Nhiều người có thói quen hái lá bỏng tươi trong vườn nhà đem ép lấy nước uống hàng ngày nhằm giải nhiệt hoặc trị viêm. Tuy nhiên, việc sử dụng liên tục một loại thảo dược liệu có dẫn đến nguy cơ tích lũy độc chất trong cơ thể hay không là điều khiến không ít độc giả băn khoăn.
Các bằng chứng khoa học sơ bộ ghi nhận dịch chiết lá bỏng không gây độc tính trường diễn lên gan, thận ở liều thử nghiệm ngắn hạn [1]. Tuy vậy, dữ liệu an toàn khi dùng kéo dài mỗi ngày trên người hiện còn rất hạn chế, người dùng không nên tự ý lạm dụng thảo dược này thay nước lọc hàng ngày.
Cây lá bỏng trong đời sống và mối lo ngại độc tính
Cây lá bỏng (tên khoa học là Kalanchoe pinnata) từ lâu đã quen thuộc trong vườn nhà của người Việt. Loại cây này thường được dùng đắp ngoài da để trị bỏng nhẹ, hoặc nhai tươi, ép nước uống nhằm làm dịu họng khi viêm nhiễm. Nhờ đặc tính mọng nước và dễ trồng, nhiều người tin rằng lá bỏng hoàn toàn lành tính và có thể dùng tùy ý.
Dù vậy, bất kỳ loại thảo mộc nào khi hấp thu qua đường tiêu hóa đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Nếu sử dụng liên tục với số lượng lớn mà không kiểm soát, các hoạt chất sinh học tự nhiên hoàn toàn có thể tích tụ hoặc tạo áp lực chuyển hóa. Do đó, việc tìm hiểu độc tính trường diễn và mức liều an toàn là vô cùng cần thiết.
Cơ chế tác động sinh học của dịch chiết cây lá bỏng
Các phân tích trong phòng thí nghiệm cho thấy Kalanchoe pinnata chứa nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Khi được chiết xuất bằng phương pháp chất lỏng siêu tới hạn, dịch chiết lá bỏng thể hiện khả năng quét gốc tự do vượt trội qua các xét nghiệm DPPH, FRAP và ABTS [2]. Nhờ đó, loại thảo dược này giúp hạn chế tổn thương tế bào do stress oxy hóa gây ra [2].
Bên cạnh lá, hoa của Kalanchoe pinnata còn chứa nguồn flavonoid dồi dào, điển hình là quercetin và các liên hợp quercetin glycosyl như quercetin 3-O-beta-D-glucuronopyranoside và quercetin 3-O-beta-D-glucopyranoside [3]. Các hoạt chất này có khả năng ức chế sự phân bào của tế bào T chuột trong ống nghiệm và giảm sinh interleukin-2 (IL-2), interleukin-4 (IL-4) mà không biểu hiện độc tính tế bào [3]. Chiết xuất nước từ lá bỏng tự nhiên cũng cho thấy tác dụng điều hòa miễn dịch và kháng khuẩn in vivo [4].
Bằng chứng khoa học về độc tính trường diễn và bảo vệ gan
Để xác định khả năng gây độc mạn tính, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm độc học trên mô hình động vật gặm nhấm và một số trường hợp lâm sàng.
Nghiên cứu công bố năm 2003 đã kiểm tra tính an toàn của dịch chiết lá bỏng đường uống trên chuột với liều cao hơn mức tối ưu liên tục trong 30 ngày [1]. Kết quả ghi nhận nồng độ alanine-aminotransferase (ALT), aspartate-aminotransferase (AST), urea và alkaline phosphatase (ALP) trong huyết thanh chuột không bị thay đổi [1]. Điều này chứng minh sự vắng mặt của độc tính trường diễn đối với gan, tim và thận của động vật thử nghiệm [1].
Cũng trong báo cáo năm 2003, một bệnh nhân nam 36 tuổi mắc bệnh leishmania da hoạt động đã được điều trị bằng đường uống với liều 30 g lá tươi Kalanchoe pinnata mỗi ngày trong 14 ngày [1]. Trong suốt 2 tuần điều trị, vết thương ngừng phát triển, giảm kích thước nhẹ và hoàn toàn không ghi nhận phản ứng bất lợi hay độc tính nào [1].
Một nghiên cứu khác trên chuột Wistar đực nhằm kiểm tra tác dụng bảo vệ gan của thức uống từ Kalanchoe pinnata trước tổn thương do carbon tetrachloride (CCl4) và kháng sinh gentamicin [2]. Kết quả cho thấy thức uống này làm giảm nồng độ AST, ALT, ALP và bilirubin huyết thanh ở nhóm chuột bị gây độc [2]. Thức uống điều trị này còn cải thiện đáng kể protein toàn phần, albumin và globulin trong huyết thanh, cho thấy tiềm năng hỗ trợ cải thiện các bệnh lý về gan [2].
Ngoài ra, nghiên cứu công bố năm 2017 cũng khẳng định dịch chiết nước của Kalanchoe pinnata tự nhiên không biểu hiện độc tính chung trên mô hình nghiên cứu vết thương thực nghiệm [4]. Chiết xuất này vừa thúc đẩy tạo mô hạt và biểu mô hóa vết thương, vừa thể hiện hoạt tính diệt khuẩn rõ rệt đối với vi khuẩn Staphylococcus aureus và Pseudomonas aeruginosa [4].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy cây lá bỏng có độ an toàn khá tốt và không gây độc gan thận trong các can thiệp ngắn ngày [1], người dùng vẫn cần nhìn nhận khách quan về giới hạn nghiên cứu.
Thứ nhất, thử nghiệm trên người về đường uống mới dừng lại ở một ca bệnh lâm sàng đơn lẻ (n = 1) trong 14 ngày [1]. Con số này chưa đủ để đại diện cho toàn bộ cộng đồng, đặc biệt là về nguy cơ tích lũy độc chất khi uống kéo dài nhiều tháng hay nhiều năm. Thứ hai, các nghiên cứu độc tính trường diễn 30 ngày mới chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm [1]. Quá trình chuyển hóa giữa động vật và cơ thể người có sự khác biệt rõ rệt. Vì vậy, chưa thể kết luận việc uống nước ép lá bỏng mỗi ngày suốt thời gian dài là tuyệt đối an toàn.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá bỏng
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng không hại, từ đó vắt nước ép lá bỏng uống thay trà mỗi ngày. Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học đều có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa nếu dùng quá liều hoặc dùng không nghỉ.
Một hiểu lầm khác là dùng nước ép lá bỏng để chữa bách bệnh, từ viêm nhiễm nặng đến bệnh lý nội tạng mạn tính. Mặc dù chiết xuất lá bỏng có hoạt tính kháng khuẩn và điều hòa miễn dịch [4], nó không thể thay thế phác đồ kháng sinh hoặc thuốc điều trị đặc hiệu do bác sĩ chỉ định.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Do khả năng ức chế tế bào T và điều hòa miễn dịch đã được ghi nhận trong nghiên cứu [3], những người mắc bệnh suy giảm miễn dịch hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cần hết sức cẩn trọng. Việc tự ý dùng thảo dược có thể làm thay đổi đáp ứng miễn dịch của cơ thể.
Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn uống nước lá bỏng thường xuyên. Dù nghiên cứu cho thấy chiết xuất lá bỏng hỗ trợ bảo vệ gan chuột trước độc chất [2], việc chuyển hóa các hợp chất phức tạp trên nền gan tổn thương ở người vẫn cần được giám sát y khoa. Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ cũng không nên tự ý dùng đường uống liên tục khi chưa có đủ dữ liệu lâm sàng.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu muốn sử dụng cây lá bỏng hỗ trợ sức khỏe, bạn chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ tạm thời, không dùng thay thế nước uống hàng ngày. Dựa trên liều dùng đã thử nghiệm trên người, mức khoảng 30 g lá tươi mỗi ngày trong thời gian ngắn (khoảng 14 ngày) không ghi nhận phản ứng độc tính [1].
Khi sử dụng, cần chọn lá bánh tẻ, rửa sạch dưới vòi nước chảy và ngâm qua nước muối loãng để loại bỏ vi sinh vật gây bệnh hoặc tàn dư đất cát bám trên lá. Sau đó, có thể giã nhuyễn hoặc ép lấy nước cốt. Tránh uống liên tục nhiều tháng liền; hãy tạo những quãng nghỉ vài tuần để cơ thể đào thải hoàn toàn các chất chuyển hóa.
Nước ép cây lá bỏng bước đầu cho thấy tính an toàn ở liều dùng ngắn hạn và không biểu hiện độc tính mạn tính trên mô hình thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, để tránh nguy cơ tích lũy hoặc tương tác bất lợi, người dân không nên uống kéo dài mỗi ngày và cần hỏi ý kiến bác sĩ nếu có bệnh nền.