Nhiều người chuẩn bị bước vào phẫu thuật thẩm mỹ hoặc mổ bệnh lý thường rỉ tai nhau việc uống bổ sung collagen từ sớm. Mục đích là để da thịt nhanh liền, vết mổ mau lành và hạn chế sẹo xấu.

Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung collagen trước phẫu thuật không mang lại hiệu quả thần kỳ như nhiều lời đồn thổi. Thậm chí thói quen này còn tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết nguy hiểm do các hoạt chất thảo dược hoặc chất chống đông thường được phối trộn kèm theo.

Cơ chế tái tạo mô và vai trò thực tế của collagen

Trong tiến trình phục hồi tổn thương da, nguyên bào sợi đóng vai trò trung tâm trong việc tổng hợp chất nền ngoại bào. Collagen loại I là thành phần cấu trúc chính để bọc kín miệng vết thương và tạo độ bền chắc cho mô mới [1, 8]. Khi cơ thể hấp thu các peptide collagen thủy phân qua đường uống, các đoạn peptide này đi vào tuần hoàn và kích hoạt phản ứng sửa chữa mô [1].

Nghiên cứu sinh học chỉ ra rằng sự hiện diện của collagen loại I trong ổ tổn thương sẽ kích hoạt enzyme metalloproteinase cụ thể là collagenase-1 [1]. Enzyme này mở đường cho tế bào sừng (keratinocyte) di chuyển nhanh hơn, thúc đẩy quá trình biểu mô hóa để đóng kín miệng tổn thương [1]. Đồng thời, các chiết xuất chứa collagen còn điều chỉnh yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu VEGF-A, hỗ trợ quá trình tân tạo mạch máu để nuôi dưỡng mô sẹo [1].

Dù vậy, khi uống vào dạ dày, collagen sẽ bị phân cắt thành các acid amin nhỏ tương tự như khi bạn ăn đạm từ thịt, cá, trứng. Cơ thể sẽ tự phân bổ nguồn nguyên liệu này đến các cơ quan cần thiết chứ không tập trung toàn bộ vào vị trí rạch mổ theo ý muốn của người dùng.

Nghiên cứu khoa học nói gì về bổ sung dinh dưỡng trước phẫu thuật?

Nghiên cứu công bố năm 2021 đánh giá tác động của dịch thủy phân protein chứa collagen từ phụ phẩm cá biển trên mô hình thực nghiệm vết thương [1]. Thử nghiệm chia các nhóm dùng chiết xuất collagen đơn thuần hoặc kết hợp HSH-Collagen so với đối chứng [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng chế phẩm chứa collagen thúc đẩy tốc độ đóng miệng vết thương nhanh hơn nhờ tăng cường biểu hiện của các chemokine quan trọng và hỗ trợ tích tụ collagen tại mô tổn thương [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2021 này có giới hạn là mới dừng lại ở việc theo dõi vết thương trong thời gian ngắn tới ngày thứ 5 khi vết rạch chưa liền hoàn toàn, và chủ yếu thực hiện trên động vật [1]. Bằng chứng lâm sàng quy mô lớn trên người về việc uống đơn lẻ collagen trước mổ để ngừa biến chứng sẹo hiện vẫn còn rất khan hiếm.

Ở góc độ tổng thể, một phân tích gộp năm 2025 gồm 5 nghiên cứu với tổng cộng 554 bệnh nhân phẫu thuật cột sống (221 người dùng bổ sung dinh dưỡng quanh thời gian mổ và 333 người thuộc nhóm đối chứng) đã cho thấy bức tranh rõ ràng hơn [2]. Can thiệp dinh dưỡng chu phẫu giúp giảm tỷ lệ biến chứng chung với tỷ số chênh OR là 0,32 (khoảng tin cậy 95%: 0,12 - 0,89; p = 0,04) [2].

Đặc biệt, tỷ lệ biến chứng liên quan đến vết thương ở nhóm được bổ sung dinh dưỡng giảm rõ rệt với OR là 0,34 (khoảng tin cậy 95%: 0,20 - 0,60; p < 0,01) [2]. Tỷ lệ nhiễm trùng vị trí phẫu thuật cũng có xu hướng giảm với OR là 0,35 [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh tình trạng suy dinh dưỡng (được xác định khi lượng tế bào lympho huyết thanh dưới 1500 tế bào/mm3 hoặc nồng độ albumin huyết thanh dưới 3,5 g/dL) là nguyên nhân gây chậm lành vết mổ và tăng nguy cơ nhiễm trùng [2]. Điều này chứng minh việc nâng đỡ thể trạng toàn diện quan trọng hơn nhiều so với việc chỉ uống duy nhất một sản phẩm collagen.

Hiểu lầm: Uống càng nhiều collagen vết mổ càng nhanh liền?

Nhiều người lầm tưởng uống collagen liều cao trước phẫu thuật sẽ giúp tăng sinh nguyên bào sợi tức thì và làm liền vết khâu chỉ sau vài ngày. Đây là quan niệm sai lầm vì tốc độ biểu mô hóa và tổ chức hóa mô liên kết phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố sinh học tự nhiên của cơ thể.

Lắng đọng collagen tại ổ tổn thương đòi hỏi sự kiểm soát cân bằng, thường tăng dần rõ rệt từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 10 sau mổ như các dữ liệu sinh lý học ghi nhận [3]. Việc nạp ồ ạt collagen không giúp đẩy nhanh tiến trình tự nhiên này vượt mức sinh lý. Nếu bổ sung quá mức, lượng đạm dư thừa chỉ khiến hệ tiêu hóa và thận phải làm việc vất vả hơn để đào thải.

Hơn nữa, chất lượng sẹo và độ bền của miệng mổ chịu ảnh hưởng lớn từ khả năng tưới máu và dinh dưỡng cân bằng chứ không phải từ lượng chất bổ sung đơn lẻ [2, 4]. Việc tự ý tăng liều collagen ngay sát ngày phẫu thuật hoàn toàn không đem lại lợi ích cộng dồn nào cho vết mổ.

Cảnh báo đặc biệt: Nguy cơ xuất huyết từ các chất đi kèm

Mối nguy hiểm lớn nhất khi tự ý uống collagen trước phẫu thuật không nằm ở bản thân sợi collagen, mà nằm ở các thành phần phụ gia phối hợp trong viên uống. Các sản phẩm collagen làm đẹp trên thị trường hiện nay hiếm khi nguyên chất 100%. Nhà sản xuất thường bổ sung thêm vitamin E liều cao, chiết xuất hạt nho, bạch quả (Ginkgo Biloba), tinh chất trà xanh hoặc dầu hoa anh thảo.

Những hoạt chất thảo dược và vi chất này có đặc tính kháng đông, ức chế kết tập tiểu cầu và làm tăng thời gian chảy máu. Khi can thiệp ngoại khoa, dao mổ tác động vào mạng lưới vi mạch sâu; nếu chức năng đông máu bị ức chế, bệnh nhân đối mặt với nguy cơ chảy máu khó cầm trong mổ hoặc tụ máu dưới da sau mổ. Khối máu tụ không chỉ chèn ép mô, làm thiếu máu cục bộ miệng vết thương mà còn tạo môi trường lý tưởng cho vi khuẩn phát triển, dẫn đến hoại tử mép mổ hoặc nhiễm trùng vết mổ.

Vì vậy, các bác sĩ ngoại khoa và gây mê hồi sức luôn yêu cầu người bệnh phải ngừng toàn bộ các loại thực phẩm chức năng không thiết yếu ít nhất 1-2 tuần trước khi lên bàn mổ.

Ai cần tuyệt đối thận trọng trước phẫu thuật?

Những người chuẩn bị bước vào các ca mổ lớn như mổ mở, đại phẫu chỉnh hình, ghép tạng hoặc can thiệp thẩm mỹ có bóc tách mô diện rộng cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ. Người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel hoặc warfarin không được tự ý uống thêm bất kỳ chế phẩm collagen nào chứa vitamin E hoặc dịch chiết thực vật.

Bệnh nhân mắc các bệnh chuyển hóa như đái tháo đường cũng cần cảnh giác cao độ. Đường huyết mất kiểm soát là tác nhân gây viêm mạn tính và làm chậm tân tạo mạch máu nuôi vết thương [3]. Ở nhóm bệnh nhân này, việc kiểm soát đường huyết và tuân thủ phác đồ dinh dưỡng y khoa chuyên biệt phải được ưu tiên hàng đầu, thay vì trông cậy vào thực phẩm chức năng trôi nổi.

Người có cơ địa sẹo lồi hoặc tiền sử dị ứng với protein từ nguồn thủy sản (cá biển) cũng cần thận trọng [1]. Việc sử dụng collagen chiết xuất từ cá có thể gây phản ứng dị ứng quanh giai đoạn mổ, gây khó khăn cho quá trình theo dõi gây mê và hậu phẫu.

Áp dụng thực tế: Chăm sóc vết mổ đúng cách

Nếu bạn sắp trải qua một ca phẫu thuật, giải pháp an toàn và hiệu quả nhất là tối ưu hóa dinh dưỡng qua đường ăn uống tự nhiên. Bạn nên xây dựng thực đơn đa dạng, giàu đạm sinh học từ thịt nạc, cá, trứng, sữa và bổ sung vitamin C từ rau củ quả tươi. Chế độ ăn này cung cấp đầy đủ các acid amin thiết yếu như glycine, proline – những viên gạch tự nhiên để cơ thể tự tổng hợp collagen mà không tiềm ẩn nguy cơ phụ gia lạ.

Trước ngày phẫu thuật tối thiểu 10 đến 14 ngày, hãy tạm ngưng tất cả các viên uống collagen, vitamin E và viên uống làm đẹp thảo dược. Bạn cần đem theo toàn bộ vỏ hộp hoặc chụp ảnh các sản phẩm thực phẩm chức năng mình đã dùng trong vòng 1 tháng qua để thông báo rõ ràng cho bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ gây mê trong buổi khám tiền phẫu.

Sau khi mổ, bạn chỉ nên sử dụng lại collagen đường uống khi vết khâu đã cắt chỉ hoàn toàn, miệng thương tổn đã khép kín và có sự đồng ý trực tiếp từ bác sĩ điều trị. Song song đó, giữ vết mổ khô ráo, vệ sinh bằng dung dịch sát khuẩn theo đúng hướng dẫn y tế là biện pháp cốt lõi để ngăn ngừa biến chứng nhiễm trùng.

Bổ sung collagen trước phẫu thuật không phải là chìa khóa vàng giúp vết mổ mau lành, mà điều cốt lõi nằm ở thể trạng dinh dưỡng toàn diện và quy trình vô khuẩn. Đừng vì nôn nóng làm đẹp hay sợ sẹo mà vô tình đẩy bản thân vào nguy cơ chảy máu khó cầm trên bàn mổ. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ phẫu thuật trước khi đưa bất kỳ loại viên uống nào vào cơ thể trước ngày mổ.