Nhiều người có thói quen pha một thìa mật ong ấm uống ngay khi xuất hiện cơn ợ nóng, ợ chua với hy vọng làm dịu dạ dày. Lời đồn dân gian cho rằng độ sánh của mật ong tạo lớp màng che phủ, ngăn axit bào mòn niêm mạc thực quản. Tuy nhiên, liệu giải pháp ngọt ngào này có thực sự ngăn chặn được dịch vị hay nồng độ đường đậm đặc lại kích thích dạ dày co bóp và tiết nhiều axit hơn?
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu y khoa hiện tại: Chưa có bằng chứng khoa học khẳng định mật ong có khả năng trực tiếp làm giảm tiết axit dạ dày hay chữa khỏi bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD). Những tổn thương mô học sâu sắc do axit gây ra đòi hỏi sự thận trọng lớn hơn nhiều so với việc chỉ trông cậy vào một lớp màng bao phủ tạm thời.
Tổn thương niêm mạc thực quản diễn ra thế nào khi trào ngược?
Để hiểu tại sao người bệnh thường tìm đến các chất bao phủ như mật ong, cần xem xét bản chất của trào ngược dạ dày thực quản. Khi dịch dạ dày trào ngược lên thực quản, lớp biểu mô vảy tiếp xúc trực tiếp với dịch vị chứa axit và enzyme tiêu hóa. Quá trình tiếp xúc lặp đi lặp lại này phá vỡ hàng rào biểu mô tự nhiên, gây viêm và làm thay đổi cấu trúc tế bào [1].
Các phân tích vi thể cho thấy trào ngược liên quan trực tiếp đến việc suy giảm chức năng hàng rào biểu mô [1]. Tình trạng viêm mạn tính xuất hiện ở vùng nối giữa thực quản và dạ dày, hay còn gọi là niêm mạc tâm vị [1]. Tại đây, các liên kết tế bào quan trọng bị xáo trộn sâu sắc do ảnh hưởng của axit kéo dài [1].
Khi cấu trúc bảo vệ bị phá vỡ, các phân tử nhỏ và ion axit dễ dàng thấm sâu qua các khe tế bào [2]. Sự xâm nhập này kích thích các đầu mút thần kinh cảm giác nằm bên dưới lớp biểu mô, gây ra cảm giác cồn cào, nóng rát vùng sau xương ức đặc trưng của bệnh trào ngược [2].
Niêm mạc thay đổi ra sao trước sự tấn công của dịch vị?
Cơ chế bệnh sinh của trào ngược biểu hiện rất rõ qua những biến đổi cấu trúc tế bào học tại vùng nối thực quản - dạ dày. Nghiên cứu thực hiện năm 2012 trên sinh thiết từ 67 bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản và 23 người đối chứng không mắc bệnh đã đánh giá biểu hiện của các protein tạo phức hợp liên kết thể nối tế bào biểu mô (desmosome) [1]. Kết quả cho thấy bệnh trào ngược liên quan đặc hiệu đến việc gia tăng mức phiên mã của hai protein là plakoglobin và desmoglein 2 [1].
Cụ thể, mức phiên mã của plakoglobin và desmoglein 2 tăng đáng kể từ 2,0 đến 2,7 lần ở bệnh nhân trào ngược so với nhóm đối chứng [1]. Điểm số hóa mô miễn dịch của cả hai loại protein này cũng tăng lên rõ rệt [1]. Trong khi đó, các protein liên kết khác là desmoglein 1 và desmoglein 3 hoàn toàn không biểu hiện ở niêm mạc tâm vị [1]. Sự gia tăng của plakoglobin và desmoglein 2 chứng minh vùng chuyển tiếp giữa đoạn xa thực quản và đoạn gần dạ dày bị xáo trộn cấu trúc phân tử nhằm cố gắng thích nghi với sự tấn công liên tục của dịch vị trào ngược [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện đồng thời của vi khuẩn Helicobacter pylori cùng với bệnh trào ngược không làm thay đổi thêm biểu hiện gen của các liên kết thể nối này [1]. Điều này cho thấy chính sự kích ứng cơ học và hóa học của dịch trào ngược là yếu tố then chốt gây tổn hại tính toàn vẹn của mô [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ đường nồng độ cao trong mật ong
Quan niệm dân gian cho rằng độ dính nhớt của mật ong giúp tráng một lớp bảo vệ lên niêm mạc đang bị viêm loét. Tuy nhiên, mật ong chứa thành phần chủ yếu là các loại đường đơn với nồng độ rất đậm đặc. Dung dịch đường ưu trương khi đi vào dạ dày có thể làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và kích thích phản xạ tiết dịch vị nhiều hơn để tiêu hóa.
Khi dạ dày chứa đầy dịch vị và thức ăn ứ trệ, áp lực trong lòng dạ dày tăng cao. Áp lực này dễ dàng đẩy ngược dịch axit qua cơ thắt thực quản dưới vốn đã suy yếu. Lớp màng mỏng manh từ mật ong nếu có bám lại cũng nhanh chóng bị dịch vị và phản xạ nuốt nước bọt rửa trôi, trong khi nguy cơ tăng tiết axit do đường nồng độ cao lại kéo dài hơn.
Hơn nữa, ở bệnh trào ngược không bào mòn (NERD), dù niêm mạc trông bình thường khi nội soi đại thể nhưng thực chất đã có các khiếm khuyết vi thể và chức năng của hàng rào biểu mô [2]. Biểu mô ở bệnh nhân xuất hiện các khoảng gian bào giãn rộng [2]. Niêm mạc bị tăng tính thấm đối với các ion và phân tử nhỏ [2]. Việc đưa vào một dung dịch có nồng độ thẩm thấu cao như mật ong nguyên chất chưa được chứng minh có thể hàn gắn các khoảng giãn rộng này trên lâm sàng.
Những bằng chứng mô bệnh học về mức độ tổn thương sâu
Tác động của trào ngược không chỉ dừng lại ở cảm giác nóng rát bề mặt mà có thể dẫn đến biến đổi sâu sắc tế bào học. Một nghiên cứu mô bệnh học năm 2007 trên 126 trường hợp sinh thiết nội soi và tử thiết đã làm sáng tỏ các biến đổi này [3]. Trong loạt 120 mẫu sinh thiết nội soi vùng nối dạ dày - thực quản và đoạn xa thực quản, niêm mạc dạng tâm vị luôn hiện diện và trong 15 trường hợp có đi kèm niêm mạc oxyntocardiac [3]. Cả hai loại niêm mạc này đều biểu hiện tình trạng viêm mạn tính [3].
Đặc biệt, trong 17 trường hợp, niêm mạc tâm vị xuất hiện dị sản ruột, chủ yếu là dị sản ruột không hoàn toàn [3]. Vùng dị sản ruột này biểu hiện chất nhầy MUC6 ở vùng tuyến của niêm mạc và phản ứng với MUC5AC ở biểu mô bề mặt [3]. Sự phân bố dấu ấn CK7 và CK20 cũng rất tương đồng giữa niêm mạc Barrett, niêm mạc tâm vị và niêm mạc hang vị [3]. Thậm chí ở một mẫu thực quản bị cắt bỏ do ung thư biểu mô tuyến, người ta tìm thấy niêm mạc tâm vị kèm dị sản ruột không hoàn toàn nằm ngay gần khối u [3].
Nghiên cứu năm 1997 trên 334 bệnh nhân có triệu chứng đường tiêu hóa trên cũng chỉ ra khi tìm thấy biểu mô tâm vị, có tới 96% trường hợp bị viêm [4]. Tình trạng viêm niêm mạc tâm vị đi kèm với sự suy giảm đặc tính của cơ thắt thực quản dưới và làm tăng thời gian phơi nhiễm với axit của thực quản [4]. Viêm thực quản xảy ra phổ biến hơn ở những bệnh nhân viêm tâm vị có cơ thắt bị khiếm khuyết cấu trúc trên đo áp lực [4]. Tỷ lệ dị sản ruột chuyên biệt tại tâm vị tăng lên tương ứng với mức độ phơi nhiễm axit gia tăng [4].
Các tổng quan mô học năm 2016 và nghiên cứu tử thiết năm 2000 cũng khẳng định niêm mạc thực quản bị trào ngược phải trải qua quá trình dị sản biểu mô trụ [4, 8]. Nghiên cứu tử thiết năm 2000 chứng minh niêm mạc tâm vị nguyên thủy hoàn toàn vắng mặt ở 56% trường hợp [5]. Tối đa chiều dài của niêm mạc tâm vị và oxyntocardiac dưới 0,5 cm ở 76% bệnh nhân và có xu hướng tăng diện tích theo độ tuổi cùng mức độ phơi nhiễm trào ngược [5].
Dịch trào ngược thậm chí còn gây hại vượt ra ngoài đường tiêu hóa. Một nghiên cứu năm 2008 trên 22 con chuột Wistar khỏe mạnh từ 150 đến 220 gam chia thành các nhóm phơi nhiễm trào ngược thực nghiệm trong 1, 3 và 12 tuần cùng 4 chuột đối chứng cho thấy sự biến đổi cấu trúc vòi nhĩ [6]. Mật độ tế bào đài, số lượng tế bào lympho và bạch cầu đa nhân trung tính ở nhóm chuột phơi nhiễm đều cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [6]. Điều này minh chứng tính chất ăn mòn nghiêm trọng của dịch trào ngược mà không một loại thực phẩm đơn lẻ nào có thể dễ dàng che chắn.
Dấu hiệu sớm ở trẻ em và hiểu lầm phổ biến
Nhiều người lầm tưởng trào ngược chỉ gây tổn thương khi đã hình thành các vết loét có thể nhìn thấy qua nội soi. Tuy nhiên, các thay đổi sinh hóa diễn ra rất sớm trước khi xuất hiện dấu hiệu tổn thương thực thể. Một nghiên cứu năm 2001 trên 18 trẻ em mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (gồm 8 trẻ có viêm thực quản trào ngược và 10 trẻ không có viêm) cùng 10 trẻ đối chứng có kết quả theo dõi pH thực quản 24 giờ bình thường đã phân tích nồng độ axit amin niêm mạc [7].
Kết quả cho thấy ở trẻ mắc bệnh trào ngược có sự gia tăng nồng độ taurine niêm mạc và giảm nồng độ serine [7]. Điểm đáng lưu ý là không có sự khác biệt về mức thay đổi này giữa nhóm trẻ có viêm thực quản và không có viêm thực quản [7]. Nghiên cứu ghi nhận mối tương quan thuận rõ rệt (hệ số tương quan r = 0,626) giữa hàm lượng taurine niêm mạc và chỉ số trào ngược [7]. Nồng độ axit amin trong huyết tương không có sự khác biệt giữa các nhóm [7]. Phát hiện này chỉ ra các rối loạn sinh hóa xảy ra trước cả những tổn thương viêm trên mô học, phản ánh phản ứng thích nghi sớm của niêm mạc thực quản khi tiếp xúc với dịch dạ dày [7].
Từ các dữ liệu trên, hiểu lầm phổ biến rằng "uống mật ong là giải pháp an toàn tuyệt đối giúp giảm axit ngay lập tức" là không có căn cứ. Mật ong không chứa các hoạt chất kháng axit như thuốc trung hòa hay thuốc ức chế tiết dịch vị. Dùng mật ong nguyên chất khi đang ợ chua dữ dội thậm chí có thể kích thích dạ dày co bóp mạnh hơn do gánh nặng đường ưu trương.
Ai nên thận trọng khi dùng mật ong?
Do thiếu bằng chứng về khả năng điều trị trào ngược và chứa hàm lượng đường cao, một số nhóm đối tượng cần hết sức cẩn giác:
Người mắc bệnh đái tháo đường hoặc có đường huyết không ổn định: Mật ong giàu glucose và fructose, việc dùng tùy tiện có thể làm tăng nhanh chỉ số đường huyết.
Người thừa cân, béo phì: Tiêu thụ thêm calo từ đường đậm đặc gây khó kiểm soát cân nặng, trong khi béo phì lại là yếu tố nguy cơ hàng đầu làm tăng áp lực ổ bụng và khiến trào ngược nặng hơn.
Người có tổn thương loét trợt nặng hoặc nghi ngờ biến đổi niêm mạc: Dị sản ruột và viêm tâm vị mạn tính đòi hỏi chẩn đoán và theo dõi y khoa chuyên biệt chứ không thể tự điều trị tại nhà [2, 3].
Tuyệt đối không dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi do nguy cơ ngộ độc bào tử vi khuẩn Clostridium botulinum. Trẻ nhỏ nghi ngờ trào ngược cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám vì các biến đổi sinh hóa niêm mạc xảy ra rất sớm [7].
Gợi ý áp dụng và lời khuyên cân bằng
Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học xác định liều lượng hay thời điểm tối ưu của mật ong trong việc điều trị trào ngược dạ dày. Nếu muốn sử dụng mật ong như một chất tạo ngọt tự nhiên thay thế đường tinh luyện, người bệnh chỉ nên dùng một lượng vừa phải, không lạm dụng khi đang có cơn trào ngược cấp tính.
Cách tốt nhất là pha loãng một lượng nhỏ mật ong trong nước ấm thay vì uống trực tiếp dạng đậm đặc, tránh gây sốc thẩm thấu lên niêm mạc dạ dày. Không nên uống mật ong sát giờ đi ngủ vì có thể gây ứ đọng dịch và kích hoạt cơn trào ngược ban đêm. Người bệnh có bệnh nền chuyển hóa hoặc bệnh tiêu hóa mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Tóm lại, mật ong không phải là cứu cánh khoa học giúp giảm tiết axit dạ dày hay chữa lành các tổn thương trào ngược. Bệnh nhân không nên tự ý bỏ qua các phác đồ y khoa chuẩn để phụ thuộc vào mật ong. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và thăm khám định kỳ để kiểm soát trào ngược một cách an toàn và bền vững.
