Nhiều phụ huynh tìm kiếm cách điều chỉnh chế độ ăn DASH để bảo vệ tim mạch cho con từ sớm. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn kiêng của người lớn cho trẻ nhỏ đòi hỏi bằng chứng khoa học chuẩn xác.

Hiện chưa có nghiên cứu nào xác lập "4 khác biệt bắt buộc" hay công thức điều chỉnh DASH riêng cho trẻ dưới 5 tuổi. Các bằng chứng can thiệp DASH hiện có chủ yếu thực hiện trên nhóm thanh thiếu niên từ 11 đến 18 tuổi [1], hoặc các hướng dẫn chung từ sơ sinh đến vị thành niên nhưng không phân tách quy chuẩn riêng cho mầm non [2].

Bằng chứng chế độ ăn DASH ở trẻ em hiện có những gì?

Các hướng dẫn điều trị tăng huyết áp ở trẻ em và thanh thiếu niên khuyến nghị áp dụng chế độ ăn DASH kết hợp vận động thể chất 40 phút mỗi ngày, 3 đến 5 ngày mỗi tuần trước khi dùng thuốc [3]. Mô hình DASH này tập trung vào rau tươi, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt, đậu và đạm nạc, đồng thời hạn chế natri, đường và chất béo [3]. Việc theo dõi khi can thiệp DASH được đề xuất định kỳ mỗi 3 đến 6 tháng [3].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 159 thanh thiếu niên từ 11 đến 18 tuổi bị tăng huyết áp cho thấy nhóm theo DASH giảm huyết áp tâm thu (-2,7 mmHg) và cải thiện độ giãn mạch qua trung gian dòng chảy (2,5%) sau can thiệp so với chăm sóc tiêu chuẩn [1]. Hiệu quả cải thiện chức năng mạch máu và điểm số tuân thủ DASH tiếp tục duy trì đến tháng thứ 18 [1].

Ở nhóm bệnh lý khác, thử nghiệm trên 40 trẻ vị thành niên mắc bệnh hemophilia áp dụng DASH trong 10 tuần (năng lượng gồm 50%-55% carbohydrate, 27%-30% chất béo, 16%-18% protein) đã ghi nhận giảm huyết áp tâm thu (-0,48 mmHg), giảm đường huyết đói (-5,86 mg/dl) và cải thiện mỡ máu [4].

Can thiệp điều chỉnh DASH ở nhóm vị thành niên

Nghiên cứu trên thanh thiếu niên mắc đái tháo đường type 1 (11–17 tuổi) cho thấy chế độ DASH truyền thống chứa lượng carbohydrate cao (60%) và chất béo thấp (21%), dẫn đến dao động đường huyết nhiều hơn so với chế độ ăn thường ngày [5].

Khi điều chỉnh sang mô hình DASH-D (50% carbohydrate, 30% chất béo, 20% protein), tỷ lệ năng lượng từ chất béo cao hơn và carbohydrate thấp hơn giúp duy trì đường huyết ổn định tương đương chế độ ăn thông thường [2, 7]. Trẻ tiêu thụ được 98% khẩu phần cung cấp ở thực đơn DASH-D [6]. Tuy nhiên, các điều chỉnh này hoàn toàn ghi nhận ở lứa tuổi dậy thì và thanh thiếu niên, không đại diện cho trẻ dưới 5 tuổi [2, 7].

Hướng dẫn chế độ ăn tổng quát và khoảng trống lứa tuổi nhỏ

Hướng dẫn CHILD-1 đưa ra khuyến nghị từ sơ sinh đến 18 tuổi dựa trên mô hình DASH, nhấn mạnh việc nuôi con bằng sữa mẹ và giới thiệu thức ăn bổ sung đúng thời điểm [2]. Hướng dẫn này chú trọng số khẩu phần phù hợp lứa tuổi thay vì đặt ra các mục tiêu vi chất hay calo khắt khe [2].

Mô hình dinh dưỡng cho trẻ em khuyến khích áp dụng phương pháp "đĩa ăn": một nửa là rau và trái cây, nửa còn lại là ngũ cốc nguyên hạt cùng đạm nạc với khẩu phần phù hợp tuổi [7]. Trẻ em được khuyến cáo hạn chế đường bổ sung dưới 25 gam mỗi ngày và giảm thực phẩm chế biến sẵn nhiều muối [7]. Dù vậy, tài liệu không ghi nhận hướng dẫn cụ thể về việc nới lỏng calo, chất béo bão hòa hay biến đổi kết cấu hạt dành riêng cho trẻ dưới 5 tuổi.

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại hoàn toàn chưa trả lời được các vấn đề:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng đánh giá tính an toàn và hiệu quả của DASH ở trẻ dưới 5 tuổi.
  • Chưa có số liệu về mức calo hay tỷ lệ chất béo bão hòa cần nới lỏng cho sinh lý trẻ mầm non.
  • Chưa có dữ liệu hướng dẫn xử lý kết cấu hạt nguyên hạt để ngừa nguy cơ nghẹn hóc ở trẻ nhỏ trong khuôn khổ DASH.

Ai nên thận trọng?

Phụ huynh không nên tự ý áp đặt chế độ ăn DASH của người lớn lên trẻ nhỏ dưới 5 tuổi. Trẻ có bệnh lý nền như đái tháo đường, suy thận mạn tính hoặc rối loạn chuyển hóa cần có phác đồ dinh dưỡng cá thể hóa từ bác sĩ chuyên khoa [1, 2]. Việc hạn chế chất béo quá mức có thể không phù hợp với nhu cầu phát triển thể chất của trẻ nhỏ.

Cách áp dụng thực tế an toàn cho trẻ

  • Xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh bằng cách tăng cường rau xanh, trái cây tươi và ngũ cốc nguyên hạt theo từng bữa ăn [5, 6].
  • Hạn chế đường thêm dưới 25 gam/ngày và cắt giảm các loại thực phẩm chế biến sẵn giàu muối [7].
  • Khi muốn điều chỉnh chế độ ăn nhằm hỗ trợ huyết áp hay cân nặng cho trẻ, cần tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo đủ năng lượng tăng trưởng.

Chế độ ăn DASH có nhiều bằng chứng tốt cho thanh thiếu niên nhưng chưa có chuẩn riêng cho trẻ dưới 5 tuổi. Phụ huynh nên tập trung vào bữa ăn đa dạng thực phẩm tự nhiên và tham vấn chuyên gia y tế trước khi thực hiện các thay đổi ăn kiêng lớn.