Nhiều người mắc bệnh viêm da cơ địa (chàm) thường đối mặt với các đợt ngứa ngáy dai dẳng, da khô ráp và nứt nẻ kéo dài khiến chất lượng cuộc sống suy giảm nghiêm trọng. Vì lo ngại tác dụng phụ khi phải dùng thuốc bôi chứa corticoid trong thời gian dài, không ít người có tâm lý tìm kiếm các giải pháp tự nhiên và truyền tai nhau phương pháp uống dầu hạt lưu ly [1].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học chất lượng cao cho thấy việc uống viên dầu lưu ly không mang lại hiệu quả vượt trội so với giả dược trong điều trị viêm da cơ địa [2], [3]. Dù đây là loại dầu giàu axit béo thiết yếu, người bệnh không nên xem việc bổ sung đường uống này là biện pháp thay thế các phác đồ chuẩn y khoa.
Giả thuyết về axit béo và bệnh viêm da cơ địa
Dầu hạt lưu ly (borage oil) từ lâu đã thu hút sự chú ý của giới y khoa vì chứa hàm lượng axit gamma-linolenic (GLA) rất cao, thường gấp từ 2 đến 3 lần so với dầu hoa anh thảo [4]. GLA là một loại axit béo thiết yếu nhóm omega-6, đóng vai trò quan trọng cấu tạo nên cấu trúc và chức năng sinh lý của hàng rào bảo vệ da [4].
Nhiều giả thuyết y học cho rằng người mắc bệnh chàm có thể gặp tình trạng suy giảm hoạt động của enzyme delta-6 desaturase [4]. Men này chịu trách nhiệm chuyển hóa axit linoleic thành axit gamma-linolenic (GLA) trong cơ thể [4]. Tình trạng thiếu hụt axit béo thiết yếu tạo ra các biểu hiện tương tự như viêm da cơ địa, và thực tế bệnh nhân chàm cũng thường ghi nhận sự mất cân bằng nồng độ các axit béo này [4].
Chính vì vậy, người ta kỳ vọng việc uống trực tiếp dầu hạt lưu ly giàu GLA sẽ bù đắp lượng thiếu hụt, từ đó làm giảm phản ứng viêm và phục hồi tổn thương da từ bên trong [4].
Bằng chứng lâm sàng: Dầu lưu ly đường uống có tác dụng thật không?
Mặc dù có cơ sở lý thuyết hấp dẫn, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên chất lượng cao lại ghi nhận kết quả hoàn toàn trái ngược với kỳ vọng ban đầu.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược tại một bệnh viện đa khoa cấp tính ở Nuneaton (Anh) công bố năm 2003 đã kiểm tra hiệu quả của dầu lưu ly trên 151 bệnh nhân chàm [2]. Trong số 140 người hoàn thành nghiên cứu (gồm 69 trẻ em), người lớn được chỉ định uống 4 viên nang dầu lưu ly mỗi ngày chia 2 lần (chứa 920 mg GLA), còn trẻ em dùng 2 viên mỗi ngày chia 2 lần, kéo dài suốt 12 tuần [2].
Kết quả cho thấy điểm số tổn thương da SASSAD trung bình giảm từ 30 xuống 27 ở nhóm dùng dầu lưu ly, nhưng ở nhóm dùng giả dược điểm số lại giảm tốt hơn, từ 28 xuống 23 [2]. Mức độ cải thiện giữa hai nhóm chênh lệch 1,4 điểm nghiêng về phía có lợi cho nhóm giả dược, nhưng không có ý nghĩa thống kê (P = 0,45) [2]. Các đánh giá về triệu chứng qua thang đo tương tự thị giác, nhu cầu dùng thuốc bôi corticoid hay đánh giá chung từ bệnh nhân đều không có sự khác biệt giữa hai nhóm [2]. Nhóm tác giả kết luận axit gamma-linolenic không mang lại lợi ích trong điều trị viêm da cơ địa [2].
Trước đó, một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược năm 1997 thực hiện trên 24 trẻ em từ 3 đến 17 tuổi cũng ghi nhận phát hiện tương tự [3]. Mỗi bệnh nhân được uống 360 mg axit gamma-linolenic chiết xuất từ hạt lưu ly mỗi ngày, so sánh với nhóm đối chứng uống dầu ngô làm giả dược trong thời gian 10 đến 14 tuần [3]. Kết quả theo dõi qua thang điểm Costa và bệnh án hàng ngày cho thấy tổn thương da của nhóm dùng dầu lưu ly không hề vượt trội hơn so với giả dược, và cả hai nhóm đều có sự cải thiện khi dùng giả dược [3]. Mười bệnh nhân ghi nhận cải thiện tổn thương da khi dùng dầu hạt lưu ly cũng không có bất kỳ đặc điểm thể trạng nào đặc biệt để xác định nhóm đáp ứng điều trị [3].
Một báo cáo tổng quan năm 2010 phân tích 12 thử nghiệm lâm sàng về dầu lưu ly đường uống và bôi ngoài da cùng một nghiên cứu dự phòng trên trẻ sơ sinh có nguy cơ cao [4]. Kết quả chung rất phân tán: có 5 nghiên cứu báo cáo hiệu quả có ý nghĩa, 5 nghiên cứu kết luận không có ý nghĩa và 2 nghiên cứu cho kết quả hỗn hợp [4]. Đáng chú ý, việc cho trẻ sơ sinh có nguy cơ cao uống dầu hạt lưu ly cũng không ngăn ngừa được sự khởi phát của bệnh viêm da cơ địa [4].
Dù có nghiên cứu quy mô nhỏ năm 1992 ghi nhận 5 trong số 7 bệnh nhân dùng dầu lưu ly có cải thiện điểm số tổn thương ADASI so với chỉ 1 trong 5 người ở nhóm dùng dầu cọ làm giả dược, cỡ mẫu 12 người là quá khiêm tốn để đưa ra kết luận chắc chắn [5]. Nhìn chung, các dữ liệu tổng hợp chỉ ra việc bổ sung dinh dưỡng bằng dầu hạt lưu ly khó tạo ra hiệu quả lâm sàng lớn, dù có thể có lợi ích nhỏ ở một vài bệnh nhân chàm mức độ nhẹ [4].
Bôi ngoài da và vải dệt phủ dầu lưu ly: Hướng đi mới nhưng còn sơ khai
Trái ngược với thất bại của dạng viên uống, một số hướng nghiên cứu dạng dùng tại chỗ ngoài da cho thấy vài tín hiệu tích cực bước đầu.
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng năm 2007 tiến hành trên 32 trẻ em từ 1 đến 10 tuổi mắc bệnh chàm nhẹ [6]. Các nhà khoa học cho 16 trẻ mặc áo lót phủ dầu lưu ly liên tục hàng ngày trong 2 tuần, đối chiếu với 16 trẻ mặc áo lót thông thường không phủ dầu làm giả dược [6]. Nhóm trẻ mặc áo phủ dầu lưu ly ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê về triệu chứng ban đỏ, ngứa và giảm mất nước qua biểu bì vùng lưng, trong khi nhóm giả dược không có thay đổi đáng kể [6]. Phương pháp này được ghi nhận không gây tác dụng phụ ở trẻ [6].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2013 về các loại vải chức năng hỗ trợ điều trị chàm cũng ghi nhận vải chứa dầu lưu ly giúp cải thiện tình trạng ban đỏ trên da [7]. Dẫu vậy, tổng quan này nhấn mạnh bằng chứng về hiệu quả của các loại vải chức năng nói chung đối với mức độ bệnh còn ở mức chất lượng thấp, khuyến cáo sử dụng còn yếu và cần thêm nghiên cứu phương pháp chuẩn mực [7].
Năm 2021, nghiên cứu kỹ thuật sinh học chế tạo miếng dán màng sợi polymer kỵ nước và ưa nước kết hợp với dầu hạt lưu ly, hạt thì là đen và hoa anh thảo cho thấy khả năng tăng cường độ ẩm rõ rệt cho da khô và da bình thường thông qua cơ chế giải phóng dầu [8]. Tuy nhiên, đây mới là thử nghiệm bước đầu về khả năng giữ ẩm của màng bọc trên da khô, chưa phải là thử nghiệm đánh giá khả năng điều trị toàn diện bệnh viêm da cơ địa [8].
Hiểu lầm thường gặp về dầu lưu ly trị chàm
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ bổ sung dầu chứa nhiều omega-6 tự nhiên là chữa lành tổn thương chàm". Nhiều người tin rằng cơ thể bị thiếu hụt dinh dưỡng nên vội vàng mua các thực phẩm bổ sung đắt tiền để uống [1]. Dữ liệu cho thấy uống dầu lưu ly bổ sung không vượt trội hơn so với giả dược như dầu ngô [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là lầm tưởng dầu lưu ly có thể thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn. Trong nghiên cứu lâm sàng, người dùng dầu lưu ly vẫn có nhu cầu sử dụng thuốc bôi chứa corticosteroid tương đương nhóm dùng giả dược [2]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị để uống dầu hạt lưu ly có thể khiến đợt viêm da bùng phát nặng nề hơn.
Ngoài ra, không ít người lầm tưởng uống dầu lưu ly cho trẻ sơ sinh sẽ phòng ngừa được bệnh. Nghiên cứu tổng quan đã chỉ rõ việc cho trẻ sơ sinh có cơ địa nguy cơ uống dầu lưu ly hoàn toàn không ngăn chặn được bệnh viêm da cơ địa khởi phát [4].
Ai nên thận trọng khi muốn dùng dầu lưu ly?
Mặc dù các thử nghiệm ngắn hạn từ 10 đến 14 tuần cho thấy dầu hạt lưu ly dung nạp tốt, không gây phản ứng bất lợi nghiêm trọng, nhưng y văn hiện nay hoàn toàn chưa có dữ liệu an toàn khi sử dụng kéo dài [2], [4].
Phụ nữ mang thai và cho con bú cần đặc biệt thận trọng vì các nghiên cứu lâm sàng đã công bố chỉ tập trung vào người lớn và trẻ em mắc chàm, chưa đánh giá an toàn trên thai kỳ [2], [3].
Trẻ nhỏ dưới 3 tuổi cũng không nên tự ý uống viên dầu lưu ly do dữ liệu lâm sàng trẻ em chủ yếu ghi nhận từ độ tuổi từ 3 đến 17 [3], hoặc kiểm nghiệm qua áo mặc ngoài da trên trẻ 1 đến 10 tuổi [6]. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý mạn tính khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng thêm bất kỳ chất bổ sung nào.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Đối với người bệnh viêm da cơ địa, nền tảng kiểm soát bệnh vẫn là duy trì độ ẩm thường xuyên bằng kem dưỡng ẩm y tế không hương liệu, hạn chế các tác nhân kích ứng và tuân thủ thuốc bôi theo đơn của bác sĩ da liễu.
Nếu vẫn muốn thử dùng dầu lưu ly để hỗ trợ, người bệnh chỉ nên xem đây là biện pháp thứ yếu với liều lượng vừa phải và cần thảo luận trước với bác sĩ điều trị [4]. Không tự ý tăng liều, không kéo dài thời gian uống khi chưa rõ tính an toàn lâu dài [4]. Với các sản phẩm dạng bôi tại chỗ hay vải phủ dầu, cần thử trước trên một vùng da nhỏ để kiểm tra độ nhạy cảm của da trước khi áp dụng trên diện rộng.
Dầu hạt lưu ly là nguồn axit béo GLA dồi dào, nhưng các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực đều cho thấy dạng uống không mang lại lợi ích chữa viêm da cơ địa hơn so với giả dược [2], [3]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các trào lưu truyền miệng, tránh tốn kém chi phí vô ích và hãy luôn tin tưởng vào các biện pháp điều trị đã được khoa học chứng minh.
