Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly nước ấm với niềm tin rằng thói quen này có thể quét sạch vi khuẩn và tống khứ mầm bệnh ra khỏi họng. Đây là mẹo truyền miệng phổ biến trên mạng xã hội, được cho là giúp thanh lọc đường tiêu hóa và ngăn ngừa cảm cúm tức thì.

Tuy nhiên, việc uống một ly nước ấm không có khả năng tiêu diệt hay cuốn trôi mầm bệnh như nhiều người vẫn tưởng. Nước ấm chỉ đóng vai trò hỗ trợ sinh lý cơ bản, cấp nước cho cơ thể và duy trì độ ẩm cho hàng rào niêm mạc. Khả năng bảo vệ cơ thể thực chất phụ thuộc vào hệ thống miễn dịch niêm mạc và các cơ chế đề kháng tự nhiên chứ không phải tác động cơ học trực tiếp của nhiệt độ nước.

Hàng rào niêm mạc hoạt động thế nào trước vi khuẩn?

Khoang miệng và mũi là những cửa ngõ quan trọng mà các mầm bệnh truyền nhiễm thường xâm nhập vào cơ thể [1]. Để chống lại sự xâm nhập này, tuyến phòng thủ đầu tiên của chúng ta chính là màng niêm mạc, một hàng rào bảo vệ các hệ thống bên trong khỏi nhiễm trùng [1]. Ngoài nhiệm vụ ngăn chặn mầm bệnh, niêm mạc còn tham gia vào các chức năng sống còn như hấp thụ không khí và chất dinh dưỡng [1].

Bên cạnh đó, dung nạp niêm mạc đóng vai trò then chốt trong việc duy trì cân bằng nội môi bằng cách điều hòa độ pH và cân bằng nước trong cơ thể [1]. Khi các vi sinh vật tiếp xúc với bề mặt này, cơ thể sẽ kích hoạt các phản ứng miễn dịch tại chỗ và miễn dịch toàn thân để kiểm soát nguy cơ xâm lấn [1].

Chính vì thế, việc uống nước chủ yếu hỗ trợ môi trường sinh lý để niêm mạc không bị khô rát. Bản thân dòng nước khi đi qua khoang miệng và thực quản không thể loại bỏ các mầm bệnh đã bám dính vào cấu trúc mô của đường hô hấp hay tiêu hóa.

Nghiên cứu khoa học nói gì về nước và miễn dịch?

Mặc dù nước không diệt được khuẩn, lượng nước đưa vào cơ thể hàng ngày lại có mối liên hệ mật thiết với các tín hiệu miễn dịch chuyên sâu. Một bài tổng quan công bố năm 2021 đã làm rõ bằng chứng y khoa cho thấy việc hấp thu nước và thức ăn rất hữu ích cho việc duy trì sức khỏe phụ thuộc vào miễn dịch niêm mạc liên quan đến cytokine IL-22 [2].

Thói quen chăm sóc sức khỏe truyền thống của người Nhật vốn khuyến nghị nên tiêu thụ một lượng nước thích hợp mỗi ngày [2]. Nghiên cứu năm 2021 đã tập trung vào các tế bào lympho bẩm sinh nhóm 3 (ILC3), vốn cư trú chủ yếu ở lớp đệm của hỗng tràng thuộc ruột non [2]. Cytokine IL-22 do tế bào ILC3 tiết ra được vận chuyển qua dịch bạch huyết mạc treo cùng với sự chuyển động của nước hấp thu dưới sự hỗ trợ của albumin [2].

Như vậy, việc uống nước giúp tăng cường miễn dịch niêm mạc phụ thuộc vào IL-22, giải thích cho cơ chế sinh học của thói quen uống nước truyền thống [2]. Bên cạnh đó, việc nạp thức ăn làm tăng hoạt động thần kinh phụ thuộc peptide ruột hoạt mạch (VIP) ở ruột non và thức ăn chứa các chất chuyển hóa có nguồn gốc từ tryptophan cũng thúc đẩy quá trình này [2]. Tuy nhiên, đây là cơ chế sinh hóa phức tạp diễn ra tại ruột non thông qua hấp thụ nước, hoàn toàn khác với suy nghĩ rằng nước ấm cuốn sạch vi khuẩn ở cổ họng.

Kháng thể niêm mạc và sự biến thiên tự nhiên trong ngày

Nhiều người nghĩ rằng uống nước ấm giúp kích thích kháng thể tại chỗ tiêu diệt vi khuẩn vào sáng sớm. Thực tế, hệ thống kháng thể niêm mạc vận hành theo những cơ chế tinh vi và chịu sự chi phối của nhịp sinh học tự nhiên. Điển hình là kháng thể Immunoglobulin A (IgA), yếu tố cốt lõi trong việc trung hòa mầm bệnh tại bề mặt niêm mạc hô hấp [3]. Nghiên cứu về bệnh nhân nhiễm SARS-CoV-2 năm 2021 cho thấy phản ứng IgA niêm mạc có thể xuất hiện độc lập với kháng thể huyết thanh và tương quan chặt chẽ với khả năng trung hòa virus [3].

Kháng thể niêm mạc cũng biến thiên tự nhiên theo thời gian trong ngày chứ không phụ thuộc vào một ly nước buổi sáng. Một nghiên cứu năm 2019 theo dõi 78 trẻ em khỏe mạnh từ 15 đến 39 tháng tuổi đã phân tích alpha-amylase tuyến nước bọt (sAA) và kháng thể IgA tuyến nước bọt (sIgA) vào buổi sáng và buổi tối [4]. Kết quả ghi nhận phần lớn trẻ em thể hiện mô hình ngày đêm rõ rệt: nồng độ sAA tăng dần và sIgA giảm dần từ sáng đến tối [4].

Đáng chú ý, nghiên cứu trên xác định không có mối tương quan nào giữa lượng dưỡng chất nạp vào (như năng lượng, chất béo, protein, carbohydrate, chất xơ, khoáng chất, vitamin) với giá trị của các protein nước bọt này [4]. Giá trị sAA và sIgA cũng không bị ảnh hưởng bởi độ tuổi, giới tính, chủng tộc châu Á hay chỉ số khối cơ thể (BMI) [4]. Điều này chứng minh rằng nồng độ kháng thể bảo vệ tại khoang miệng tuân theo nhịp điệu sinh học định sẵn chứ không thay đổi tức thì nhờ việc ăn uống hay dùng nước ấm.

Động lực thanh lọc chất độc nội sinh sau khi thức dậy

Mặc dù ly nước buổi sáng không tống khứ được mầm bệnh, việc uống nước sau khi ngủ dậy lại có cơ sở khoa học để hỗ trợ đào thải các chất độc nội sinh. Một nghiên cứu năm 2016 chỉ ra rằng formaldehyde nội sinh được sản xuất liên tục trong cơ thể và dần tích tụ theo tuổi tác [5]. Mức formaldehyde nội sinh vào buổi sáng cao hơn so với buổi trưa và buổi tối [5]. Tình trạng thiếu nước sẽ dẫn đến sự tích tụ formaldehyde nội sinh cho đến khi đối tượng được uống nước [5].

Formaldehyde là chất độc đối với hệ thần kinh trung ương và bệnh nhân Alzheimer thường có nồng độ chất này tăng cao [5]. Do formaldehyde dễ tan trong nước và việc loại bỏ nó khỏi máu phụ thuộc vào chức năng thận, nghiên cứu năm 2016 đề xuất người cao tuổi nên uống một ly nước sau khi thức dậy vào buổi sáng để ngăn ngừa sự tích tụ chất này [5].

Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng phân tích hormone aldosterone tác động lên ống lượn xa và ống góp của thận để tăng tái hấp thu ion và nước, giữ natri, bài tiết kali và tăng thể tích máu [5]. Việc bổ sung nước sáng sớm kích hoạt quá trình chuyển hóa này, hỗ trợ bài tiết qua thận thay vì đóng vai trò khử trùng cơ học ở đường họng.

Lợi ích thực tế và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là coi nước ấm như một loại dung dịch sát khuẩn có thể làm sạch vi khuẩn và virus bám trên bề mặt niêm mạc. Nước ấm chỉ là nước ở nhiệt độ dễ chịu, không chứa hoạt chất kháng sinh hay đặc tính tiêu diệt tác nhân gây bệnh. Trong y học, các phương pháp tăng cường miễn dịch niêm mạc đòi hỏi các công thức dẫn truyền phức tạp, như vắc-xin niêm mạc dùng hạt lipid hoặc polymer bám dính niêm mạc để kích hoạt đáp ứng miễn dịch [1]. Một nghiên cứu năm 2007 trên mô hình động vật viêm phổi và viêm tai giữa cũng nhấn mạnh miễn dịch niêm mạc cần kích hoạt bạch cầu, giải phóng các cytokine như TNF-alpha, IL-1beta và tạo kháng thể IgA đặc hiệu mới dọn sạch được vi khuẩn [6].

Nhiều người cũng nhầm lẫn tác dụng thư giãn của nước ấm với khả năng tăng đề kháng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mang tên RAD-ON02 trên 116 bệnh nhân mắc rối loạn cơ xương khớp đã so sánh liệu pháp tắm suối khoáng radon với việc ngâm nước ấm đơn thuần [7]. Đánh giá sau 4, 12 và 24 tuần cho thấy ngâm nước ấm đơn thuần không làm giảm đau và độ cứng khớp buổi sáng có ý nghĩa thống kê tại tuần thứ 4 như nhóm radon, và phân tích dòng tế bào dòng chảy từ máu ngoại vi không cho thấy sự biến đổi miễn dịch đặc hiệu từ nước ấm [7].

Tuy nhiên, uống nước ấm vào buổi sáng vẫn đem lại một số lợi ích thiết thực:

  • Bổ sung lượng nước hao hụt sau một đêm dài nghỉ ngơi và hỗ trợ bài tiết thận [5].
  • Duy trì độ ẩm sinh lý cho các màng niêm mạc ở cửa ngõ cơ thể [1].
  • Tạo điều kiện cho các chu trình vận chuyển miễn dịch phụ thuộc IL-22 tại ruột non diễn ra trơn tru [2].
  • Giúp làm dịu vòm họng, tạo cảm giác dễ chịu và giảm cảm giác khô khốc sau khi thức dậy.

Ai nên thận trọng khi uống nhiều nước buổi sáng?

Dù uống nước là thói quen lành mạnh, không phải ai cũng nên nạp một lượng lớn nước cùng lúc vào buổi sáng. Việc uống quá nhiều nước đột ngột có thể gây áp lực lên hệ thống tim mạch và thận.

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Người mắc bệnh thận mạn tính: Khả năng lọc và đào thải nước của thận suy giảm, uống quá nhiều nước có thể dẫn đến ứ dịch và rối loạn điện giải.
  • Bệnh nhân suy tim: Lượng nước nạp vào quá nhanh làm tăng thể tích tuần hoàn đột ngột, khiến tim phải làm việc quá tải.
  • Người gặp vấn đề về nuốt hoặc trào ngược dạ dày thực quản: Uống lượng nước lớn khi bụng đói có thể kích thích cơn trào ngược hoặc gây sặc vào đường thở.

Các trường hợp có bệnh lý nền kể trên cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xác định thể tích chất lỏng phù hợp nạp vào cơ thể mỗi sáng, tránh tự ý áp dụng các trào lưu uống nước quá mức.

Hướng dẫn áp dụng thói quen uống nước đúng cách

Để thói quen uống nước buổi sáng phát huy hiệu quả hỗ trợ sức khỏe mà không gây hại cho cơ thể, bạn có thể thực hiện theo các bước đơn giản sau:

  • Nhiệt độ nước: Nên dùng nước ấm vừa phải, khoảng 35 đến 40 độ C, tương đương với thân nhiệt cơ thể. Tránh uống nước quá nóng vì nhiệt độ cao có thể làm tổn thương biểu mô niêm mạc họng và thực quản.
  • Liều lượng hợp lý: Một ly nước khoảng 150 đến 250 ml là vừa đủ để đánh thức hệ tiêu hóa và hỗ trợ bài tiết cho cơ thể sau giấc ngủ dài [5]. Không nên ép bản thân uống quá 500 ml cùng một lúc.
  • Thời điểm uống: Uống từng ngụm nhỏ ngay sau khi thức dậy và súc miệng sạch sẽ, trước khi ăn bữa sáng khoảng 15 đến 30 phút.
  • Kết hợp dinh dưỡng: Không nên chỉ dựa vào nước lọc để bảo vệ cơ thể; cần kết hợp chế độ ăn uống đầy đủ dưỡng chất và các chất chuyển hóa hỗ trợ đề kháng niêm mạc [2].

Thói quen uống một ly nước ấm buổi sáng là một khởi đầu tốt cho ngày mới giúp bù nước và hỗ trợ chức năng đào thải tự nhiên của thận [5]. Dẫu vậy, ly nước này không có phép màu tiêu diệt mầm bệnh hay thanh lọc vi khuẩn tức thì ở niêm mạc [1]. Hãy duy trì thói quen này như một phần của lối sống khoa học, kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng cân bằng và vệ sinh phòng bệnh đúng cách để bảo vệ hệ miễn dịch.