Uống nước ấm vào buổi sáng có giúp giảm trào ngược dạ dày?

Nhiều người bắt đầu ngày mới bằng một cốc nước ấm với hy vọng làm dịu dạ dày và giảm cảm giác ợ chua, nóng rát khó chịu do trào ngược. Thói quen này được truyền tai nhau như một phương pháp tự nhiên giúp thanh lọc cơ thể và bảo vệ hệ tiêu hóa. Tuy nhiên, việc uống nước ấm có thực sự tác động đến cơ chế gây trào ngược hay không lại là điều cần được xem xét cẩn trọng dưới lăng kính khoa học.

Câu trả lời ngắn gọn là: Uống nước ấm vào buổi sáng có thể hỗ trợ làm sạch axit đọng lại ở niêm mạc thực quản, nhưng không thể chữa khỏi trào ngược dạ dày hay thay đổi hoàn toàn áp lực cơ thắt thực quản dưới. Trào ngược dạ dày thực quản xuất phát từ sự suy yếu của hàng rào chống trào ngược và rối loạn vận động của ống dẫn thức ăn, những yếu tố đòi hỏi sự điều chỉnh toàn diện chứ không chỉ dựa vào nhiệt độ của một ly nước.

Cơ chế trào ngược: Hàng rào cơ thắt và nhu động thực quản

Ống tiêu hóa phía trên hoạt động nhờ sự phối hợp nhịp nhàng giữa nhu động thực quản và cơ thắt thực quản dưới. Cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò như một van một chiều, ngăn không cho dịch vị axit và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên trên. Khi cơ thắt này bị suy yếu hoặc giãn ra không đúng lúc, axit dạ dày sẽ tràn vào lòng thực quản và gây tổn thương niêm mạc.

Bên cạnh van cơ thắt, nhu động thực quản giữ nhiệm vụ co bóp dạng làn sóng để đẩy thức ăn đi xuống dạ dày và dọn dẹp các giọt dịch trào ngược trở lại dạ dày. Khi nhu động thực quản hoạt động kém, khả năng thanh thải axit bị suy giảm rõ rệt, khiến thời gian niêm mạc tiếp xúc với axit kéo dài hơn ^[1]. Sự ứ đọng axit này kích thích các đầu dây thần kinh phế quản - thực quản, dẫn đến các phản xạ khó chịu như ho mạn tính hoặc đau tức sau xương ức ^[1].

Bằng chứng khoa học về áp lực cơ thắt và rối loạn nhu động

Mối liên quan giữa rối loạn vận động thực quản và bệnh trào ngược dạ dày thực quản đã được ghi nhận trong nhiều công trình y khoa. Một nghiên cứu tiến hành trên 239 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược được kiểm tra bằng nội soi, đo áp lực thực quản và đo pH 24 giờ cho thấy có 114 người (chiếm 48%) có biểu hiện viêm thực quản nội soi hoặc trào ngược axit bệnh lý ^[2]. Trong nhóm bệnh nhân có trào ngược bệnh lý, tỷ lệ rối loạn nhu động thực quản không hiệu quả lên tới 16% (18 bệnh nhân), trong khi ở nhóm trào ngược chức năng tỷ lệ này chỉ chiếm 3% (4 bệnh nhân) ^[2].

Cũng trong nghiên cứu trên, áp lực cơ thắt thực quản dưới ở nhóm có rối loạn nhu động thực quản không hiệu quả thấp hơn đáng kể so với nhóm nhu động bình thường, đạt mức 16,2 so với 19,7 ^[2]. Tổng thời gian trào ngược đo được ở cả tư thế nằm và đứng ở nhóm suy giảm nhu động cũng cao hơn rõ rệt, ghi nhận ở mức 10,3 so với 4,9 ở nhóm bình thường ^[2]. Các tác giả cũng quan sát thấy những bệnh nhân có rối loạn nhu động thực quản không hiệu quả thường lớn tuổi hơn và có tình trạng béo phì ^[2].

Tình trạng suy giảm chức năng cơ thắt còn thể hiện rõ rệt ở những người có biểu hiện ngoài thực quản như khàn tiếng, viêm họng hay ho kéo dài. Một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên 59 bệnh nhân trào ngược chia làm ba nhóm: nhóm A chỉ có triệu chứng điển hình (11 người), nhóm B có cả triệu chứng điển hình lẫn ngoài thực quản (33 người), và nhóm C chỉ có triệu chứng ngoài thực quản (15 người) ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm B và nhóm C có áp lực cơ bản của cơ thắt thực quản dưới, áp lực tồn dư tích hợp và chiều dài cơ thắt thực quản dưới đều thấp hơn so với nhóm A ^[3]. Đồng thời, tỷ lệ trào ngược đoạn gần của axit yếu và trào ngược không axit ở hai nhóm này lại cao hơn nhóm chỉ có triệu chứng điển hình ^[3].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra tỷ lệ mắc các rối loạn nhu động thực quản ở nhóm chỉ có triệu chứng điển hình thấp hơn các nhóm còn lại ^[3]. Tỷ lệ bệnh nhân có tỷ số co bóp sau nghiệm pháp nuốt nhanh nhiều lần so với nuốt đơn lớn hơn 1 cũng cao hơn ở nhóm A ^[3]. Điều này chứng minh rằng việc suy giảm áp lực cơ thắt, giảm chiều dài cơ thắt và suy giảm dự trữ nhu động là các mắt xích cốt lõi khiến dịch trào ngược dâng cao lên tận vùng họng ^[3].

Ngay cả khi kết quả đo pH thực quản 24 giờ chưa vượt ngưỡng bệnh lý, bất thường về nhu động vẫn có thể tồn tại âm thầm. Một nghiên cứu trên 14 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược nhưng kết quả theo dõi pH 24 giờ bình thường đã so sánh với 14 người khỏe mạnh không có triệu chứng ^[4]. Kết quả ghi nhận biên độ sóng thực quản ở nhóm bệnh nhân thấp hơn hẳn so với người khỏe mạnh, dao động từ 10 đến 50 mmHg so với 13 đến 70 mmHg ở nhóm đối chứng ^[4]. Cơ thắt thực quản dưới bình thường ở 11 người, giảm trương lực ở 1 người và bị đẩy lên khoang ngực ở 2 người ^[4]. Tỷ lệ sóng giảm trương lực độ I và II xuất hiện ở 7 bệnh nhân, độ III ở 3 bệnh nhân và độ IV ở 4 bệnh nhân, trong đó có 4 trường hợp mất nhu động cục bộ và 4 trường hợp mất nhu động nặng kèm giảm trương lực cơ thắt nghiêm trọng ^[4].

Uống nước tác động thế nào: Góc nhìn từ nghiệm pháp xi-phông nước

Một số người tin rằng việc uống nước có thể dập tắt cơn trào ngược ngay lập tức, nhưng thực tế việc đưa một lượng lớn chất lỏng vào dạ dày lại là một yếu tố kích thích trong chẩn đoán. Nghiên cứu năm 2007 trên 160 bệnh nhân liên tiếp đã áp dụng nghiệm pháp xi-phông nước kết hợp chụp X-quang huỳnh quang số hóa để đánh giá trào ngược ^[5]. Trong nghiệm pháp này, bệnh nhân được cho uống nước để quan sát xem dịch dạ dày có bị đẩy ngược lên thực quản hay không ^[5].

Kết quả cho thấy nghiệm pháp xi-phông nước khi đối chiếu với đo pH thực quản đạt độ nhạy 71%, độ đặc hiệu 31%, giá trị dự đoán dương tính 53% và giá trị dự đoán âm tính 50% ^[5]. Khi chỉ tính riêng các cơn trào ngược lên đoạn giữa và đoạn gần của thực quản, độ nhạy của nghiệm pháp đạt 45% và độ đặc hiệu tăng lên 55% ^[5]. Nghiên cứu cũng xác nhận mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa trào ngược được phát hiện qua nghiệm pháp xi-phông nước với tình trạng viêm thực quản và tình trạng dị sản ruột (độ nhạy 64% so với 58% của đo pH, độ đặc hiệu 63% so với 51% của đo pH) ^[5].

Điều này cho thấy động tác uống nước với khối lượng lớn có thể làm đầy dạ dày và tạo điều kiện cho hiện tượng trào ngược xuất hiện nếu cơ thắt thực quản dưới đã bị suy yếu từ trước. Do đó, việc uống một lượng nước quá nhiều vào buổi sáng không hẳn là biện pháp an toàn cho tất cả mọi người.

Nhịp sinh học của trào ngược: Tại sao buổi sáng thường ít trào ngược?

Cảm giác dễ chịu sau khi uống nước ấm vào buổi sáng đôi khi xuất phát từ nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể hơn là do chính cốc nước. Một nghiên cứu năm 2003 theo dõi biến thiên nhịp ngày đêm của trào ngược dạ dày thực quản trên 87 trẻ em bằng đầu dò pH 24 giờ ^[6]. Trong số này, 15 bệnh nhân có chỉ số trào ngược bệnh lý lớn hơn 4% suốt thời gian đo và thể hiện sự biến thiên nhịp ngày đêm rất rõ rệt ^[6].

Cụ thể, đỉnh trào ngược cao nhất xuất hiện vào giữa buổi chiều với chỉ số trung bình lên tới 12,60%, cùng một đỉnh phụ nhỏ hơn xuất hiện vào ban đêm với chỉ số trung bình 8,07% ^[6]. Ngược lại, thời điểm trào ngược rơi xuống mức đáy thấp nhất trong ngày là vào sáng sớm, với chỉ số trào ngược trung bình chỉ ở mức 2,60% ^[6]. Ngay cả ở 72 bệnh nhân có kết quả đo pH bình thường, đỉnh trào ngược sáng sớm cũng chỉ dừng lại ở mức 1,76% ^[6]. Vì sáng sớm vốn dĩ là thời điểm dạ dày rỗng và chỉ số trào ngược thấp nhất trong ngày, người bệnh rất dễ lầm tưởng rằng cốc nước ấm vừa uống chính là yếu tố ngăn chặn cơn trào ngược.

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Hiểu lầm phổ biến nhất là nước ấm có khả năng làm săn chắc hoặc tăng áp lực cho cơ thắt thực quản dưới. Cho đến nay, các nghiên cứu sinh lý học chỉ ghi nhận áp lực cơ thắt phụ thuộc vào cấu trúc giải phẫu, trương lực cơ bản và các chất dẫn truyền thần kinh hoặc thuốc tác động thần kinh như buspirone trong việc hỗ trợ nhu động, chứ không có dữ liệu khoa học nào xác nhận nước ấm làm tăng áp lực van này ^[1].

Bên cạnh đó, việc vận động mạnh ngay sau khi uống nước hoặc sau khi ăn cũng là một sai lầm làm trầm trọng thêm tình trạng trào ngược. Một nghiên cứu trên 12 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 27 ± 5 tuổi) thực hiện bài tập chạy bộ trên máy chạy sau khi ăn 30 phút đã chứng minh điều này ^[7]. Khi đối tượng tập luyện ở cường độ 70% nhịp tim tối đa, số cơn trào ngược dạ dày thực quản, thời lượng thực quản tiếp xúc với axit và tỷ lệ phần trăm thời gian pH dưới 4 đều gia tăng có ý nghĩa thống kê ^[7].

Cường độ vận động cao này làm tăng tần số co bóp thực quản, tỷ lệ co bóp đồng thời, tỷ lệ co bóp có biên độ trên 100 mmHg và tần số co bóp hai đỉnh, dẫn đến tình trạng nhu động thực quản bị mất tổ chức ^[7]. Do đó, nếu người bệnh uống nước hoặc ăn sáng rồi ngay lập tức vận động mạnh, nguy cơ trào ngược sẽ tăng vọt do sự rối loạn vận động này ^[7].

Thực tế, nghiệm pháp nuốt nhanh nhiều lần thường được dùng tại các phòng thăm dò chức năng để đánh giá dự trữ co bóp của thực quản, giúp phát hiện những rối loạn nhỏ như nhu động không hiệu quả hay nhu động phân đoạn ^[8]. Động tác nuốt từng ngụm nhỏ liên tục có thể giúp kích thích các sóng nhu động thứ phát để dọn sạch axit đọng, nhưng không thay đổi được căn nguyên bệnh sinh nếu cơ thắt đã mất trương lực ^[1], ^[8].

Ai nên thận trọng khi uống nước vào buổi sáng?

Những người có tiền sử cơ thắt thực quản dưới giãn nở quá mức, bệnh nhân có chỉ số BMI cao hoặc người cao tuổi bị rối loạn nhu động thực quản không hiệu quả cần hết sức cẩn thận ^[2]. Ở nhóm đối tượng này, việc uống một lượng nước quá lớn trong thời gian ngắn sẽ làm tăng thể tích dạ dày đột ngột, dễ kích hoạt nghiệm pháp xi-phông tự nhiên làm dịch vị đẩy ngược lên hầu họng ^[5].

Những người bị trào ngược kèm các triệu chứng ngoài thực quản như ho kéo dài, viêm thanh quản cũng cần thận trọng ^[1], ^[3]. Chiều dài cơ thắt thực quản dưới và áp lực van ở những người này vốn đã thấp hơn bình thường, khiến cho việc trào ngược các dịch axit yếu hoặc không axit diễn ra dễ dàng hơn ^[3]. Người có bệnh nền về tim mạch, suy thận cần tuân thủ lượng dịch nạp vào theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị và không nên tự ý áp dụng các trào lưu uống nước số lượng lớn vào đầu ngày.

Hướng dẫn áp dụng thói quen uống nước đúng cách

Để thói quen uống nước buổi sáng mang lại lợi ích tốt nhất cho hệ tiêu hóa mà không gây áp lực lên cơ thắt thực quản dưới, người bệnh nên thực hiện theo các bước sau:

• Nhiệt độ nước: Sử dụng nước ấm vừa phải, dao động khoảng 35 - 40 độ C, tương đương với nhiệt độ cơ thể. Tránh uống nước quá nóng vì nhiệt độ cao có thể gây kích ứng hoặc bỏng rát lớp niêm mạc thực quản vốn đang bị tổn thương do axit.
• Lượng nước phù hợp: Chỉ nên uống một lượng vừa phải từ 100 đến 150 ml (khoảng nửa cốc nước) ngay sau khi thức dậy. Không nên uống liền một lúc 300 - 500 ml vì khối lượng nước lớn sẽ làm tăng thể tích dạ dày rỗng, dễ thúc đẩy hiện tượng trào ngược dịch vị ^[5].
• Cách uống: Uống từng ngụm nhỏ, nuốt chậm rãi khi đang ở tư thế ngồi thẳng lưng. Động tác nuốt từng ngụm giúp kích hoạt nhu động thực quản tự nhiên, hỗ trợ thanh thải các chất dịch còn ứ đọng từ đêm hôm trước xuống dạ dày ^[1], ^[8].
• Khoảng cách bữa ăn: Sau khi uống nước ấm, nên nghỉ ngơi nhẹ nhàng khoảng 15 đến 20 phút trước khi dùng bữa sáng. Không nên thực hiện các bài tập thể dục cường độ cao ngay sau khi uống nước hoặc sau khi ăn sáng để tránh gây rối loạn nhu động thực quản và tạo điều kiện cho axit trào ngược ^[7].

Uống nước ấm vào buổi sáng là một thói quen tốt giúp đánh thức hệ tiêu hóa và hỗ trợ làm sạch thực quản sau một đêm dài. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ vệ sinh cơ học và giải tỏa cảm giác khó chịu tạm thời chứ không thể phục hồi áp lực cơ thắt thực quản dưới hay chữa khỏi bệnh trào ngược. Người bệnh cần kết hợp chế độ ăn uống khoa học, duy trì cân nặng hợp lý và thăm khám bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ điều trị y khoa phù hợp.