. Nhiều người truyền miệng dùng dầu hoa anh thảo để làm mềm cổ tử cung giúp sinh dễ hơn, nhưng nghiên cứu lâm sàng trên sản phụ dùng từ tuần thứ 37 cho thấy dầu không hề rút ngắn chuyển dạ [3]. Ngược lại, việc uống dầu hoa anh thảo còn đi kèm nguy cơ vỡ ối kéo dài, chuyển dạ ngưng trệ và phải dùng giác hút khi sinh [3].
Thứ tư là người có tiền sử động kinh hoặc đang dùng thuốc chống co giật. Mặc dù các phân tích khoa học năm 2007 cho thấy các axit béo trong dầu hoa anh thảo có hoạt tính bảo vệ thần kinh trên mô hình chuột và bác bỏ mối liên hệ gây co giật trước đây [1], nhưng dữ liệu lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người bệnh động kinh vẫn chưa đầy đủ. Người bệnh thuộc nhóm này không nên tự ý dùng để tránh tương tác bất lợi [1].
Thứ năm là người bị đau ngực mạn tính muốn dùng để tự điều trị. Thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi chỉ ra rằng dầu hoa anh thảo không mang lại hiệu quả vượt trội so với dầu đối chứng (dầu ngô) trong việc giảm đau vú mạn tính ở phụ nữ tiền mãn kinh [4]. Việc kỳ vọng dùng dầu hoa anh thảo như một biện pháp chữa trị đặc hiệu có thể làm chậm trễ việc thăm khám y tế cần thiết [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu hoa anh thảo
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều càng tốt hoặc có thể thay thế thuốc chữa bệnh. Thực tế, dầu hoa anh thảo chỉ là thực phẩm bổ sung cung cấp các axit béo, không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Nghiên cứu trên bệnh nhân viêm loét đại tràng cho thấy dù dầu này cải thiện độ đặc của phân nhưng không cải thiện tình trạng chảy máu, tỷ lệ tái phát hay tổn thương mô học [5].
Một hiểu lầm khác là dầu hoa anh thảo giúp rút ngắn thời gian đau đẻ, dẫn đến việc nhiều bà bầu tự ý mua về uống ở những tuần cuối. Nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh quan niệm này không đúng và còn làm tăng nguy cơ tai biến sản khoa [3].
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Người dùng bình thường không thuộc các nhóm nguy cơ trên nếu muốn bổ sung cần tuân thủ hướng dẫn trên nhãn hoặc chỉ định của chuyên gia y tế. Không tự ý tăng liều. Khi cơ thể có vết thương hở, chuẩn bị nhổ răng hoặc làm thủ thuật ngoại khoa, cần thông báo cho bác sĩ về các viên uống bổ sung đang dùng.
Đối với người có bệnh lý chuyển hóa hoặc sỏi thận, một số nghiên cứu bước đầu ghi nhận dầu hoa anh thảo cải thiện chỉ số mỡ máu, huyết áp tâm thu ở chuột [6], hoặc hỗ trợ tăng bài tiết citrat nước tiểu ở người khỏe mạnh dùng 1.000 mg/ngày trong 20 ngày [7]. Tuy nhiên, những tác dụng này cần thêm bằng chứng và người bệnh tuyệt đối không dùng thay thế thuốc kê đơn [4, 8].
Dầu hoa anh thảo mang lại nguồn axit béo omega-6 dồi dào nhưng không phải là sản phẩm phù hợp cho tất cả mọi người. Người dùng thuốc chống đông máu, phụ nữ mang thai, người sắp phẫu thuật hoặc có bệnh nền phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
