Chế độ ăn DASH nổi tiếng với mục tiêu giảm muối, hạn chế mỡ bão hòa và tăng cường thực phẩm lành mạnh. Nhiều mẹ sau sinh thắc mắc cách cân đối chất béo omega-3 trong thực đơn này mà không làm tăng lượng mỡ xấu. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu khoa học hiện nay chỉ tập trung đánh giá vi chất omega-3 riêng lẻ (DHA, EPA, ALA), chưa có thử nghiệm đo lường trực tiếp toàn bộ chế độ ăn DASH trên phụ nữ đang cho con bú.

Về mặt bằng chứng, mẹ cho con bú cần bổ sung trực tiếp DHA và EPA từ cá béo hoặc viên uống thay vì chỉ trông cậy vào các loại hạt. Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng cho thấy bổ sung DHA và EPA giúp tăng trực tiếp hàm lượng chất béo này trong sữa mẹ, trong khi nguồn gốc thực vật khó chuyển đổi thành dạng hoạt tính.

Cơ chế chuyển hóa: Vì sao hạt không thể thay thế hoàn toàn cá?

Nhiều mẹ nhầm tưởng ăn nhiều hạt lanh, hạt óc chó hay đậu nành là đủ omega-3 cho con bú. Thực tế, thực vật chỉ cung cấp axit alpha-linolenic (ALA) [1].

Cơ thể người chuyển đổi từ ALA thành DHA và EPA với hiệu suất rất kém [1]. Một can thiệp dùng 0,59 g ALA mỗi ngày ở mẹ chỉ làm tăng ALA trong sữa mẹ mà không tạo ra thay đổi ý nghĩa nào về nồng độ DHA [2].

DHA là thành phần cấu tạo chủ chốt của màng tế bào thần kinh và võng mạc, tích lũy nhanh trong não trẻ sơ sinh suốt giai đoạn bú mẹ [3]. Do sự chuyển đổi tự nhiên quá thấp, các tổ chức dinh dưỡng khuyến cáo mẹ bổ sung trực tiếp DHA và EPA từ thực phẩm động vật hoặc viên chiết xuất [1].

Các nghiên cứu nói gì về nhu cầu omega-3 của mẹ cho con bú?

Nhu cầu khuyến cáo: Hướng dẫn Dinh dưỡng cho Người Mỹ khuyến nghị phụ nữ mang thai và cho con bú nên nạp khoảng 250 đến 375 mg EPA kết hợp DHA mỗi ngày [1]. Khuyến cáo khác chỉ ra lượng nạp DHA trung bình tối thiểu nên đạt 200 mg mỗi ngày [3].

Mức độ sụt giảm ở mẹ: Nghiên cứu cắt ngang tại Đức trên 213 phụ nữ mang thai và 127 phụ nữ cho con bú cho thấy chỉ số omega-3 ở nhóm cho con bú (5,50%) thấp hơn rõ rệt so với nhóm mang thai (6,40%) [4]. Nồng độ DHA trong hồng cầu mẹ cho con bú cũng thấp hơn (4,79% so với 5,91%) [4]. Bổ sung omega-3 giúp đưa chỉ số này lên 7,73% so với 6,04% ở nhóm không dùng [4]. Ngoài ra, số tháng cho con bú kéo dài có liên quan đến việc suy giảm chỉ số omega-3 dự trữ trong cơ thể mẹ [4].

Tác động lên sữa mẹ: Phân tích tổng hợp 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khẳng định bổ sung omega-3 làm tăng nồng độ DHA và EPA trong sữa mẹ [2]. Cụ thể, mức liều khoảng 1 g DHA kết hợp EPA mỗi ngày giúp đạt nồng độ 8% DHA trong hồng cầu mẹ và 1% DHA trong sữa [2].

Hiệu quả phát triển thần kinh của trẻ: Tổng quan hệ thống năm 2021 gồm 15 thử nghiệm ngẫu nhiên và 1 nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận bổ sung omega-3 trong thai kỳ (200-2200 mg DHA/ngày) giúp cải thiện nhận thức của trẻ từ 6% đến 11% trong 5 nghiên cứu, nhưng cả 8 nghiên cứu đều có các chỉ số không cải thiện [5]. Đối với việc bổ sung riêng trong giai đoạn cho con bú, dữ liệu hiện tại còn phân tán và chưa đủ bằng chứng chắc chắn để khẳng định cải thiện chức năng ngôn ngữ, vận động hay thị giác của trẻ [5].

Bằng chứng trên động vật về việc dư thừa ALA thực vật

Một nghiên cứu trên chuột Wistar cho thấy việc nạp lượng ALA gấp 4 lần bình thường qua dầu hạt lanh trong điều kiện chế độ ăn thiếu đạm (12% protein) làm giảm kích thước và trọng lượng lứa sinh [6]. Chế độ này cũng làm giảm nồng độ DHA trong não chuột mẹ vào cuối giai đoạn nuôi con [6].

Nghiên cứu trên chuột năm 2013 chỉ ra chế độ ăn chứa 50% ALA từ dầu hạt lanh trong kỳ cho con bú làm biến đổi quá trình methyl hóa DNA của gen Fads2 ở gan mẹ và con [7]. Điều này cho thấy việc lạm dụng dầu hạt thực vật liều cao mà bỏ qua sự cân bằng dinh dưỡng có thể gây tác động chuyển hóa chưa mong muốn [7].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu hiện tại chưa trả lời được các vấn đề:

  • Thực đơn DASH tiêu chuẩn khi áp dụng cho phụ nữ Việt Nam cho con bú có đáp ứng đủ lượng DHA tự nhiên nếu không dùng viên bổ sung hay không.
  • Thời điểm chính xác trong ngày để mẹ uống omega-3 nhằm đạt tỷ lệ hấp thu vào sữa tối ưu.
  • Mức trần an toàn của việc bổ sung omega-3 liều cao kéo dài suốt toàn bộ thời gian nuôi con bằng sữa mẹ.

Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng mẹ ăn chay chỉ cần dùng dầu hạt là cung cấp đủ DHA cho con qua sữa mẹ. Dữ liệu chứng minh nạp ALA không làm tăng nồng độ DHA trong sữa mẹ [2].

Một hiểu lầm khác là cứ uống omega-3 là con chắc chắn thông minh vượt trội. Bằng chứng hiện nay chỉ xác nhận việc tăng nồng độ dưỡng chất trong sữa, còn tác động lâm sàng dài hạn trên nhận thức của trẻ vẫn thiếu sự nhất quán giữa các thử nghiệm [5].

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc tiền sản giật thường bị rối loạn chuyển hóa chất béo và suy giảm nồng độ omega-3, cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được cá nhân hóa liều lượng [1].

Người mẹ có thói quen hút thuốc lá cần lưu ý hành vi này làm giảm đáng kể chỉ số omega-3 trong máu, gây cản trở hấp thu dưỡng chất [4].

Những người mắc chứng rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc can thiệp y tế cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng các viên uống omega-3 dầu cá liều cao.

Gợi ý áp dụng trong khuôn khổ ăn DASH

Thực đơn DASH ưu tiên cắt giảm chất béo bão hòa từ thịt mỡ, bơ và đồ chiên. Mẹ có thể tối ưu chất béo tốt theo các bước:

  • Ưu tiên nguồn cá béo ít thủy ngân 2–3 bữa mỗi tuần để lấy trực tiếp DHA và EPA [3].
  • Các loại hạt và đậu vẫn rất tốt để cung cấp chất xơ, khoáng chất và ALA, nhưng không dùng chúng để thay thế hoàn toàn nguồn cá [1], [8].
  • Trường hợp mẹ ăn chay hoặc không ăn được cá, nên cân nhắc bổ sung viên DHA vi tảo theo chỉ dẫn của chuyên gia y tế [2], [1].