Mỗi dịp lễ Tết hay kỳ nghỉ dài, nỗi ám ảnh mang tên "say tàu xe" lại khiến nhiều người chùn bước trước những chuyến đi xa. Bên cạnh việc tìm mua thuốc Tây tại hiệu thuốc, không ít người truyền tai nhau mẹo dân gian pha trà hoặc dùng các chế phẩm từ cây hoắc hương (Quảng hoắc hương) để dằn bụng, ngừa buồn nôn trước khi khởi hành.
Giải đáp trực tiếp cho thắc mắc này: Quảng hoắc hương (tên khoa học là Pogostemon cablin) thực sự có chứa các hoạt chất mang đặc tính chống nôn và làm dịu thần kinh đã được ghi nhận trong tài liệu khoa học [1]. Tuy nhiên, hiệu quả cụ thể của thảo dược này đối với chứng say tàu xe ở người vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp chứng minh, mà chủ yếu dừng lại ở kinh nghiệm y học cổ truyền và phân tích dược lý của từng hợp chất thành phần [1].
Khi dạ dày "đình công" trên những chuyến xe
Để hiểu vì sao chúng ta lại nôn nao khi ngồi trên ô tô, tàu hỏa hay máy bay, cần nhìn vào phản ứng dây chuyền của hệ thần kinh và hệ tiêu hóa. Say tàu xe không đơn thuần là cảm giác khó chịu ở dạ dày, mà là một tổ hợp các rối loạn phức tạp. Bên cạnh triệu chứng điển hình là buồn nôn và nôn mửa, tình trạng này còn kéo theo sự chậm lại của sóng não, suy giảm hiệu suất hoạt động, hội chứng Sopite (mệt mỏi, ngáp vặt, buồn ngủ sâu) và đặc biệt là sự ức chế nhu động dạ dày [2].
Khi cơ thể chịu sự rung lắc hoặc chuyển động bất thường, hệ thần kinh trung ương bị kích thích quá mức và phát tín hiệu làm "đóng băng" hoạt động co bóp của dạ dày [3]. Quá trình làm rỗng dạ dày bị đình trệ khiến thức ăn và dịch vị ứ đọng lại, tạo cảm giác đầy trướng và kích hoạt phản xạ nôn [4]. Thực tế nghiên cứu cho thấy bản thân cơn say tàu xe làm ức chế nhu động dạ dày mạnh đến mức khiến các loại thuốc uống qua đường miệng trở nên kém hiệu quả nếu dùng khi cơn say đã khởi phát [3].
Thậm chí, các loại thuốc chống say xe đường tiêm truyền thống dù ngăn được cơn nôn nhưng vẫn gặp phải rào cản sinh lý này. Cả cơn say tàu xe lẫn các thuốc chống say xe phổ biến như scopolamine và promethazine đều gây ức chế quá trình làm rỗng dạ dày [4]. Do đó, mục tiêu cốt lõi của việc ngừa say xe và chống nôn là tìm cách làm dịu phản xạ thần kinh trước khi cơn say bắt đầu, đồng thời hỗ trợ đường tiêu hóa hoạt động êm ái hơn.
Hoắc hương tác động đến phản xạ nôn như thế nào?
Quảng hoắc hương (Pogostemon cablin) từ lâu đã là một loại thảo dược quen thuộc được sử dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia châu Á để điều trị các bệnh lý đường tiêu hóa [5]. Trong các liệu pháp truyền thống, loài cây này được dùng để trị cảm lạnh, sốt, đau đầu, đau bụng và đặc biệt là chứng nôn mửa [1]. Ngày nay, khoảng 90% sản lượng tinh dầu hoắc hương trên thế giới được sản xuất tại Indonesia và cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cũng đã công nhận tinh dầu này là một chất tạo hương an toàn [1].
Cơ chế giúp hoắc hương đẩy lùi cảm giác buồn nôn bắt nguồn từ kho tàng hóa học đa dạng bên trong lá và thân cây. Các nhà khoa học đã xác định được hơn 140 hợp chất trong cây Pogostemon cablin, bao gồm nhóm alcohol, terpenoid, flavonoid, axit hữu cơ, phytosterol, lignin, aldehyde, alkaloid và glycoside [1]. Sự phối hợp của các nhóm chất này tác động lên cả hệ thần kinh trung ương lẫn niêm mạc đường tiêu hóa.
Một mặt, tinh dầu hoắc hương được ứng dụng trong liệu pháp mùi hương (aromatherapy) để điều trị căng thẳng, trầm cảm, làm dịu dây thần kinh và điều hòa cảm giác thèm ăn [1]. Khi thần kinh được thư giãn, ngưỡng kích thích đối với các xung động gây chóng mặt và buồn nôn từ tiền đình truyền về não bộ cũng được giảm nhẹ. Mặt khác, một hợp chất sinh học trọng yếu được phân lập từ lá hoắc hương là pachypodol ($C_{18}H_{16}O_7$) đã được chứng minh thông qua nhiều xét nghiệm là có hoạt tính chống nôn (antiemetic), chống viêm và chống oxy hóa rõ rệt [1]. Ngoài ra, thành phần pogostone và dịch chiết từ rễ, thân rễ của cây cũng thể hiện khả năng kháng viêm mạnh tại mô thông qua việc ức chế các chất trung gian gây viêm [6].
Khoa học nói gì về hoắc hương và thuốc chống say xe?
Để đánh giá khách quan vị trí của hoắc hương trong việc kiểm soát cơn buồn nôn và say xe, cần đặt các dữ liệu nghiên cứu về thảo dược này cạnh những nghiên cứu tiêu chuẩn về thuốc chống say xe hiện đại.
Một tổng quan khoa học công bố năm 2023 đã hệ thống hóa các hoạt tính dược lý của tinh dầu hoắc hương và hoạt chất pachypodol tách chiết từ lá cây Pogostemon cablin bằng phương pháp sắc ký cột nhiều lần trên silica gel [1]. Nghiên cứu này ghi nhận pachypodol sở hữu hàng loạt hoạt tính sinh học qua các thử nghiệm khác nhau, nổi bật là tác dụng chống nôn, chống trầm cảm, kháng khuẩn, kháng virus, chống đột biến và chống oxy hóa [1]. Tuy nhiên, giới hạn của tài liệu này là một bài tổng quan tập hợp dữ liệu tiền lâm sàng nhằm thu hẹp khoảng trống kiến thức, chứ chưa cung cấp số liệu cụ thể về liều dùng chống say xe trên người [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2013 đã đánh giá đặc tính kháng viêm của dịch chiết ethanol từ rễ và thân rễ cây hoắc hương (ERP) trên 4 mô hình động vật (chuột nhắt) gồm: gây phù tai bằng xylene, tăng tính thấm thành mạch bằng axit acetic, gây viêm màng phổi và phù chân sau bằng carrageenan [6]. Kết quả cho thấy việc cho chuột uống ERP ở các mức liều 120, 240 và 480 mg/kg giúp giảm đáng kể tình trạng phù tai, giảm tính thấm mao mạch và ức chế sự tập trung bạch cầu trung tính theo cách phụ thuộc vào liều lượng [6]. Ở liều 480 mg/kg, dịch chiết làm giảm rõ rệt phản ứng viêm trên mô bệnh học thông qua việc giảm mức MPO và MDA, tăng hoạt tính các enzyme chống oxy hóa (SOD, GPx, GRd) và ức chế sản xuất các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, PGE2, NO cũng như enzyme COX-2 và iNOS [6]. Dù chứng minh được tiềm năng bảo vệ mô và giảm kích ứng mạnh mẽ, nghiên cứu này chỉ thực hiện trên chuột và tập trung vào phản ứng viêm chứ không đo lường phản xạ nôn [6].
Trong khi đó, các nghiên cứu lâm sàng về say tàu xe thực thụ trên người lại tập trung vào các hoạt chất Tây y đường tiêm do rào cản dạ dày ngừng co bóp. Một nghiên cứu năm 1992 sử dụng ghế xoay để tạo cơn say xe mức độ M-III (theo thang điểm triệu chứng Graybiel) đã so sánh thuốc tiêm bắp dùng trước khi xoay 30 phút với giả dược (1 mL nước muối sinh lý) [3]. Khi dùng giả dược, số lần cử động đầu trung bình mà người tham gia chịu đựng được là 294 lần [3]. Thuốc promethazine liều 25 mg giúp tăng số lần cử động đầu chịu đựng được thêm 78% với thời gian tác dụng kéo dài 12 giờ; còn scopolamine liều 0.2 mg giúp tăng khả năng chịu đựng thêm 91% nhưng chỉ kéo dài tác dụng trong 4 giờ [3]. Đáng chú ý, scopolamine dùng đường tiêm bắp mạnh gấp 8 lần so với đường uống, trong khi sự kết hợp giữa caffeine 250 mg và ephedrine 25 mg không mang lại hiệu quả đáng kể (dù ephedrine khi phối hợp với scopolamine tạo ra thêm 32% tác dụng cộng gộp) [3].
Một thử nghiệm lâm sàng khác vào năm 1990 cũng xoay các tình nguyện viên đến ngưỡng say xe M-III rồi mới tiêm bắp thuốc để xem xét các triệu chứng thứ phát bằng máy đo điện não đồ (EEG) và đo độ làm rỗng dạ dày sau khi uống 10 oz nước muối đẳng trương chứa chất đánh dấu phóng xạ [2]. Nhóm dùng giả dược bị tăng chóng mặt, buồn ngủ và xuất hiện sự chậm lại của sóng não alpha kèm theo sóng theta, delta ở vùng trán sau khi xoay [2]. Tiêm bắp scopolamine 0.1 mg hoặc ephedrine 25 mg không ngăn được cơn chóng mặt và buồn ngủ này [2]. Tuy nhiên, tiêm bắp ephedrine và dimenhydrinate đã chống lại được sự chậm đi của sóng não, và thuốc tiêm bắp metoclopramide đã giúp khôi phục lại quá trình làm rỗng dạ dày [2].
Để giải quyết sâu hơn tình trạng dạ dày đình trệ do say xe và do chính thuốc chống say xe, một nghiên cứu năm 2000 đã thử nghiệm trên 15 tình nguyện viên nhịn đói (gồm 11 nam và 4 nữ) [4]. Trong thử nghiệm đối chứng trên 8 người, các tình nguyện viên được tiêm bắp 0.5 ml nước muối sinh lý, 0.1 mg scopolamine hoặc 25 mg promethazine, sau đó 30 phút được đo tốc độ làm rỗng dạ dày với 300 ml chất lỏng [4]. Ở nhóm thử nghiệm thứ hai (8 người), sau khi tiêm bắp 10 phút, họ được uống 200 mg hỗn dịch erythromycin ethylsuccinate (EES) [4]. Ở nhóm thứ ba (7 người), họ được tiêm bắp, uống EES sau 10 phút rồi bị đưa vào ghế xoay bịt mắt và cử động đầu theo nhịp để gây say xe mức độ nặng (ngay trước ngưỡng nôn) [4]. Kết quả cho thấy ở người bình thường (không xoay ghế), uống EES làm tăng đáng kể hằng số tốc độ làm rỗng dạ dày và giảm diện tích dưới đường cong (AUC - phản ánh lượng dịch tồn đọng) lần lượt là 49% ở nhóm nước muối, 44% ở nhóm scopolamine và 69% ở nhóm promethazine [4]. Thế nhưng ở nhóm bị gây say xe thực sự, thời gian trễ bị kéo dài ra và thuốc uống EES hoàn toàn không làm thay đổi được tốc độ làm rỗng dạ dày so với nhóm chứng [4].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị say xe
Từ các bằng chứng trên, có thể thấy khoảng cách rõ rệt giữa công dụng chống nôn nói chung và khả năng chống say tàu xe chuyên biệt. Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đợi đến khi lên xe, cảm thấy đầu óc quay cuồng, bụng cồn cào rồi mới lấy trà hoắc hương hoặc thuốc chống say xe ra uống. Như các nghiên cứu năm 1992 và năm 2000 đã chỉ ra, một khi cơn say xe đã hình thành, dạ dày gần như ngừng co bóp để đẩy thức ăn và thuốc xuống ruột non [4]. Mọi chế phẩm đường uống lúc này, dù là thảo dược hay thuốc Tây, đều bị giữ lại ở dạ dày và không thể phát huy tác dụng kịp thời [3].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loại hoắc hương trên thị trường đều có chất lượng và dược tính như nhau. Một nghiên cứu phân tích ADN công bố năm 2002 trên 6 mẫu cây Pogostemon cablin trồng tại các vùng khác nhau thuộc tỉnh Quảng Đông và Hải Nam (Trung Quốc) đã chỉ ra sự phân hóa rõ rệt về mặt di truyền và hóa học [7]. Bằng cách giải trình tự trực tiếp vùng gen matK (dài 1.245 cặp base, mã hóa 415 axit amin) và gen 18S rRNA (dài 1.803 đến 1.805 cặp base), các nhà khoa học phát hiện có 47 vị trí biến đổi trên chuỗi matK và 17 vị trí biến đổi trên chuỗi 18S rRNA giữa các mẫu [7]. Sự khác biệt di truyền này tương quan chặt chẽ với vùng trồng trọt và chia cây hoắc hương thành 2 phân nhóm hóa học (chemotype) khác hẳn nhau về thành phần tinh dầu: nhóm giàu pogostone (Pogostone-type) và nhóm giàu patchouliol (Patchouliol-type) [7]. Điều này có nghĩa là tùy thuộc vào nguồn gốc dược liệu, hàm lượng hoạt chất trong chén trà hoắc hương bạn uống có thể chênh lệch rất lớn.
Ngoài ra, cần tránh tâm lý thần thánh hóa thảo dược. Hoắc hương còn chứa hoạt chất pogostone đang được nghiên cứu về khả năng gây tự thực (autophagy) và chết tế bào theo chương trình (apoptosis) trên dòng tế bào ung thư đại trực tràng người HCT116 thông qua trục tín hiệu PI3K/Akt/mTOR (với nồng độ ức chế trên ống nghiệm là $18.7 \pm 1.93\ \mu g/ml$ và liều 150 mg/kg trên chuột suy giảm miễn dịch giúp ức chế 43.3% sự phát triển khối u trong 3 ngày) [5]. Tuy nhiên, đây là các tính chất sinh học ở cấp độ tế bào và mô hình động vật với liều chiết xuất cô đặc, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc lá hoắc hương có thể chữa bách bệnh đường tiêu hóa [5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng hoắc hương?
Mặc dù tinh dầu hoắc hương được công nhận là chất tạo hương an toàn trong thực phẩm và được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền, không phải ai cũng có thể dùng thảo dược này một cách tùy tiện [1]. Các nghiên cứu dược lý cho thấy lá hoắc hương chứa hơn 140 hợp chất hóa học khác nhau, trong đó một số hoạt chất ở liều cô đặc có hoạt tính sinh học rất mạnh, bao gồm cả độc tính tế bào (cytotoxic) trên các mô hình thử nghiệm [1].
Do chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đánh giá độ an toàn của việc uống chiết xuất hoắc hương liều cao ở người, phụ nữ đang mang thai (đặc biệt là 3 tháng đầu thai kỳ hay bị ốm nghén dễ nhầm với buồn nôn thông thường), phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần hết sức thận trọng. Nhóm đối tượng có cơ địa dị ứng với các loài thực vật có tinh dầu thơm cũng nên thử phản ứng với lượng nhỏ trước khi dùng.
Bên cạnh đó, những người đang có bệnh lý nền mạn tính về gan, thận hoặc đang phải sử dụng thuốc điều trị hàng ngày (như thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc dạ dày) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm chứa hoắc hương. Bản thân tinh dầu hoắc hương có tác dụng làm dịu thần kinh, nếu dùng chung với các thuốc chống say xe Tây y vốn đã gây buồn ngủ và chậm sóng não thì có thể làm tăng cảm giác lơ mơ, mệt mỏi sau chuyến đi [1].
Áp dụng thực tế để chuyến đi nhẹ nhàng hơn
Để tận dụng lợi ích làm dịu thần kinh và chống nôn của hoắc hương một cách khoa học trong đời sống, người dùng nên kết hợp linh hoạt giữa đường uống và liệu pháp mùi hương, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc về thời điểm.
Về thời điểm sử dụng: Nếu chọn uống trà ấm pha từ lá hoắc hương khô hoặc các bài thuốc đông y có thành phần Quảng hoắc hương, bạn bắt buộc phải uống trước khi lên tàu xe ít nhất 30 đến 60 phút. Đây là khoảng thời gian vàng khi dạ dày vẫn còn co bóp bình thường, giúp các hoạt chất kịp di chuyển xuống ruột và hấp thu vào máu trước khi sự rung lắc của xe làm đình trệ nhu động tiêu hóa [3]. Không nên uống quá nhiều nước cùng lúc khiến dạ dày căng phồng, dễ kích thích phản xạ trào ngược khi xe vào cua.
Về cách kết hợp: Khi đã ngồi trên xe và bắt đầu cảm thấy ngột ngạt, thay vì cố uống thêm nước dược liệu, bạn hãy chuyển sang dùng tinh dầu hoắc hương để ngửi [1]. Nhỏ 1-2 giọt tinh dầu hoắc hương nguyên chất vào khăn tay hoặc bông gòn để hít thở sâu. Hương thơm tự nhiên của thảo dược sẽ tác động trực tiếp qua khứu giác giúp giải tỏa căng thẳng, làm dịu thần kinh và giảm cảm giác buồn nôn mà không phụ thuộc vào hoạt động co bóp của dạ dày [1].
Song song với đó, hãy áp dụng các nguyên tắc sinh hoạt cơ bản: ăn nhẹ bằng thực phẩm dễ tiêu trước chuyến đi khoảng 1-2 giờ, tránh đồ ăn nhiều dầu mỡ; chọn vị trí ngồi ít rung lắc nhất (như ghế đầu ô tô, khoang giữa tàu thủy hoặc ngang cánh máy bay); giữ tầm nhìn hướng ra xa về phía chân trời và hạn chế tối đa việc cúi đầu đọc sách hay nhìn màn hình điện thoại để giảm xung đột tín hiệu lên não bộ.
Tóm lại, việc dùng Quảng hoắc hương để giảm buồn nôn là một kinh nghiệm dân gian có cơ sở dược lý nhờ hoạt chất pachypodol chống nôn và khả năng làm dịu thần kinh của tinh dầu [1]. Tuy nhiên, do thiếu các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bị say tàu xe, thảo dược này chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ nhẹ nhàng trước chuyến đi hoặc dùng để ngửi thư giãn [1]. Với những người bị say xe mức độ nặng, việc tham khảo ý kiến bác sĩ để sử dụng đúng các loại thuốc chống say xe chuyên dụng trước khi khởi hành vẫn là giải pháp an toàn và hiệu quả nhất [3].
