Hơi thở có mùi khó chịu là nỗi trăn trở thầm kín của rất nhiều người, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sự tự tin trong giao tiếp hằng ngày cũng như chất lượng cuộc sống. Để đối phó với tình trạng này, bên cạnh việc nhai kẹo cao su hay dùng viên ngậm bạc hà, nhiều người truyền tai nhau thói quen uống trà xanh không đường. Liệu giải pháp tự nhiên quen thuộc này có thực sự mang lại hiệu quả khử mùi như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học hiện nay khẳng định rằng trà xanh, đặc biệt là các hợp chất polyphenol tự nhiên, có khả năng trung hòa đáng kể các khí gây mùi khó chịu trong miệng và ức chế các chủng vi khuẩn sản sinh mùi hôi [1], [2]. Tuy nhiên, tác dụng khử mùi trực tiếp của nước trà trong hơi thở chủ yếu mang tính chất tức thì, đồng thời phát huy hiệu quả hỗ trợ tốt nhất khi được kết hợp với việc chăm sóc vệ sinh răng miệng đúng cách hằng ngày [1], [3].
Nguồn gốc của mùi hôi miệng và cơ chế gây mùi
Để hiểu được tác động của trà xanh, trước hết cần nắm rõ nguồn gốc sinh học của tình trạng hôi miệng. Theo các ước tính y khoa, có tới khoảng một nửa dân số trưởng thành từng gặp phải tình trạng hơi thở có mùi ở các mức độ khác nhau [4]. Phần lớn các trường hợp hôi miệng bắt nguồn từ chính các hoạt động sinh học diễn ra bên trong khoang miệng [1], [4].
Bên trong miệng của chúng ta luôn tồn tại một hệ vi sinh vật phong phú khu trú tại nhiều vị trí, đặc biệt là ở bề mặt lưng lưỡi, các kẽ răng và trong các rãnh nướu [5], [4]. Khi chúng ta ăn uống hoặc trong quá trình bong tróc tế bào tự nhiên, các chất nền chứa protein sẽ đọng lại ở những khu vực này [1]. Các vi sinh vật trong khoang miệng sẽ phân giải các chất nền protein này thành các axit amin chứa lưu huỳnh như cysteine và methionine [1]. Tiếp đó, các axit amin này bị chuyển hóa thành những hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi (Volatile Sulfur Compounds - VSCs) [1].
Các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi này chính là thủ phạm hàng đầu tạo ra mùi hôi khó chịu trong hơi thở [1], [2]. Trong số các khí VSCs, hai hợp chất phổ biến và đóng vai trò quan trọng nhất là hydro sunfua (H2S) mang mùi trứng thối đặc trưng và methyl mercaptan (CH3SH) mang mùi lưu huỳnh nồng nặc [1], [4]. Đáng chú ý, nồng độ của khí methyl mercaptan (CH3SH) được chứng minh là có mối tương quan chặt chẽ hơn với cường độ hôi miệng so với hydro sunfua [1]. Bên cạnh đó, chủng vi khuẩn kỵ khí gram dương có tên Solobacterium moorei thường cư trú tại vùng sau lưng lưỡi và rãnh nướu được xác định là tác nhân vi khuẩn then chốt tham gia vào quá trình sản sinh các khí hôi này [4].
Polyphenol trong trà xanh ức chế hợp chất lưu huỳnh như thế nào?
Trà xanh từ lâu đã được biết đến là một nguồn dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên, nổi bật nhất là nhóm polyphenol mà tiêu biểu là các phân tử catechin như epigallocatechin-3-gallate (EGCG) [2], [6]. Những hợp chất sinh học này sở hữu đồng thời tính năng kháng khuẩn, chống viêm và khử mùi tự nhiên [1], [2].
Cơ chế khử mùi của polyphenol trong trà xanh diễn ra theo hai con đường tác động chính:
Thứ nhất là cơ chế hóa học trực tiếp làm thay đổi và trung hòa các thành phần lưu huỳnh gây mùi [2], [6]. Khi tiếp xúc với khoang miệng, các polyphenol có khả năng phản ứng hoặc liên kết với các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi, từ đó làm biến đổi cấu trúc phân tử của chúng và ngăn chặn sự phát tán của khí hôi vào không khí thở ra [6]. Hoạt tính khử mùi này của trà xanh đã được chứng minh là rất mạnh mẽ ngay khi vừa tiếp xúc [1].
Thứ hai là cơ chế kháng khuẩn và ức chế sinh học [1], [2]. Các polyphenol, đặc biệt là hoạt chất EGCG, có khả năng ức chế sự sinh trưởng và các đặc tính liên quan đến quá trình tạo mùi của vi khuẩn Solobacterium moorei cũng như các vi khuẩn kỵ khí khác [4]. Bằng cách kiềm chế số lượng và hoạt tính chuyển hóa protein của các vi sinh vật này, trà xanh ngăn chặn chuỗi phản ứng phân giải cysteine và methionine thành VSCs ngay từ giai đoạn đầu [1], [4]. Thêm vào đó, trà xanh còn ức chế sự phát triển của vi khuẩn gây sâu răng Streptococcus mutans và làm giảm sự hình thành của mảng bám răng [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của trà xanh?
Hiệu quả làm giảm hợp chất lưu huỳnh và kiểm soát hôi miệng của trà xanh đã được kiểm chứng thông qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và thử nghiệm lâm sàng trên người:
Nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2008 đã tiến hành so sánh tác động của bột trà xanh với các sản phẩm thường dùng khác trên thị trường như kẹo cao su, viên ngậm bạc hà và sản phẩm dầu hạt mùi tây [1]. Kết quả đo lường cho thấy ngay sau khi sử dụng, trà xanh đem lại mức độ suy giảm nồng độ khí H2S và CH3SH lớn nhất trong khí thở ở miệng, đặc biệt là làm giảm rất mạnh khí CH3SH [1]. Ngược lại, kẹo cao su, viên ngậm bạc hà và dầu hạt mùi tây hoàn toàn không làm giảm được nồng độ các khí VSCs này ở bất kỳ thời điểm nào [1]. Trong thử nghiệm trong ống nghiệm mô phỏng hệ thống thối rữa nước bọt, trà xanh cùng với kem đánh răng thể hiện hoạt tính khử mùi và ức chế tạo VSCs rất mạnh mẽ [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra giới hạn quan trọng: tác dụng giảm nồng độ VSCs của trà xanh không còn duy trì ở các mốc thời gian 1 giờ, 2 giờ và 3 giờ sau khi dùng, cho thấy hoạt tính khử mùi trực tiếp của bột trà xanh chủ yếu diễn ra tức thì [1].
Tại Khoa Răng Hàm Mặt thuộc Đại học Liên bang Juiz de Fora, một nghiên cứu can thiệp lâm sàng được công bố năm 2018 đã đánh giá tác dụng trị liệu của màng polyme ngậm tan trong miệng chứa chiết xuất trà xanh (Camellia sinensis) và resveratrol [5]. Thử nghiệm được thực hiện trên 50 tình nguyện viên là sinh viên các ngành y tế [5]. Mỗi người tham gia được phát 45 màng ngậm để dùng đều đặn trong 15 ngày với tần suất 3 màng mỗi ngày [5]. Nồng độ các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi được đo lường khách quan bằng máy Halimeter trước khi dùng và sau 15 ngày sử dụng [5]. Kết quả ghi nhận có sự suy giảm nồng độ VSCs đạt mức ý nghĩa thống kê ở 71,79% số người tình nguyện tham gia, khẳng định tiềm năng giảm hôi miệng rõ rệt của chiết xuất trà xanh dạng ngậm tan [5].
Trong một tổng quan hệ thống năm 2020 về các loại nước súc miệng từ Camellia sinensis, các tác giả đã tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng liên quan [3]. Một thử nghiệm trên 30 tình nguyện viên không bị hôi miệng tự nhiên đã đánh giá 4 loại dung dịch súc miệng gồm trà xanh, Curcuma zedoaria, chlorhexidine (CHX) và nước lọc làm giả dược kết hợp với nghiệm pháp kích thích bằng cysteine [3]. Tất cả các dung dịch đều thể hiện tác dụng ức chế cấp tính đối với VSCs, dù hiệu quả kéo dài chỉ thấy rõ ở nhóm dùng CHX [3]. Đáng chú ý, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) khác được trích dẫn trong tổng quan này cho thấy nước súc miệng trà xanh giúp làm giảm tới 36,8% nồng độ hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi ở những bệnh nhân có nồng độ khí hôi trong hơi thở buổi sáng vượt mức 80 phần tỷ (ppb) [3].
Nghiên cứu năm 2012 khảo sát trên 940 nam giới nhằm tìm hiểu mối liên quan giữa việc tiêu thụ trà xanh hằng ngày và sức khỏe nha chu [7]. Lượng trà xanh nạp vào được tính bằng số tách uống mỗi ngày [7]. Kết quả cho thấy thói quen uống trà xanh có mối tương quan nghịch rõ rệt với độ sâu túi thăm dò (PD), mức mất bám dính lâm sàng (CAL) và tỷ lệ chảy máu khi thăm dò (BOP) [7]. Điều này đồng nghĩa với việc người uống trà xanh càng thường xuyên thì tình trạng sức khỏe nướu và nha chu càng tốt, gián tiếp hạn chế các bệnh lý nướu vốn là nơi ẩn náu lý tưởng cho vi khuẩn sinh mùi hôi miệng [7].
Ngoài ra, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2015 đã chứng minh rằng chiết xuất trà xanh và EGCG làm giảm việc sản sinh VSCs phụ thuộc vào liều lượng, đồng thời ức chế trực tiếp sự phát triển của vi khuẩn Solobacterium moorei [4].
Lợi ích toàn diện và những giới hạn của bằng chứng
Bên cạnh khả năng trung hòa mùi hôi và kiểm soát vi khuẩn, việc duy trì uống trà xanh không đường còn mang lại nhiều lợi ích bổ trợ cho khoang miệng. Nhờ chứa các chất chống viêm và chống oxy hóa, trà xanh giúp giảm tình trạng viêm nướu và giảm stress oxy hóa do thói quen hút thuốc lá hoặc các tác nhân gây hại như nicotine và acrolein gây ra [2], [6]. Hơn nữa, trà xanh có thể hỗ trợ phòng ngừa sâu răng và giúp cải thiện các thông số bệnh nha chu [2], [7], [6]. Nước súc miệng từ thảo mộc này cũng thể hiện hồ sơ an toàn vượt trội, không gây các tác dụng phụ khó chịu như một số dung dịch sát khuẩn hóa học tổng hợp [3].
Mặc dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các bằng chứng khoa học. Đa số các thử nghiệm ghi nhận tác dụng giảm nồng độ khí lưu huỳnh diễn ra mạnh nhất ngay sau khi dùng nhưng hiệu lực này không kéo dài quá nhiều giờ nếu không có các biện pháp can thiệp khác đi kèm [1], [3]. Các nghiên cứu lâm sàng hiện có vẫn còn một số giới hạn về quy mô mẫu nghiên cứu nhỏ hoặc tập trung vào các dạng bào chế đặc thù như màng ngậm tan, nước súc miệng đậm đặc hay bột trà xanh chứ không hoàn toàn tương đương với việc nhấp từng ngụm nước trà pha loãng hằng ngày [1], [5], [3]. Giới khoa học cũng nhấn mạnh rằng vẫn cần thêm các nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng toàn diện hơn để đánh giá sự biến thiên cá thể, tình trạng hệ vi sinh vật khoang miệng và kết quả điều trị dài hạn [2], [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà xanh trị hôi miệng
Nhiều người thường lầm tưởng rằng chỉ cần uống thật nhiều trà xanh thì có thể thay thế hoàn toàn cho việc đánh răng, dùng chỉ nha khoa hay cạo vôi răng định kỳ. Đây là một quan niệm sai lầm, bởi trà xanh chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể loại bỏ hoàn toàn các mảng bám cơ học hay các ổ viêm nhiễm sâu [2]. Biện pháp ban đầu và cốt lõi nhất để điều trị hôi miệng vẫn phải là cạo sạch màng bám vi sinh học trên lưng lưỡi bằng dụng cụ cơ học, sau đó mới kết hợp các giải pháp kháng khuẩn bổ trợ [4].
Một hiểu lầm phổ biến khác là việc sử dụng trà xanh đóng chai có đường hoặc tự pha thêm đường, sữa để dễ uống. Đường chính là nguồn dinh dưỡng ưa thích cho các vi khuẩn trong miệng lên men, làm tăng mảng bám và gia tăng sản sinh axit gây sâu răng, vô tình làm cho tình trạng hôi miệng trở nên nghiêm trọng hơn [2]. Do đó, chỉ có trà xanh nguyên chất không đường mới mang lại giá trị cho sức khỏe răng miệng [2], [6].
Ngoài ra, không ít người tin rằng nhai kẹo cao su thông thường hay viên ngậm bạc hà có thể khử được tận gốc khí VSCs. Nghiên cứu thực tế cho thấy các sản phẩm bạc hà hay kẹo cao su hầu như không làm giảm được nồng độ các hợp chất lưu huỳnh dễ bay hơi trong khoang miệng mà chỉ tạm thời tạo hương thơm nhân tạo lấn át mùi hôi trong chốc lát [1].
Ai nên thận trọng khi uống trà xanh?
Mặc dù trà xanh là thức uống tự nhiên rất lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý khi sử dụng:
Những người có tiền sử đau dạ dày, viêm loét dạ dày tá tràng hoặc hội chứng trào ngược dạ dày thực quản nên tránh uống nước trà xanh đậm đặc khi bụng đang đói, bởi chất tannin và tính axit nhẹ trong trà có thể kích thích niêm mạc dạ dày gây cồn cào, khó chịu.
Trà xanh tự nhiên có chứa một lượng caffeine nhất định, do đó những người nhạy cảm với caffeine, người hay bị mất ngủ, bồn chồn hoặc phụ nữ mang thai cần điều chỉnh lượng uống ở mức vừa phải và tránh uống vào buổi tối muộn trước khi đi ngủ.
Ngoài ra, việc uống quá nhiều nước trà đặc trong thời gian dài mà không súc miệng lại bằng nước lọc có thể khiến răng dễ bị bám màu ố vàng do các sắc tố thực vật tự nhiên.
Cách áp dụng trà xanh không đường vào thực tế
Để tối ưu hóa lợi ích làm sạch hơi thở từ trà xanh, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau vào thói quen sinh hoạt mỗi ngày:
Về liều lượng và thời điểm, việc duy trì từ 2 đến 3 tách trà xanh ấm mỗi ngày sau các bữa ăn khoảng 20-30 phút là cách phù hợp để vừa làm sạch khoang miệng vừa hỗ trợ hệ tiêu hóa [7]. Uống hoặc súc miệng bằng nước trà sau bữa ăn giúp các polyphenol tiếp xúc trực tiếp với bề mặt răng và nướu, kịp thời trung hòa các khí lưu huỳnh mới hình thành [1], [6].
Về cách chế biến, nên sử dụng lá trà xanh tươi được rửa sạch hoặc trà búp khô nguyên chất để hãm với nước sôi ở nhiệt độ khoảng 80-85 độ C, tránh đun nấu quá lâu làm biến chất các hợp chất chống oxy hóa. Tuyệt đối không thêm đường, mật ong hay các chất tạo ngọt khi muốn dùng trà với mục đích chăm sóc hơi thở [2].
Có thể sử dụng nước trà xanh đậm đặc vừa hãm như một loại dung dịch súc miệng tự nhiên hằng ngày [3]. Hãy ngậm và súc đều nước trà trong khoang miệng từ 30 đến 60 giây để hoạt chất bao phủ khắp các ngóc ngách kẽ răng và mặt lưỡi trước khi nhổ ra hoặc nuốt [4], [3].
Dù trà xanh không đường là một thức uống tự nhiên tuyệt vời giúp ức chế vi khuẩn và trung hòa các hợp chất lưu huỳnh gây mùi khó chịu, giải pháp này không thể thay thế cho việc vệ sinh răng miệng toàn diện [1], [4]. Để duy trì một hơi thở luôn thơm tho và hàm răng chắc khỏe, hãy kết hợp thói quen uống trà xanh với việc đánh răng đều đặn ít nhất hai lần mỗi ngày, dùng chỉ nha khoa, cạo sạch mảng bám lưng lưỡi và thăm khám nha sĩ định kỳ [7], [4].