Trào lưu uống nước ép cần tây và lời đồn "ngăn ngừa lão hóa"
Nhiều năm gần đây, thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly nước ép cần tây nguyên chất được lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội. Không ít người tin rằng uống nước ép cần tây vào lúc sáng sớm, khi bụng còn đói, là liệu pháp thanh lọc cơ thể tối thượng và giúp bảo vệ tế bào khỏi sự già cỗi theo năm tháng.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy cần tây chỉ là một loại rau củ thông thường giàu dưỡng chất vi lượng [1]. Việc khẳng định thức uống này có thể ngăn chặn hoàn toàn lão hóa tế bào là cách hiểu bị phóng đại quá mức từ truyền thông, chưa có thử nghiệm lâm sàng đáng tin cậy nào trên người xác nhận điều đó.
Thành phần vi lượng trong cần tây tác động thế nào đến tế bào?
Lão hóa tế bào bản chất là quá trình tích tụ các tổn thương do gốc tự do và hiện tượng stress oxy hóa gây ra trong cơ thể theo thời gian. Khi các phân tử oxy hóa tấn công màng tế bào, lipid và DNA, chức năng của tế bào sẽ suy giảm dần.
Để chống lại stress oxy hóa, cơ thể cần đến các chất chống oxy hóa nội sinh và ngoại sinh nhằm trung hòa các gốc tự do có hại. Cần tây thuộc họ Hoa tán (Apiaceae), có nguồn gốc từ lưu vực Địa Trung Hải và Trung Đông, hiện được canh tác rộng rãi trên toàn cầu [1].
Theo các phân tích hóa thực vật, loại rau này chứa nhiều hợp chất hoạt tính sinh học có lợi như flavonoid, axit phenolic, furocoumarin, terpenoid và phthalide [1]. Trong đó, nhóm hợp chất phthalide tạo nên mùi thơm đặc trưng của cây cần tây [1]. Các chất vi lượng tự nhiên này có tiềm năng hỗ trợ khả năng chống oxy hóa, chống viêm trong môi trường sinh học [1].
Khoa học thực nghiệm nói gì về nước ép cần tây?
Các nghiên cứu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào việc xác định thành phần hóa học hoặc khảo sát hoạt tính sinh học trên mô hình động vật bị gây nhiễm độc.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành đánh giá chất lượng toàn diện của nước ép từ 26 giống cần tây và phân tích hoạt chất sinh học trên 6 giống đại diện [1]. Kết quả phân tích bằng sắc ký lỏng và sắc ký khí ghép khối phổ (LC/MS và GC/MS) trên 6 giống cần tây đã phát hiện tổng cộng 71 axit phenolic, 38 flavonoid, 18 coumarin, 41 terpenoid và 11 hợp chất phthalide [1].
Nghiên cứu năm 2022 này cũng chỉ ra sự khác biệt lớn về nồng độ vi chất: các giống cần tây nguồn gốc Trung Quốc có cuống mỏng và rỗng chứa nhiều hoạt chất sinh học hơn, trong khi các giống từ Mỹ và châu Âu có cuống dày và đặc lại cho sản lượng nước ép cao hơn [1]. Trong số các giống được khảo sát, hàm lượng của 14 hợp chất có mức chênh lệch hơn 10 lần giữa các loại nước ép cần tây khác nhau [1]. Nghiên cứu này ghi nhận 3 giống có năng lực chống oxy hóa cao hơn, song toàn bộ dữ liệu mới chỉ dừng ở mức phân tích thành phần hóa thực vật trong phòng thí nghiệm [1].
Ở khía cạnh sinh học thực nghiệm, một nghiên cứu công bố năm 2009 trên chuột nhằm kiểm tra tác dụng bảo vệ của nước ép cần tây trong quá trình điều trị bằng hóa chất doxorubicin [2]. Nghiên cứu đánh giá các chỉ số sinh hóa gồm hàm lượng glutathione khử, hoạt tính của enzyme catalase, xanthine oxidase, glutathione peroxidase, peroxidase và mức độ peroxy hóa lipid trong dịch đồng thể gan và dịch tan máu [2]. Kết quả cho thấy nước ép từ lá và rễ cần tây nguyên chất pha loãng đã tác động tích cực lên các thông số sinh hóa và thể hiện hiệu ứng bảo vệ mô khi phối hợp cùng doxorubicin [2].
Tiếp tục hướng đi này, một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá ảnh hưởng của nước ép rễ và lá cần tây đối với trạng thái chống oxy hóa thông qua đo lường hàm lượng glutathione khử (GSH) và năng lực chống oxy hóa khử sắt (FRAP) trên chuột dùng doxorubicin [3]. Nghiên cứu năm 2010 phát hiện hóa chất doxorubicin làm suy giảm đáng kể lượng GSH và chỉ số FRAP tổng thể trong dịch đồng thể gan và dịch tan máu, đồng thời xác nhận nước ép cần tây khi dùng đơn độc hoặc phối hợp không làm thay đổi hàm lượng cytochrome P450 trong dịch đồng thể gan [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy nước ép cần tây thực sự chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tự nhiên có khả năng hỗ trợ bảo vệ tế bào trước một số tác nhân độc hại [1, 2, 3]. Nhờ sự hiện diện phong phú của flavonoid và axit phenolic, nước ép cần tây cung cấp nguồn chất bảo vệ tế bào tự nhiên khi được đưa vào chế độ ăn [1].
Tuy vậy, giới hạn rất lớn của các nghiên cứu hiện tại là chúng chỉ được thực hiện trên chuột cống hoặc phân tích hóa học trong ống nghiệm [1, 2, 3]. Các nghiên cứu này sử dụng mô hình tổn thương cấp tính do thuốc hóa trị gây ra, hoàn toàn không tương đương với quá trình lão hóa sinh học tự nhiên diễn ra âm thầm suốt hàng chục năm ở con người [1, 2].
Hơn nữa, nồng độ hoạt chất thực tế trong một ly nước ép gia đình phụ thuộc vào từng giống cần tây cụ thể và cách chăm sóc, khó có thể đồng nhất như điều kiện chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm [1]. Do đó, chưa có căn cứ khoa học nào khẳng định việc uống nước ép cần tây hàng ngày sẽ giúp ngăn chặn sự già đi của tế bào ở người.
Những hiểu lầm phổ biến trên truyền thông
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm uống nước ép cần tây vào sáng sớm khi bụng đói sẽ giúp "thanh lọc độc tố" và "giữ mãi tuổi thanh xuân". Cơ thể người đã có hệ thống giải độc hoàn chỉnh gồm gan và thận; không có loại nước ép nào có thể thay thế hai cơ quan này.
Một hiểu lầm khác là việc thần thánh hóa thời điểm buổi sáng. Việc hấp thu các dưỡng chất vi lượng phụ thuộc vào tổng thể chế độ dinh dưỡng trong ngày chứ không phụ thuộc tuyệt đối vào việc uống lúc đói.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng ép lấy nước sẽ tốt hơn ăn nguyên cây. Thực tế, khi ép bỏ bã, lượng chất xơ không hòa tan quý giá vốn hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột và kiểm soát đường huyết đã bị loại bỏ gần hết.
Những ai nên thận trọng khi dùng nước ép cần tây?
Mặc dù là thực phẩm tự nhiên, nước ép cần tây đậm đặc không phù hợp cho tất cả mọi người. Cần tây chứa các hợp chất furocoumarin có thể làm tăng tính nhạy cảm của da với ánh sáng mặt trời ở một số cá nhân nhạy cảm [1].
Người có tiền sử huyết áp thấp, người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cần cẩn trọng vì các thành phần trong cần tây có thể tương tác với quá trình chuyển hóa [1]. Nước ép cần tây cũng chứa lượng natri tự nhiên đáng kể, người suy thận hoặc phải tuân thủ chế độ kiêng muối nghiêm ngặt không nên uống lượng lớn.
Phụ nữ mang thai, người có hệ tiêu hóa yếu dễ bị đầy bụng, tiêu chảy khi uống nước ép sống lúc bụng đói nên hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng lâu dài.
Gợi ý sử dụng cần tây khoa học và cân bằng
Để tận dụng giá trị của cần tây mà không bị lệ thuộc vào các trào lưu thiếu căn cứ, bạn nên xem đây là một loại rau xanh phong phú trong khẩu phần ăn hàng ngày thay vì vị thuốc chữa bệnh.
Nếu thích hương vị của nước ép cần tây, bạn có thể uống khoảng 150–200 ml mỗi lần, dùng 2–3 lần mỗi tuần thay vì lạm dụng mỗi ngày. Tốt nhất nên kết hợp cần tây nguyên cây vào các món xào, súp, canh hoặc xay sinh tố để giữ trọn vẹn phần chất xơ tự nhiên.
Việc uống nước ép có thể linh hoạt vào các thời điểm trong ngày, không nhất thiết phải gượng ép uống vào sáng sớm nếu dạ dày cảm thấy khó chịu. Hãy kết hợp rau củ đa dạng để nhận được đầy đủ các nhóm chất chống oxy hóa khác nhau.
Lời kết
Uống nước ép cần tây là một thói quen bổ sung thêm nước và các vi chất chống oxy hóa tự nhiên cho cơ thể [1]. Dẫu vậy, thức uống này không thể thay thế một lối sống lành mạnh, không có phép màu ngăn chặn lão hóa tế bào. Để làm chậm tiến trình lão hóa, mỗi người cần duy trì chế độ dinh dưỡng đa dạng, ngủ đủ giấc, tập luyện thể lực đều đặn và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bệnh nền.
