Nhiều người có thói quen hãm nước cây lưỡi rắn trắng (bạch hoa xà thiệt thảo - tên khoa học Hedyotis diffusa) uống thay trà mỗi ngày để giải độc, làm mát cơ thể hoặc hỗ trợ phòng ngừa khối u. Thói quen sử dụng thảo dược tự nhiên theo cảm tính khiến không ít người băn khoăn: Liệu dùng liên tục như vậy có gây suy giảm chức năng gan, thận hay không?
Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận thảo dược này tương đối an toàn ở liều điều trị thông thường và không gây tổn thương mô học nghiêm trọng lên gan. Tuy nhiên, việc tự ý dùng liều cực cao hoặc uống liên tục không kiểm soát có thể gây ra những biến đổi thoáng qua ở các chỉ số gan thận, do đó không nên uống thay nước lọc dài ngày.
Thảo dược quen thuộc và cơ chế sinh học được ghi nhận
Cây lưỡi rắn trắng chứa nhiều thành phần hoạt tính sinh học quan trọng, đặc biệt là các polysaccharide. Theo tổng quan nghiên cứu, polysaccharide từ Hedyotis diffusa đóng vai trò như chất điều hòa miễn dịch hiệu quả, thể hiện các hoạt tính chống khối u, chống viêm, chống oxy hóa, giảm mệt mỏi và tăng cường miễn dịch [1].
Dù có các hoạt tính sinh học giá trị, mọi hoạt chất khi đưa vào cơ thể qua đường uống đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Vì vậy, việc đánh giá tác động bán trường diễn và trường diễn của dược liệu này lên các cơ quan lọc thải là tiêu chí bắt buộc để xác định ngưỡng an toàn.
Độc tính bán trường diễn và ngưỡng an toàn trong nghiên cứu
Để làm rõ mức độ ảnh hưởng của vị thuốc này lên gan và thận, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc tính lặp liều trên mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá dịch chiết Hedyotis diffusa ở chuột cống với các liều 1, 3 và 10 g/kg mỗi ngày bằng đường uống [2].
Kết quả phân tích mô bệnh học cho thấy, trong khoảng liều từ 1 đến 10 g/kg mỗi ngày dùng liên tiếp 5 ngày, dịch chiết Hedyotis diffusa không gây ra tổn thương gan đáng kể do thảo dược [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận dược liệu này không làm thay đổi đáng kể diện tích dưới đường cong (AUC) của thuốc điều trị đích sorafenib trong huyết tương chuột cống khi phối hợp [2].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2023 về bài thuốc hạt phối hợp chứa Hedyotis diffusa (CGHD - gồm Hedyotis diffusa, Smilax china, Solanum lyratum) đã kiểm tra độc tính cấp và độc tính dài ngày [3]. Trong thử nghiệm cấp tính trên chuột nhắt KM được cho uống 3 lần trong 24 giờ và theo dõi 14 ngày, liều dung nạp tối đa của chế phẩm vượt mức 45,072 g/kg mà không gây triệu chứng ngộ độc [3].
Trong thử nghiệm độc tính dài ngày thuộc nghiên cứu này, chuột cống SD được cho uống các liều tương đương 10 lần, 20 lần và 50 lần liều lâm sàng ở người trong 28 ngày liên tục [3]. Sau 28 ngày dùng thuốc, các xét nghiệm máu thường quy, đông máu, chuyển hóa đường lipid cùng chức năng gan và thận của động vật đều được theo dõi sát sao để đánh giá độ an toàn [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2025 về bài thuốc ZhenzhuXiaoji (chứa 5 vị thuốc gồm Ligustrum lucidum, Curcuma zedoaria, Prunella vulgaris, Hedyotis diffusa, Glycyrrhiza uralensis) cũng cung cấp thêm góc nhìn về độc tính bán trường diễn [4]. Trong thử nghiệm in vitro, bài thuốc ức chế sự tăng sinh của dòng tế bào gan HHL-5 và tế bào thận HEK-293 phụ thuộc theo nồng độ (từ 125 đến 1.000 microgam/mL) [4].
Khi đánh giá độc tính bán trường diễn trên chuột nhắt, nhóm dùng liều thấp và liều trung bình không có thay đổi hành vi bất thường, trọng lượng cơ quan và phân tích mô bệnh học không cho thấy dấu hiệu độc tính ở liều điều trị [4]. Tuy nhiên, nhóm dùng liều cao xuất hiện sự biến đổi thoáng qua ở các chỉ số chức năng gan và thận, nhất là ở chuột cái [4]. Điểm đáng lưu ý là các biến đổi chức năng gan thận này đều hồi phục hoàn toàn sau khi ngừng can thiệp [4].
Bên cạnh việc không gây hại mô học ở ngưỡng thông thường, nghiên cứu năm 2022 trên mô hình chuột MRL/lpr còn cho thấy Hedyotis diffusa có khả năng cải thiện các thông số sinh hóa máu và các biến đổi bệnh lý ở thận thông qua điều hòa biểu hiện IL-17 [5].
Bằng chứng hiện có nói lên điều gì và giới hạn ra sao?
Các dữ liệu thực nghiệm đã xác định được một số ngưỡng dung nạp an toàn nhất định của cây lưỡi rắn trắng ở liều điều trị tiêu chuẩn. Dược liệu không gây tổn thương cấu trúc tế bào gan cấp tính hay phá hủy nhu mô thận nếu dùng đúng liều lượng chỉ định [4], [2].
Mặc dù vậy, đa số nghiên cứu an toàn hiện có mới dừng lại ở mô hình tế bào và động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) trong khoảng thời gian từ vài ngày đến 28 ngày [4], [2], [3]. Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng dài hạn theo dõi độc tính trường diễn trên người khỏe mạnh uống nước sắc liên tục qua nhiều tháng, nhiều năm vẫn còn hạn chế. Do đó, việc suy diễn kết quả an toàn trên động vật thành thói quen uống vô tội vạ hàng ngày ở người là thiếu căn cứ khoa học.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước cây lưỡi rắn trắng
Nhiều người tin rằng "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống càng nhiều càng thanh lọc cơ thể". Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào khi nạp vào với lượng lớn cũng buộc gan phải tăng cường chuyển hóa và thận phải làm việc liên tục để bài tiết các hợp chất lạ.
Một hiểu lầm khác là dùng nước lá sắc để thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày. Cây lưỡi rắn trắng bản chất là một vị thuốc có dược tính, không phải là thực phẩm bù nước thông thường. Thử nghiệm liều cao đã chỉ ra khả năng làm dao động các chỉ số sinh hóa gan thận tạm thời [4], cảnh báo nguy cơ quá tải cơ quan chuyển hóa nếu tự ý lạm dụng kéo dài.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc bệnh thận mạn tính cần hết sức lưu ý. Việc tiếp nhận thêm các chất chiết xuất nồng độ cao có thể tạo gánh nặng chuyển hóa không cần thiết cho các cơ quan vốn đã suy yếu.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng nước cây lưỡi rắn trắng hàng ngày khi chưa có chỉ định y khoa. Những người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh các tương tác thuốc bất lợi.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Người dân không nên duy trì thói quen nấu nước cây lưỡi rắn trắng uống thay nước uống hàng ngày từ tháng này qua tháng khác. Nếu sử dụng cho các mục đích hỗ trợ sức khỏe, nên dùng theo từng đợt ngắn ngày (khoảng 1 - 2 tuần), sau đó tạm ngưng để các cơ quan bài tiết nghỉ ngơi và tái lập cân bằng.
Khi đun sắc, chỉ nên sử dụng đúng liều lượng khuyến cáo của thầy thuốc y học cổ truyền, không tự ý tăng lượng dược liệu khô hay nấu nước quá đặc. Luôn kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, duy trì uống đủ nước lọc sạch và tuyệt đối không xem nước thảo dược là phương pháp thần kỳ có thể chữa bách bệnh.
Nhìn chung, cây lưỡi rắn trắng là dược liệu quý với ngưỡng an toàn khá tốt ở liều điều trị thông thường. Để bảo vệ gan thận tối ưu, người dùng cần có thái độ tiếp cận khoa học, tránh tâm lý lạm dụng thảo dược theo truyền miệng và chủ động hỏi ý kiến bác sĩ khi có vấn đề sức khỏe.
