Nhiều gia đình hiện nay chi hàng chục triệu đồng lắp máy lọc nước kiềm ion hóa vì tin vào lời quảng cáo giúp trung hòa axit, ngăn ngừa loãng xương. Thói quen thử độ pH nước tiểu để tự đo độ toan và đánh giá nguy cơ mục xương cũng xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học chất lượng cao chỉ ra rằng nước kiềm hay chế độ ăn kiềm hóa không làm thay đổi tiến trình loãng xương như lời đồn thổi [2].

Người tiêu dùng không nên xem nước kiềm ion hóa như một giải pháp thay thế phác đồ y khoa [3]. Việc hiểu sai cơ chế sinh học khiến nhiều người bỏ qua các biện pháp bảo vệ xương then chốt như bổ sung canxi, vitamin D và tập luyện thể chất [2, 5].

Giả thuyết tro axit và lời đồn "rút canxi từ xương"

Thuyết tro axit (acid-ash hypothesis) cho rằng chế độ ăn hiện đại sản sinh nhiều gốc axit sau quá trình chuyển hóa tế bào [1]. Để trung hòa lượng axit dư thừa này, cơ thể bị đồn là phải rút khoáng chất kiềm, đặc biệt là canxi và muối bicarbonate, từ mô xương [1]. Lượng canxi được giải phóng sau đó sẽ bị đào thải ra ngoài qua đường nước tiểu, dẫn đến suy giảm mật độ xương theo thời gian [1].

Dựa vào lập luận này, các nhà sản xuất quảng bá thực phẩm kiềm và nước ion hóa nhằm kiềm hóa cơ thể, ngăn ngừa loãng xương và chữa bệnh [2]. Một số hướng dẫn trôi nổi khuyên người dân tự đo pH nước tiểu vào buổi sáng để kiểm tra nguy cơ mục xương [1]. Trên thực tế, hệ đệm sinh học cùng hoạt động bài tiết của phổi và thận duy trì nồng độ pH máu người luôn ổn định, không để thức ăn hay nước uống làm thay đổi dễ dàng [1, 2].

Nghiên cứu phân tích gộp về quan hệ nhân quả giữa axit và xương

Để kiểm chứng giả thuyết tro axit, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2011 đã áp dụng bộ tiêu chí dịch tễ học Bradford Hill [2]. Nhóm tác giả sàng lọc 238 công trình và chọn ra 55 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn, gồm 22 thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên, 2 phân tích gộp, 11 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu và 19 nghiên cứu tế bào trong ống nghiệm [2].

Kết quả phân tích gộp ghi nhận: dù tốc độ bài tiết canxi qua nước tiểu tăng tương quan với axit bài tiết, các nghiên cứu cân bằng canxi toàn thân không hề chứng minh cơ thể bị mất canxi tổng thể khi lượng axit bài tiết ròng tăng cao [2]. Phân tích cũng chỉ ra nhiều lỗ hổng lớn của giả thuyết tro axit:

  • Không có thử nghiệm can thiệp nào đưa ra bằng chứng trực tiếp về tiến triển loãng xương, chẳng hạn như tỷ lệ gãy xương do giòn hoặc sức bền xương đo qua sinh thiết [2].
  • Các nghiên cứu đoàn hệ ủng hộ giả thuyết lại không kiểm soát các yếu tố nguy cơ cốt lõi: sụt cân trong thời gian theo dõi, tiền sử gia đình, mật độ khoáng chất xương ban đầu và tình trạng estrogen [2].
  • Chưa có nghiên cứu nào tìm ra cơ chế sinh học hoạt động ở mức pH sinh lý bình thường của cơ thể [2].

pH nước tiểu có phản ánh nguy cơ gãy xương?

Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu thuộc Nghiên cứu Loãng xương Đa trung tâm Canada (CaMos) công bố năm 2010 đã theo dõi đối tượng người trưởng thành trong 6.804 người-năm để ghi nhận biến cố gãy xương và theo dõi 651 người qua 5 năm để đo mật độ xương (BMD) [1]. Nghiên cứu kiểm tra mối liên hệ giữa pH nước tiểu buổi sáng lúc đói, lượng axit bài tiết ròng với nguy cơ gãy xương giòn và thay đổi BMD tại 3 vị trí: cột sống thắt lưng, cổ xương đùi và khớp háng toàn phần [1].

Mô hình hồi quy đã kiểm soát chặt chẽ các yếu tố gây nhiễu: tuổi, giới tính, tiền sử gia đình, vận động thể lực, hút thuốc lá, lượng canxi nạp vào, tình trạng vitamin D, nồng độ estrogen, thuốc điều trị, chức năng thận, creatinine nước tiểu, chỉ số khối cơ thể (BMI) và thay đổi BMI [1]. Kết quả khẳng định: không có mối liên quan nào giữa pH nước tiểu hay lượng axit bài tiết với nguy cơ gãy xương hoặc biến thiên mật độ khoáng chất của xương [1]. Chỉ số pH nước tiểu hoàn toàn không có giá trị dự báo nguy cơ loãng xương [1].

Bài tiết canxi qua nước tiểu bắt nguồn từ đâu?

Một phân tích gộp năm 2008 từ 25 nghiên cứu trên 105 tài liệu cho thấy lượng axit bài tiết ròng trung bình từ chế độ ăn đối chứng là 47 mEq/ngày [4]. Mức tăng canxi niệu có liên hệ tuyến tính với lượng axit bài tiết ròng ở cả nước tiểu có tính toan và tính kiềm (P < 0,001) [4]. Thay đổi 47 mEq axit bài tiết ròng trong nước tiểu axit tương ứng với biến thiên canxi niệu 1,6 mmol/ngày (tương đương 66 mg/ngày) [4].

Tuy nhiên, các tác giả kết luận rõ: việc tăng bài tiết canxi qua nước tiểu không chứng minh nguồn canxi này bị rút ra từ mô xương, cũng như không chứng minh tình trạng canxi niệu này góp phần gây bệnh loãng xương [4].

Bên cạnh đó, giả thuyết tro axit cho rằng ion phosphat từ thực phẩm gây tăng axit bài tiết và làm xốp xương [5]. Song phân tích gộp năm 2009 trên 12 nghiên cứu với 30 nhánh can thiệp (269 người tham gia) đã bác bỏ hoàn toàn điều này [5]. Bổ sung phosphat làm giảm lượng canxi bài tiết qua nước tiểu và tăng giữ canxi trong cơ thể, bất kể lượng canxi nạp vào cao hay thấp [5].

Thử nghiệm nước kiềm trên phụ nữ mãn kinh: Hiểu đúng kết quả

Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên được thực hiện trên 100 phụ nữ sau mãn kinh mắc loãng xương (chỉ số T-score <= -2,5) [3]. Bệnh nhân được chia thành 2 nhóm (mỗi nhóm 50 người) điều trị trong 3 tháng:

  • Nhóm can thiệp: Uống 1,5 lít nước kiềm mỗi ngày (pH 8,6 ± 0,3), bổ sung canxi D hàng ngày và uống thuốc loãng xương Osteofos (alendronate) 70 mg/tuần [3].
  • Nhóm đối chứng: Chỉ bổ sung canxi D hàng ngày và uống thuốc Osteofos 70 mg/tuần [3].

Sau 3 tháng, chỉ số T-score cột sống ở nhóm uống nước kiềm tăng 0,39 ± 0,07, cao hơn nhóm đối chứng tăng 0,08 ± 0,01 (P < 0,05) [3]. Tuy nhiên, thay đổi T-score ở xương đùi không có sự khác biệt giữa hai nhóm [3]. Đáng chú ý, cả hai nhóm đều sử dụng phác đồ chuẩn với thuốc đặc trị và canxi D, do đó không thể coi việc chỉ uống nước kiềm đơn độc là có thể chữa khỏi loãng xương [3]. Nghiên cứu chỉ kéo dài 3 tháng trên cỡ mẫu nhỏ, cần thêm can thiệp dài hạn để xác định hiệu quả trên toàn bộ hệ xương [3].

Những hiểu lầm thường gặp về nước kiềm và hệ xương

Người tiêu dùng thường gặp nhiều quảng cáo sai lệch về nước kiềm:

  • Nước kiềm làm thay đổi pH máu: Máu người luôn được giữ ở ngưỡng sinh lý nghiêm ngặt; mọi loại nước khi vào dạ dày đều gặp dịch vị axit và bị trung hòa trước khi hấp thu [2].
  • Thử que thử nước tiểu thấy axit là xương đang bị phân hủy: Khoa học chứng minh pH nước tiểu phản ánh bài tiết của thận, không liên quan đến biến động mật độ khoáng chất xương hay gãy xương [1].
  • Cắt bỏ thực phẩm tạo axit như thịt, đỗ để ngừa mục xương: Hạn chế protein hay phosphat cực đoan có thể gây thiếu chất; phosphat thậm chí còn hỗ trợ giảm đào thải canxi qua thận [5].

Ai nên thận trọng khi uống nước kiềm?

Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng bài tiết cần cẩn trọng khi uống lượng lớn nước giàu khoáng kiềm, do chức năng lọc ion và điều hòa nội môi của thận đã suy yếu [1]. Người đang sử dụng các thuốc kê đơn điều trị loãng xương (như bisphosphonate) hoặc thuốc tim mạch cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi nguồn nước uống hàng ngày [2, 5].

Nước kiềm không thể thay thế cho chế độ canxi, vitamin D và thuốc chỉ định [3]. Người có vấn đề về dạ dày hoặc đang uống thuốc cần tránh uống nước kiềm ngay trước hoặc sau bữa ăn để không cản trở quá trình tiêu hóa sinh lý.

Lời khuyên chăm sóc xương thực tế

Để duy trì bộ khung xương vững chắc, người dân nên tập trung vào các thói quen dinh dưỡng và vận động đã được kiểm chứng:

  • Đảm bảo đủ nhu cầu canxi và vitamin D hàng ngày thông qua thực phẩm hoặc viên uống bổ sung theo chỉ định y khoa [2, 5].
  • Duy trì chế độ ăn cân bằng, không loại bỏ cực đoan các nhóm chất chứa phosphat vì phosphat giúp giữ canxi trong cơ thể [5].
  • Duy trì vận động thể lực đều đặn và duy trì cân nặng ổn định, vì sụt cân và ít vận động là những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây loãng xương [1, 2].
  • Nếu sử dụng nước ion hóa, hãy xem đây như một nguồn nước uống giải khát sạch thông thường; không dùng để thay thế thuốc điều trị loãng xương [3].

Nước kiềm ion hóa không phải là thần dược trung hòa axit để giải cứu xương như các tài liệu tiếp thị thương mại tuyên bố. Người bệnh loãng xương cần tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc từ bác sĩ, kết hợp lối sống năng động và dinh dưỡng cân bằng để bảo vệ sức khỏe hệ xương lâu dài.