Uống nước lá cách vàng mát gan: Khoa học chứng minh đến đâu?

Nhiều người Việt có thói quen hái lá cách, đặc biệt là cách vàng, đem nấu nước uống hàng ngày với niềm tin giúp thanh nhiệt, giải độc và mát gan. Mẹo dân gian này được truyền miệng qua nhiều thế hệ, nhất là ở các vùng nông thôn phía Nam, nơi loài cây này mọc hoang dã hoặc được trồng làm rau ăn kèm. Không ít người thậm chí sử dụng thứ nước sắc này thay thế nước lọc sau những bữa tiệc rượu hay khi cơ thể xuất hiện mụn nhọt, mẩn ngứa.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy công dụng bảo vệ gan của chi thảo dược này mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người để khẳng định uống nước lá cách vàng có thể làm mát gan hay chữa bệnh gan như lời đồn.

Mẹo dân gian và góc nhìn khoa học thực tế

Trong ẩm thực và kinh nghiệm dân gian, lá cách (thuộc chi Premna) thường xuất hiện trong các bài thuốc giải độc rượu, thanh nhiệt và hỗ trợ chức năng tiêu hóa. Người dân thường thu hái lá tươi hoặc phơi khô, hãm lấy nước uống thay trà khi cảm thấy nóng trong người hoặc sau những đợt mệt mỏi kéo dài.

Dưới lăng kính y học hiện đại, khái niệm "mát gan" thực chất tương ứng với khả năng chống oxy hóa, bảo vệ tế bào gan khỏi tổn thương hoại tử và giảm tình trạng viêm nhiễm mô gan. Các nhà nghiên cứu dược liệu học đã tiến hành chiết tách các hợp chất từ các loài thực vật thuộc chi Premna để kiểm tra xem liệu kinh nghiệm truyền thống có cơ sở sinh học hay không.

Cơ chế tác động sinh học được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Khi gan chịu tác động từ độc chất, bia rượu hoặc thuốc quá liều, các phản ứng viêm và stress oxy hóa sẽ bùng phát dữ dội. Quá trình này phá hủy cấu trúc màng tế bào, làm suy kiệt các chất chống oxy hóa nội sinh và gây tổn thương ty thể – cơ quan cung cấp năng lượng cho tế bào gan hoạt động.

Các hợp chất tự nhiên trong chi thực vật này thể hiện khả năng bảo vệ thông qua việc dọn dẹp các gốc tự do (ROS), bảo vệ tính toàn vẹn của màng tế bào và duy trì nồng độ enzyme nội sinh. Một số hợp chất đặc trưng như limonene hay các diterpenoid loại icetexane được xác định là thành phần chính tham gia vào việc trung hòa chất độc, giảm peroxy hóa lipid và ngăn chặn phản ứng viêm tế bào [1, 4, 8].

Các nghiên cứu trên mô hình động vật nói lên điều gì?

Các nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát chiết xuất từ nhiều loài khác nhau thuộc chi Premna (bao gồm Premna tomentosa, Premna esculenta, Premna odorata) nhằm đánh giá khả năng bảo vệ gan trước các chất độc hóa học cực mạnh.

Năm 2004, một nghiên cứu trên chuột cống dòng Wistar bị nhiễm độc gan do dùng acetaminophen (liều 640 mg/kg đường uống) đã ghi nhận hiệu quả rõ rệt của chiết xuất Premna tomentosa ^[1]. Khi chuột bị ngộ độc acetaminophen, hoạt tính của các enzyme gắn màng tế bào sụt giảm nghiêm trọng: tổng ATPase giảm 1,63 lần, Mg2+ATPase giảm 1,9 lần, Ca2+ATPase giảm 1,33 lần và Na+K+ATPase giảm 1,73 lần, kéo theo sự biến đổi các ion vô cơ Na+, K+ và Ca2+ ^[1]. Tuy nhiên, việc cho chuột uống dịch chiết với liều 750 mg/kg mỗi ngày trong 15 ngày trước đó đã ngăn chặn được những tổn hại này, bảo vệ màng tế bào gan nhờ hợp chất chống oxy hóa limonene ^[1].

Cũng trong năm 2004, một công trình khác đánh giá tác động của chiết xuất Premna tomentosa (liều 750 mg/kg đường uống trong 15 ngày) trên chuột cống bị gây tổn thương gan bằng acetaminophen (640 mg/kg tiêm màng bụng) ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp ức chế đáng kể những biến đổi bất thường của nồng độ cholesterol, triglyceride, acid béo tự do, phospholipid, lipoprotein huyết thanh và các enzyme chuyển hóa lipid, qua đó cải thiện rối loạn chuyển hóa mỡ do tổn thương gan gây ra ^[2].

Đến năm 2005, cơ chế bảo vệ ty thể của chiết xuất lá Premna tomentosa tiếp tục được làm sáng tỏ trên chuột Wistar ^[3]. Khi gây độc bằng acetaminophen (640 mg/kg đường uống), các sản phẩm peroxy hóa lipid trong ty thể tăng vọt, trong khi lượng glutathione (GSH) và các enzyme ty thể quan trọng (isocitrate dehydrogenase, alpha-keto glutarate dehydrogenase, succinate dehydrogenase, malate dehydrogenase, NADH dehydrogenase, cytochrome-C-oxidase) sụt giảm mạnh ^[3]. Uống dịch chiết thảo dược liều 750 mg/kg trong 15 ngày trước khi gây độc đã đưa các chỉ số này trở về mức bình thường; nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng D-limonene chiếm tới 58% trong lá có khả năng tăng cường liên hợp chuyển hóa chất độc và duy trì nồng độ GSH ^[3].

Năm 2012, một nghiên cứu tiến hành đánh giá chiết xuất ethanol từ lá loài Premna esculenta trên chuột bị phá hủy gan bằng carbon tetrachloride (CCl4 tiêm màng bụng 1 mL/kg mỗi 2 ngày trong 7 ngày) ^[4]. Chuột được uống dịch chiết lá ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg trong 7 ngày ^[4]. Kết quả ghi nhận chiết xuất ở cả hai mức liều đã làm giảm đáng kể nồng độ men gan tăng cao gồm SGPT, SGOT, ALP, đồng thời nâng cao lượng protein toàn phần và albumin máu (p < 0,001) so với lô chuột chỉ tiêm CCl4 ^[4]. Bên cạnh đó, hoạt tính các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD), catalase và peroxidase cũng gia tăng rõ rệt (p < 0,001), cho hiệu quả tương đương với chất đối chứng chuẩn là silymarin ^[4].

Năm 2014, các nhà khoa học tách chiết 4 dẫn xuất diterpenoid icetexane (kí hiệu ice 1-4) từ vỏ thân Premna tomentosa ^[5]. Phép thử in vitro trên dòng tế bào ung thư gan HepG2 và thử nghiệm in vivo trên chuột bị nhiễm độc tBHP cho thấy hợp chất ice-4 thể hiện hoạt tính chống oxy hóa vượt trội qua các thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH, oxit nitric và superoxide ^[5]. Ở liều 250 mg/kg trên chuột, ice-4 đã phục hồi các chỉ số men gan SGOT, SGPT, ALKP huyết thanh, duy trì mức GSH và ức chế quá trình peroxy hóa lipid trong mô gan ^[5].

Năm 2016, nghiên cứu về rễ cây Premna esculenta ghi nhận dịch chiết ethanol ở liều 400 mg/kg/ngày uống liên tục 7 ngày trên chuột bị tổn thương bởi CCl4 đã làm giảm đáng kể (p < 0,001) men gan SGPT, SGOT và ALP ^[6]. Ngoài ra, chiết xuất ở liều 200 mg/kg còn thể hiện tính giảm đau (giảm 85,96% số cơn co thắt do acid acetic; kéo dài 88,49% thời gian vẫy đuôi trước nhiệt), ức chế phù nề chân chuột do carrageenan từ 17,24% đến 22,68%, và nồng độ 5 mg/mL làm tan 37,69% cục máu đông trong ống nghiệm ^[6].

Năm 2020, nghiên cứu trên lá loài Premna odorata đã làm rõ khả năng bảo vệ gan chuột cống cái Wistar Albino bị viêm gan do cồn ^[7]. Định danh hóa học phát hiện 28 chất chuyển hóa trong dịch chiết thô và các phân đoạn ^[7]. Các thử nghiệm cho thấy dịch chiết cải thiện đáng kể thương tổn tế bào gan qua việc hạ thấp nồng độ bilirubin, men AST, ALT, ALP, chất chỉ điểm viêm CRP, TNF-alpha, ICAM-1, VCAM-1 và nồng độ MDA; đồng thời bình thường hóa chỉ số GSH và tổng dung lượng chống oxy hóa (TAC) ^[7]. Hình ảnh mô bệnh học còn ghi nhận sự phục hồi cấu trúc sợi collagen của mô gan gần như về mức bình thường ^[7].

Giới hạn khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người

Dù các kết quả thực nghiệm trên động vật gặt hái nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cần hết sức thận trọng khi suy diễn sang tác dụng trên cơ thể người.

Các thí nghiệm đều sử dụng dịch chiết cô đặc (dùng dung môi như cồn ethanol, methanol hoặc hexan) với liều lượng hoạt chất tinh khiết rất cao [1, 2, 4, 5]. Cách thức này hoàn toàn khác biệt với việc nấu một nắm lá tươi hay lá khô trong nước sôi tại nhà. Quá trình đun sôi thông thường có thể không chiết tách được các hợp chất kém tan, hoặc nhiệt độ cao kéo dài có thể làm phân hủy các hoạt chất nhạy cảm.

Quan trọng nhất, sinh lý và chuyển hóa của chuột không đồng nhất hoàn toàn với cơ thể người. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng nào trên người chứng minh việc uống nước lá cách giúp hạ men gan, giải trừ độc tố hay điều trị các bệnh lý gan mật.

Những hiểu lầm tai hại khi tự ý dùng nước lá làm mát gan

Một ngộ nhận rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều càng tốt". Không ít người sau khi uống rượu say đã uống lượng lớn nước lá cách đặc với hy vọng trung hòa toàn bộ cồn trong cơ thể.

Việc lạm dụng nước lá thảo mộc nấu quá đặc có thể gây quá tải cho hệ bài tiết, buộc gan và thận phải làm việc cật lực hơn để lọc thải các chất chuyển hóa lạ. Nguy hiểm hơn, việc tin tưởng tuyệt đối vào khả năng "giải độc gan" của cây cỏ có thể khiến người bệnh chủ quan, trì hoãn việc thăm khám y khoa khi gan đã xuất hiện các dấu hiệu tổn thương nghiêm trọng như viêm gan virus hay xơ gan.

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Nước lá thảo mộc không phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt là các đối tượng có thể trạng nhạy cảm.

Người đang mắc bệnh gan mạn tính giai đoạn nặng, xơ gan mất bù hoặc suy thận không nên tùy tiện dùng các loại nước lá chưa rõ liều lượng an toàn. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần tránh uống nước sắc đậm đặc do chưa có dữ liệu kiểm chứng về độc tính sinh sản hoặc mức độ ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ. Những người đang điều trị bệnh bằng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa, bởi một số thành phần tự nhiên có thể tương tác làm thay đổi sinh khả dụng hoặc gia tăng độc tính của thuốc điều trị.

Gợi ý sử dụng lá cách đúng cách trong sinh hoạt

Nếu yêu thích hương vị của lá cách, người dân hoàn toàn có thể đưa loại cây này vào chế độ ăn uống thường ngày như một loại rau gia vị tự nhiên, thay vì xem nó như một phương thuốc thần kỳ.

Lá cách tươi có thể dùng ăn sống kèm các món bánh xèo, cá nướng hoặc nấu canh, xào cùng thịt bò, lươn nhằm kích thích vị giác và bổ sung chất xơ cho bữa ăn. Nếu muốn nấu nước uống thanh nhiệt, chỉ nên dùng lượng lá vừa phải (khoảng 10–15g lá khô hoặc một nắm nhỏ lá tươi), hãm loãng và không uống liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Tuyệt đối không tự ý phối trộn nhiều loại cây cỏ lạ với nhau mà không có hướng dẫn từ thầy thuốc y học cổ truyền.

Để duy trì lá gan khỏe mạnh, giải pháp bền vững và được khoa học kiểm chứng rõ ràng nhất vẫn là hạn chế rượu bia, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, vận động đều đặn và khám sức khỏe định kỳ. Nước lá cách vàng chỉ nên xem như một thức uống thảo mộc dân dã thưởng thức theo sở thích, không thể thay thế cho các chẩn đoán y khoa hay phác đồ điều trị của bác sĩ.