Nhìn màn hình máy tính suốt nhiều giờ liền, ngồi phòng điều hòa cả ngày khiến không ít người thường xuyên đối mặt với cảm giác cộm rát, cay xè và khô mắt. Để cải thiện tình trạng này, nhiều người tìm đến các viên uống bổ sung axit béo omega-3, trong đó dầu cá là lựa chọn quen thuộc nhất. Tuy nhiên, do lo ngại mùi tanh hoặc theo đuổi chế độ ăn thuần chay, không ít người thắc mắc liệu dùng dầu hạt lanh thay thế hoàn toàn dầu cá có mang lại hiệu quả giảm khô mắt tương đương hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là dầu hạt lanh đem lại những lợi ích chống viêm nhất định và thường được các bác sĩ nhãn khoa khuyên dùng, nhưng về bản chất sinh học, nó không hoàn toàn thay thế tương đương cho dầu cá. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở dạng axit béo: dầu cá cung cấp trực tiếp EPA và DHA cơ thể có thể dùng ngay, trong khi dầu hạt lanh chỉ chứa axit alpha-linolenic (ALA) và hoàn toàn không có sẵn EPA hay DHA [1].
Dầu hạt lanh và dầu cá khác nhau thế nào?
Axit béo omega-3 là nhóm chất béo thiết yếu gồm ba dạng chính: axit alpha-linolenic (ALA), axit eicosapentaenoic (EPA) và axit docosahexaenoic (DHA) [2]. Nhóm chất béo này được tìm thấy với hàm lượng cao trong các loài cá nước lạnh và dầu hạt lanh [2]. Tuy nhiên, cấu trúc hóa học giữa nguồn gốc thực vật và động vật lại rất khác nhau.
Dầu hạt lanh sở hữu hàm lượng axit béo không bão hòa đa (PUFA) dồi dào chiếm hơn 90%, trong đó thành phần chủ đạo là ALA [1]. Điều đáng chú ý là dầu hạt lanh hoàn toàn không chứa EPA hoặc DHA [1]. Ngược lại, dầu cá là nguồn cung cấp trực tiếp hai chuỗi axit béo dài EPA và DHA [3], [4], [5].
Khi chúng ta nạp dầu hạt lanh vào cơ thể, phân tử thực vật ALA phải trải qua một chuỗi các phản ứng sinh hóa để chuyển đổi thành EPA và sau đó là DHA. Trong khi đó, dầu cá đi thẳng vào hệ thống tuần hoàn dưới dạng EPA và DHA mà không cần tốn năng lượng hay phụ thuộc vào các enzyme chuyển hóa nội sinh.
Cơ chế tác động lên màng nước mắt và chứng khô mắt
Hội chứng khô mắt có liên quan chặt chẽ đến tình trạng viêm trên bề mặt nhãn cầu và sự suy giảm chất lượng của màng phim nước mắt. Khi bề mặt mắt bị viêm, lượng nước mắt tiết ra giảm sút và tốc độ bốc hơi nước mắt tăng lên, dẫn đến cảm giác đau rát và tổn thương giác mạc.
Dù không chứa sẵn EPA hay DHA, bản thân axit alpha-linolenic (ALA) trong dầu hạt lanh đã được ghi nhận có đặc tính chống viêm mạnh mẽ trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào giác mạc người [6]. Trên mô hình chuột bị khô mắt, việc sử dụng ALA bôi tại chỗ giúp làm giảm đáng kể các dấu hiệu khô mắt và ức chế các chất chỉ điểm gây viêm ở cấp độ tế bào lẫn phân tử [6]. Khi phối hợp dầu hạt lanh vào dung dịch nhỏ mắt chứa axit hyaluronic, các nhà khoa học nhận thấy tình trạng phá vỡ hàng rào biểu mô giác mạc giảm đi rõ rệt [6].
Ngoài ra, các nghiên cứu thực nghiệm cũng chỉ ra rằng cả dầu hạt lanh và dầu cá đều sở hữu đặc tính kháng viêm vượt trội khi so sánh với dầu rum giàu axit linoleic [5]. Cả hai loại dầu này đều có khả năng ức chế sự tăng sinh của tế bào lympho T và giảm sản xuất interleukin-2 sau khi bị kích thích, từ đó giúp kiểm soát các phản ứng viêm trong cơ thể [5].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?
Để đánh giá chính xác tác động của từng loại dầu đối với bệnh khô mắt, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2011 đã khảo sát tác động của việc bổ sung omega-3 trên 36 bệnh nhân khô mắt hoàn thành nghiên cứu kéo dài 90 ngày [3]. Nhóm can thiệp được cho uống phối hợp mỗi ngày một liều gồm 1.000 mg dầu hạt lanh kết hợp cùng 450 mg EPA và 300 mg DHA từ dầu cá [3]. Kết quả sau 90 ngày ghi nhận 70% bệnh nhân ở nhóm dùng omega-3 hoàn toàn hết triệu chứng, so với tỷ lệ 37% ở nhóm dùng giả dược [3]. Thử nghiệm Schirmer và đo huỳnh quang cho thấy việc bổ sung phối hợp này giúp tăng tiết nước mắt và tăng thể tích nước mắt trung bình, dù không làm thay đổi đáng kể thành phần lipid của tuyến meibomius hay tốc độ bốc hơi nước mắt [3].
Đối với việc chỉ sử dụng riêng dầu cá, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2013 thực hiện trên 27 đối tượng khô mắt điển hình (chia thành nhóm uống dầu cá gồm 15 người và nhóm giả dược gồm 12 người) trong 12 tuần [4]. Nhóm can thiệp uống viên nang dầu cá cung cấp 1.245 mg EPA và 540 mg DHA mỗi ngày [4]. Kết quả cho thấy triệu chứng chủ quan "đau mắt", thời gian vỡ màng phim nước mắt (BUT) và điểm nhuộm màu rose bengal của nhóm dùng dầu cá được cải thiện đáng kể sau 8 đến 12 tuần can thiệp so với nhóm đối chứng [4].
Về việc so sánh chuyển hóa toàn thân giữa hai loại dầu, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi năm 2019 trên các bệnh nhân đái tháo đường típ 2 mắc kèm bệnh mạch vành đã phân chia ngẫu nhiên 90 người vào 3 nhóm: dùng 1.000 mg omega-3 từ dầu hạt lanh, 1.000 mg omega-3 từ dầu cá, hoặc giả dược, uống 2 lần mỗi ngày trong 12 tuần (30 người mỗi nhóm) [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dầu hạt lanh có hiệu quả giảm insulin, giảm protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP), tăng tổng lượng nitrite và tăng năng lực chống oxy hóa toàn phần tương đương với dầu cá [7]. Dẫu vậy, dầu cá vẫn tạo ra sự vượt trội khi làm tăng nồng độ glutathione so với dầu hạt lanh và giả dược [7].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn vào các dữ liệu hiện có, việc bổ sung axit béo omega-3 mang lại nhiều tiềm năng cải thiện cho sức khỏe tim mạch và hội chứng khô mắt [2]. Trên thực tế, nhiều bác sĩ nhãn khoa hiện nay thường khuyên dùng 1.000 mg dầu hạt lanh mỗi ngày (thường chia làm 3 lần) hoặc các dạng axit béo omega-3 thiết yếu khác [2].
Tuy nhiên, giới hạn của y văn hiện tại là Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) vẫn chưa có khuyến nghị chính thức hay công thức phê duyệt cụ thể nào cho việc dùng axit béo thiết yếu để điều trị bệnh về mắt [2]. Các nghiên cứu về khô mắt đến nay vẫn còn hạn chế về quy mô mẫu, và giới chuyên môn tiếp tục chờ đợi các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm quy mô lớn hơn để so sánh trực tiếp, chuẩn hóa hiệu quả giữa các loại axit béo khác nhau [2].
Đặc biệt, trong các nghiên cứu thực nghiệm so sánh tính hiệu lực, dầu cá đôi khi cho thấy tác động sinh học mạnh mẽ hơn dầu hạt lanh. Chẳng hạn, một nghiên cứu trên chuột bị xơ vữa động mạch cho thấy dầu cá tỏ ra hiệu quả hơn hẳn dầu hạt lanh trong việc hạ cholesterol huyết tương, giảm cytokine gây viêm và điều hòa hệ vi sinh đường ruột [8]. Điều này củng cố thêm nhận định rằng việc chuyển đổi từ ALA sang EPA/DHA có thể gặp những rào cản nhất định về mặt hiệu suất.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dầu hạt lanh
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống một lượng dầu hạt lanh bất kỳ là cơ thể sẽ nhận được lượng EPA và DHA tương đương như khi uống dầu cá. Thực tế sinh học chứng minh dầu hạt lanh chỉ chứa tiền chất ALA [1]. Việc chuyển đổi này đòi hỏi enzyme của cơ thể và không mang lại nồng độ EPA/DHA trực tiếp nhanh chóng như nguồn bổ sung từ mỡ cá.
Một hiểu lầm khác là dầu hạt lanh càng đun nấu kỹ càng tốt. Dầu hạt lanh chứa tỷ lệ axit béo không bão hòa đa rất cao, khiến chúng rất nhạy cảm với nhiệt độ và dễ bị oxy hóa [1]. Việc bảo quản và chế biến sai cách có thể làm dầu bị hỏng, biến chất và mất đi các giá trị sinh học vốn có [1].
Bên cạnh đó, không ít người tin rằng uống omega-3 có thể "chữa khỏi" hoàn toàn chứng khô mắt. Các nghiên cứu đều xếp việc bổ sung dầu cá hay dầu hạt lanh vào vai trò hỗ trợ kết hợp cùng phác đồ chăm sóc thông thường, giúp tăng tiết nước mắt và giảm triệu chứng đau rát sau nhiều tuần kiên trì [3], [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Mặc dù dầu hạt lanh và dầu cá đều là các chất bổ sung từ thiên nhiên, việc sử dụng liều cao vẫn cần sự giám sát y tế, đặc biệt ở các nhóm đối tượng sau:
Người có bệnh lý nền về tim mạch, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được theo dõi các chỉ số đường huyết, mỡ máu và chức năng gan thận [7].
Những người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng các thuốc tác động lên hệ đông máu cần đặc biệt cẩn trọng, do các axit béo omega-3 chuỗi dài có thể tác động đến phản ứng viêm và lưu thông máu.
Người có tiền sử dị ứng với hạt lanh hoặc các sản phẩm từ cá biển tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm viên uống chiết xuất tương ứng. Phụ nữ mang thai và cho con bú cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
Hướng dẫn áp dụng an toàn vào đời sống
Để hỗ trợ cải thiện chứng khô mắt một cách khoa học từ chế độ dinh dưỡng hàng ngày, bạn có thể áp dụng các bước sau:
Nếu muốn dùng dầu hạt lanh dạng viên uống bổ sung, liều lượng thường được các bác sĩ nhãn khoa gợi ý là 1.000 mg mỗi ngày, chia đều làm 3 lần uống [2].
Nếu bạn không ăn chay và có thể dung nạp hải sản, việc kết hợp hoặc duy trì dầu cá với hàm lượng EPA và DHA rõ ràng (chẳng hạn mức 1.245 mg EPA và 540 mg DHA mỗi ngày trong các nghiên cứu lâm sàng) đã được chứng minh giúp cải thiện triệu chứng đau mắt và thời gian vỡ màng phim nước mắt sau 8 đến 12 tuần [4].
Đối với chế độ ăn tự nhiên, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) khuyến nghị nên duy trì ít nhất 2 bữa cá giàu axit béo omega-3 mỗi tuần [2]. Khi dùng dầu hạt lanh dạng lỏng trong ẩm thực, hãy dùng để trộn salad hoặc thêm vào thức ăn đã nấu chín, tránh dùng để chiên xào ở nhiệt độ cao [1]. Cần bảo quản dầu ở nơi thoáng mát hoặc ngăn mát tủ lạnh để hạn chế quá trình oxy hóa [1].
Dầu hạt lanh là nguồn cung cấp ALA dồi dào, mang lại đặc tính chống viêm quý giá và có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng khô mắt, đặc biệt thích hợp cho người ăn chay [2], [6], [1]. Tuy nhiên, do thiếu hụt trực tiếp EPA và DHA, nó không thể thay thế tương đương hoàn toàn cho dầu cá về mặt chuyển hóa sinh học [4], [1]. Cách tiếp cận thông minh nhất là kết hợp chế độ ăn đa dạng, uống đủ nước, chớp mắt thường xuyên khi dùng máy tính và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa mắt để có phác đồ điều trị phù hợp nhất.
