Thói quen uống nước cam buổi sáng và nỗi lo đau dạ dày

Nhiều người giữ thói quen uống ly nước cam vắt ngay khi thức dậy để nạp vitamin và đánh thức cơ thể. Tuy nhiên, không ít ý kiến lo ngại vị chua và lượng đường tự nhiên trong cam sẽ bào mòn lớp niêm mạc khi bụng đang rỗng.

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có không cho thấy việc uống nước cam lúc đói gây tổn thương trực tiếp lên niêm mạc dạ dày ở người khỏe mạnh [1]. Thay vì gây loét, nước cam chủ yếu tác động đến tốc độ làm rỗng dạ dày, hoạt động co bóp và khả năng hấp thu đường tại ruột thông qua lượng calo, loại đường và nhiệt độ của thức uống [1], [2], [3].

Dạ dày xử lý nước ép trái cây, đường fructose và acid citric ra sao?

Dạ dày đảm nhận nhiệm vụ lưu trữ thức ăn và bắt đầu quá trình tiêu hóa đạm cùng chất béo [2]. Khi chất lỏng đi vào dạ dày rỗng, tốc độ đẩy dịch xuống ruột non phụ thuộc chính vào thể tích, tổng lượng calo và áp suất thẩm thấu của đồ uống [2]. Các chất đường, chất béo, một số axit amin và dưỡng chất có độ thẩm thấu cao sẽ kích hoạt cơ chế cảm nhận từ ruột, phát tín hiệu làm chậm quá trình tháo rỗng dạ dày [2].

Trong nhóm đồ uống chứa carbohydrate (chất bột đường), từng loại đường có tốc độ rời dạ dày khác nhau dù cùng mức năng lượng [2]. Dung dịch chứa đường fructose (loại đường tự nhiên phổ biến trong trái cây) rời dạ dày nhanh hơn so với dung dịch đường glucose hoặc galactose có cùng lượng calo [2]. Ngược lại, đường glucose tạo ra phản hồi ức chế mạnh hơn khi tiếp xúc với tá tràng, khiến dạ dày giữ dịch lâu hơn [2].

Ngoài đường, nước ép trái cây còn chứa chất xơ hòa tan giúp điều chỉnh thêm tốc độ tháo rỗng dạ dày [2]. Khi vào đến ruột, tốc độ tháo rỗng dạ dày quá nhanh ở một số loại nước ép có liên quan đến việc tăng sinh khí hydro trong hơi thở — dấu hiệu của hiện tượng kém hấp thu carbohydrate tại đường tiêu hóa [2].

Đối với acid citric và độ pH, nghiên cứu năm 1999 ghi nhận dung dịch acid citric nồng độ 0,1 M (thể tích 200 ml) có thời gian bán tháo rỗng khỏi dạ dày là 60,9 ± 3,5 phút [4]. Trong môi trường dịch vị dạ dày có tính axit (pH bằng 4 ở nhiệt độ 37 độ C), nước cam và axit ascorbic (vitamin C) còn thể hiện đặc tính làm tăng quá trình oxy hóa lipid biển khi kết hợp trong mô hình tiêu hóa nhân tạo [5].

Nghiên cứu nói gì về nước cam trong dạ dày lúc đói?

Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã trực tiếp cho người tình nguyện nhịn đói uống nước cam để đo tốc độ làm rỗng và phản ứng của dạ dày.

Nghiên cứu công bố năm 2015 khảo sát trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh đang nhịn đói để so sánh tốc độ tháo rỗng dạ dày giữa nước cam không tép và sữa [1]. Người tham gia uống 5 loại đồ uống có cùng thể tích 500 ml với các mức năng lượng 0, 220 và 330 kcal, sau đó đo diện tích mặt cắt ngang hang vị dạ dày bằng siêu âm [1]. Kết quả cho thấy 500 ml nước cam và hỗn hợp 330 ml sữa pha 170 ml nước (cùng mức 220 kcal) rời dạ dày với tốc độ tương đương nhau [1]. Khi tăng năng lượng lên 330 kcal (450 ml nước cam pha 50 ml siro gum so với 500 ml sữa), tốc độ rời dạ dày của hai loại vẫn tương tự nhau và đều chậm hơn mức 220 kcal [1]. Nghiên cứu kết luận tốc độ tháo rỗng chất lỏng phụ thuộc chủ yếu vào tổng lượng calo chứ không phụ thuộc vào sự khác biệt thành phần giữa nước cam và sữa [1]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu nhỏ (8 người khỏe mạnh) [1].

Tuy nhiên, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2019 trên phụ nữ chuyển dạ đủ tháng cho thấy lượng calo không phải là yếu tố duy nhất [6]. Nghiên cứu thực hiện trên 3 nhóm (mỗi nhóm 18 phụ nữ chuyển dạ), sau khi nhịn uống chất lỏng trong 2 giờ, nhịn ăn nhẹ 6 giờ và nhịn bữa giàu đạm/béo 8 giờ [6]. Các sản phụ uống 450 ml đồ uống có cùng lượng calo gồm: maltodextrin, cà phê sữa hoặc nước cam không tép; siêu âm dạ dày thực hiện ở thời điểm ban đầu và sau 5, 30, 60, 90, 120 phút [6]. Kết quả chỉ ra dung dịch maltodextrin rời dạ dày nhanh hơn đáng kể so với nước cam (p < 0,001) và cà phê sữa (p < 0,001) [6]. Trong khi đó, nước cam không tép và cà phê sữa có tốc độ làm rỗng dạ dày tương đương nhau (p = 0,97) [6]. Nghiên cứu này có giới hạn là chỉ thực hiện trên đối tượng đặc thù là phụ nữ đang chuyển dạ — nhóm vốn có tốc độ tháo rỗng dạ dày chậm hơn người không mang thai [6].

Nhiệt độ của ly nước cam lúc đói cũng tác động rõ rệt đến dạ dày. Nghiên cứu năm 1988 trên 6 tình nguyện viên khỏe mạnh (19-24 tuổi) đã đo tốc độ tháo rỗng của đồ uống nước cam đẳng trương ở 3 mức nhiệt độ: lạnh (4 độ C), đối chứng (37 độ C) và ấm (50 độ C) [3]. Khi uống nước cam lạnh 4 độ C, nhiệt độ bên trong dạ dày giảm xuống mức thấp nhất là 21,2 ± 1,9 độ C chỉ sau 45 giây [3]. Với nước cam ấm 50 độ C, nhiệt độ dạ dày đạt đỉnh 43,0 ± 0,4 độ C sau 60 giây [3]. Phải mất 20-30 phút sau khi uống, nhiệt độ trong dạ dày mới quay về mức nhiệt độ cơ thể bình thường [3]. Đáng chú ý, nước cam lạnh 4 độ C làm chậm tốc độ tháo rỗng dạ dày giai đoạn đầu một cách có ý nghĩa thống kê so với nước cam ở nhiệt độ cơ thể 37 độ C (p < 0,05) [3].

Về vai trò của acid citric và nước cam đối với người có triệu chứng tiêu hóa, nghiên cứu năm 1999 đã khảo sát trên 50 bệnh nhân chứng khó tiêu và 10 người khỏe mạnh [4]. Các bệnh nhân uống 200 ml dung dịch acid citric 0,1 M hoặc 200 ml nước cam trong 2 ngày liên tiếp để thực hiện nghiệm pháp hơi thở tìm vi khuẩn H. pylori [4]. Ở nhóm 26 bệnh nhân nhiễm H. pylori (chiếm 52%), việc dùng acid citric mang lại độ nhạy chẩn đoán đạt 100%, cao hơn mức 88% khi dùng nước cam, dù độ đặc hiệu của cả hai đều đạt 100% [4].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu sử dụng phương pháp đo lường khách quan như siêu âm hang vị, đồng vị phóng xạ và nghiệm pháp hơi thở giúp làm rõ cách dạ dày xử lý nước cam khi rỗng [1], [3], [4]. Dữ liệu khẳng định nước cam không tép được sử dụng an toàn làm thức uống thử nghiệm tiêu chuẩn cho người nhịn đói trong nhiều nghiên cứu y khoa mà không ghi nhận biến chứng tổn thương niêm mạc cấp tính [1], [6], [4].

Dù vậy, bằng chứng hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Phần lớn nghiên cứu đo lường cơ học (tốc độ tháo rỗng dạ dày, nhiệt độ nội dạ dày, hoạt động điện cơ) trên số lượng nhỏ tình nguyện viên khỏe mạnh (từ 6 đến 10 người) [1], [3], [4]. Các dữ liệu này không trực tiếp sinh thiết hay theo dõi lâu dài xem thói quen uống nước cam lúc đói hàng ngày trong nhiều năm có làm tăng nguy cơ viêm loét dạ dày mạn tính hay không.

Những hiểu lầm thường gặp về nước cam và dạ dày

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là nước cam trong vắt không có tép sẽ trôi qua dạ dày nhanh như nước lọc. Thực tế, một ly nước cam 500 ml chứa khoảng 220 kcal sẽ lưu lại trong dạ dày lâu tương đương với một ly sữa pha loãng có cùng mức năng lượng [1]. Ở phụ nữ chuyển dạ, nước cam không tép rời dạ dày chậm tương đương cà phê sữa [6].

Hiểu lầm thứ hai là uống nước cam làm chậm tiêu hóa và trực tiếp gây ra bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) do ứ đọng thức ăn. Nghiên cứu năm 1996 so sánh 36 bệnh nhân mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (được chẩn đoán qua nội soi, sinh thiết và đo pH 24 giờ) với 18 người khỏe mạnh đối chứng [7]. Cả hai nhóm cùng ăn bữa thử nghiệm gồm trứng tráng 1 quả, 110 gram thịt gà và 200 ml nước cam, sau đó theo dõi hình ảnh làm rỗng dạ dày mỗi 20 phút trong suốt 180 phút [7]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tốc độ tháo rỗng cả phần lỏng (nước cam) lẫn phần đặc giữa người bệnh trào ngược và người khỏe mạnh [7]. Quá trình làm rỗng dạ dày không phải là yếu tố sinh bệnh chính trong bệnh trào ngược dạ dày thực quản [7].

Hiểu lầm thứ ba là mọi loại đường trong nước ép đều gây gánh nặng như nhau cho dạ dày. Thực chất, đường fructose đi qua dạ dày nhanh hơn glucose, nhưng việc tháo rỗng quá nhanh lại có thể dẫn đến tình trạng kém hấp thu đường ở ruột non, gây sinh khí hydro ở một số đối tượng như trẻ em [2].

Ai nên thận trọng khi uống nước cam lúc đói?

Dù không gây hại trực tiếp cho dạ dày khỏe mạnh, một số nhóm đối tượng cần lưu ý khi dùng nước cam:

  • Trẻ nhỏ và người nhạy cảm đường tiêu hóa: Ở trẻ khỏe mạnh uống các loại nước ép trái cây, tốc độ tháo rỗng dạ dày nhanh có liên quan đến việc tăng bài tiết khí hydro qua hơi thở do kém hấp thu carbohydrate [2]. Điều này dễ gây đầy bụng, sinh hơi nếu uống lượng lớn khi bụng rỗng.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc thủ thuật y khoa: Do nước cam chứa calo và có tốc độ tháo rỗng tương đương sữa cùng mức năng lượng, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt thời gian nhịn ăn uống trước mổ theo chỉ định của bác sĩ để tránh tồn dư dịch vị [1], [8].
  • Phụ nữ đang chuyển dạ: Quá trình tháo rỗng nước cam không tép ở sản phụ chuyển dạ diễn ra chậm hơn dung dịch maltodextrin và tương đương cà phê sữa [6]. Sản phụ cần hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi uống.
  • **Người có chứng khó tiêu hoặc nhiễm H. pylori: Những người đang có triệu chứng đau dạ dày, khó tiêu hoặc đang điều trị bệnh lý tiêu hóa nên tham khảo ý kiến bác sĩ về chế độ ăn uống phù hợp [4].

Cách uống nước cam hợp lý, êm dịu cho dạ dày

Để tận dụng dưỡng chất từ nước cam mà không gây khó chịu cho đường tiêu hóa, độc giả có thể áp dụng các nguyên tắc dựa trên sinh lý học dạ dày:

  • Chú ý nhiệt độ nước cam: Tránh uống nước cam ướp lạnh sâu (như mức 4 độ C) ngay khi bụng đói vì nhiệt độ thấp làm hạ nhiệt độ dạ dày xuống khoảng 21,2 độ C trong chưa đầy một phút và làm chậm tốc độ tiêu hóa ban đầu [3]. Nên uống nước cam ở nhiệt độ phòng hoặc gần nhiệt độ cơ thể để dạ dày hoạt động nhịp nhàng [3].
  • Kiểm soát lượng uống mỗi lần: Tốc độ dạ dày xử lý nước cam phụ thuộc chặt chẽ vào thể tích và tổng lượng calo [1], [2]. Uống một lượng vừa phải (khoảng 200 ml như định lượng trong các bữa ăn thử nghiệm y khoa) sẽ giúp dạ dày làm rỗng nhanh hơn so với uống lượng lớn 450-500 ml hoặc pha thêm siro đường năng lượng cao [1], [4], [7].
  • Kết hợp trong hoặc sau bữa ăn:** Uống 200 ml nước cam cùng bữa ăn có đạm (như trứng, thịt gà) là cách kết hợp cân bằng đã được áp dụng an toàn cho cả người khỏe mạnh lẫn người có bệnh lý trào ngược [7]. Tuy nhiên, cần lưu ý trong mô hình tiêu hóa nhân tạo, nước cam và vitamin C có thể làm tăng quá trình oxy hóa chất béo từ cá biển (như cá trích) khi tiếp xúc với dịch vị axit trong 2,5 giờ [5].

Tóm lại, người có hệ tiêu hóa khỏe mạnh không cần quá lo lắng về việc uống nước cam làm hỏng niêm mạc dạ dày. Điều chỉnh lượng uống vừa phải, tránh uống quá lạnh hoặc pha thêm nhiều đường sẽ giúp dạ dày tiêu hóa thức uống này một cách nhẹ nhàng và hiệu quả.