Nhiều người có thói quen hái lá tía tô, kinh giới đun nước uống mỗi khi sốt nóng nhằm mục đích hạ sốt, giải cảm nhanh chóng. Tuy nhiên, khi tác nhân gây bệnh là virus sốt xuất huyết Dengue, liệu thói quen dân gian tưởng chừng lành tính này có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn: Người mắc sốt xuất huyết tuyệt đối không nên tùy tiện dùng các loại nước lá thảo mộc đậm đặc khi chưa có chỉ định chuyên khoa. Bản chất sốt xuất huyết gây rối loạn đông máu nghiêm trọng và tụt giảm tiểu cầu; việc nạp các hoạt chất thảo dược chưa rõ cơ chế can thiệp mạch máu có thể làm gia tăng nguy cơ biến chứng chảy máu ồ ạt nguy hiểm đến tính mạng.

Rối loạn đông máu phức tạp trong cơ thể người sốt xuất huyết

Nhiễm virus Dengue có thể gây sốt Dengue nhẹ (DF) hoặc tiến triển nặng thành sốt xuất huyết Dengue (DHF) và hội chứng sốc Dengue (DSS) [1]. Bệnh lý này tác động sâu sắc đến sự cân bằng mong manh giữa cơ chế đông máu và tiêu sợi huyết bên trong cơ thể [1].

Bình thường, quá trình cầm máu giữ cho dòng tuần hoàn lưu thông trơn tru mà không làm rò rỉ máu ra ngoài mạch. Khi virus Dengue xâm nhập, hệ thống miễn dịch tạo ra phản ứng bất thường với việc sản xuất quá mức các cytokine gây hại cho tế bào nội mô mạch máu và tế bào gan [2]. Sự phá hủy tế bào nội mô mạch máu này kéo theo việc kích hoạt đồng thời cả hệ đông máu và hệ tiêu sợi huyết [2].

Nghiên cứu chỉ ra rằng tiểu cầu trong máu bị phá hủy bởi các tự kháng thể kháng tiểu cầu xuất hiện do phản ứng chéo trong cơ thể [2]. Bệnh lý mạch máu và bệnh lý đông máu do virus Dengue phối hợp tạo thành căn nguyên dẫn đến xuất huyết [2]. Trừ phi sự rối loạn giữa đông máu và phân hủy sợi huyết kéo dài, cơ chế cầm máu thông thường sẽ tự ổn định trở lại sau giai đoạn hồi phục [2].

Nghiên cứu chỉ ra điều gì về sự thay đổi các chỉ số đông máu?

Để hiểu vì sao việc tự ý dùng thảo mộc lại tiềm ẩn hiểm họa, cần nhìn vào diễn biến thực tế của hệ đông máu qua các công trình nghiên cứu lâm sàng.

Năm 2001, một nghiên cứu đánh giá sự biến đổi thông số đông máu và tiêu sợi huyết trên 8 bệnh nhân DHF/DSS và 17 bệnh nhân DF [1]. Kết quả cho thấy trong giai đoạn cấp tính, người bệnh xuất hiện tình trạng giảm tiểu cầu, kéo dài thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa (APTT) và tăng nồng độ chất kích hoạt plasminogen mô (tPA) [1]. Mức độ kích hoạt đông máu và tiêu sợi huyết ở nhóm DHF/DSS trầm trọng hơn rõ rệt so với nhóm DF [1]. Đến giai đoạn hồi phục, tiểu cầu và chất ức chế kích hoạt plasminogen-1 (PAI-1) tăng lên, tPA giảm và APTT trở về bình thường [1].

Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2002 trên 50 trẻ em mắc sốt xuất huyết Dengue thể nặng ghi nhận có 13 trường hợp tử vong (chiếm tỷ lệ 26%) [3]. Nhóm tử vong có mức độ kích hoạt đông máu rõ rệt nhất [3]. Đáng chú ý, cơ chế tiêu sợi huyết dù được kích hoạt nhưng lại yếu thế so với quá trình đông máu do nồng độ PAI-1 duy trì ở mức cao kéo dài, cộng thêm tình trạng thiếu hụt protein C thứ phát [3]. Sự mất cân bằng này làm cản trở quá trình chuyển dịch trạng thái đông máu sang tiêu sợi huyết, tạo điều kiện cho các tổn thương nặng nề phát sinh [3].

Năm 2017, nghiên cứu bệnh - chứng tại Bệnh viện Giảng dạy Port Sudan trên 334 bệnh nhân sốt xuất huyết (289 người thể DF, 45 người thể DHF) so sánh với 101 người khỏe mạnh [4]. Giảm tiểu cầu xuất hiện ở 279 bệnh nhân (tương đương 83,5%) [4]. Thời gian prothrombin (PT) và PTT kéo dài rõ rệt ở bệnh nhân sốt xuất huyết [4]. Sự sụt giảm của các protein chống đông tự nhiên gồm protein C, protein S và antithrombin trong máu người bệnh phản ánh tình trạng đông máu rải rác trong lòng mạch (DIC) đang diễn ra [4].

Mối liên hệ nguy hiểm giữa viêm nhiễm, thành mạch và thuốc can thiệp đông máu

Virus Dengue còn kích thích hiện tượng tương tác chéo giữa hệ thống đông máu và phản ứng viêm. Một nghiên cứu công bố năm 2008 cho thấy virus Dengue làm tăng thụ thể Protease Activated type-1 liên quan đến viêm và yếu tố mô (Tissue Factor) liên quan đến đông máu trên tế bào nội mô mạch máu [5]. Sự tác động này kích hoạt các yếu tố phiên mã gây biểu hiện gen tiền viêm và bám dính, làm tổn thương sâu sắc tế bào thành mạch [5].

Chính vì thành mạch bị tổn thương và tiểu cầu tụt dốc, bất kỳ chất nào có tác dụng ức chế kết tập tiểu cầu hoặc can thiệp vào quá trình đông máu đều tiềm ẩn rủi ro cực lớn. Báo cáo từ Mayo Clinic cảnh báo rằng việc dùng aspirin để điều trị sốt xuất huyết Dengue có thể làm tăng nguy cơ biến chứng chảy máu nghiêm trọng [6]. Mặc dù phân tích mạng dược lý cho thấy các gen như PTGS2 hay thrombin (F2) có vai trò trong bệnh học Dengue, việc dùng thuốc tác động chống đông tùy tiện vẫn là điều cấm kỵ [6].

Các loại thảo mộc nói chung và cây họ hoa môi như tía tô, kinh giới nói riêng vốn chứa rất nhiều hợp chất tự nhiên phức tạp. Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận 25% các loại thuốc thông dụng chứa hoạt chất chiết xuất từ thực vật, và nhiều loại cây cỏ được nghiên cứu nhằm ức chế virus [7]. Tuy nhiên, dược tính tự nhiên chưa được định lượng rõ ràng trong các nồi nước lá có thể gây tương tác bất lợi, làm thay đổi dòng chảy mao mạch hoặc gây độc cho gan - vốn là cơ quan đang bị virus Dengue tấn công [2].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá dân gian hạ sốt

Nhiều người lầm tưởng rằng nước lá thảo mộc tự nhiên là "lành tính", uống càng nhiều càng giúp thải độc qua đường mồ hôi. Đây là sai lầm nguy hại đối với người đang sốt xuất huyết.

Đầu tiên, cơ chế sốt trong sốt xuất huyết liên quan đến phản ứng bão cytokine và tổn thương miễn dịch tế bào, không đơn thuần là nhiễm phong hàn thông thường [2]. Việc đun nước lá xông hoặc uống để ép cơ thể toát nhiều mồ hôi sẽ gây mất dịch nghiêm trọng hơn.

Thứ hai, các tài liệu điều trị xác định việc kiểm soát dịch truyền và liệu pháp bù dịch sinh lý là nguyên tắc cơ bản trong điều trị sốt xuất huyết nặng và sốc Dengue [8]. Nghiên cứu chỉ ra truyền máu dự phòng không mang lại lợi ích mà còn làm tăng nguy cơ phù phổi và kéo dài thời gian nằm viện [8]. Do đó, việc tự ý uống một lượng lớn dung dịch thảo mộc không được kiểm soát về nồng độ điện giải có thể làm rối loạn cân bằng dịch thể trong cơ thể người bệnh.

Những đối tượng tuyệt đối phải thận trọng

Bệnh nhân sốt xuất huyết Dengue ở bất kỳ độ tuổi nào cũng cần thận trọng trước các loại nước uống thảo dược đậm đặc. Những đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng cao nhất nếu tự ý dùng thảo mộc:

  • Người bắt đầu bước vào giai đoạn hạ sốt (thường từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 kể từ khi phát bệnh) [6]. Đây là thời điểm bệnh dễ chuyển nặng thành DHF/DSS với hiện tượng thoát huyết tương và xuất huyết rầm rộ [6].
  • Bệnh nhân có lượng tiểu cầu tụt sâu dưới ngưỡng an toàn qua xét nghiệm máu [4].
  • Trẻ em mắc sốt xuất huyết: nhóm đối tượng này dễ gặp tình trạng mất cân bằng đông máu nghiêm trọng và thiếu hụt protein C thứ phát dẫn đến nguy cơ tử vong [3].
  • Người có bệnh nền về gan, rối loạn chức năng đông máu hoặc đang dùng các thuốc điều trị tim mạch.

Cách tiếp cận đúng đắn và xử trí an toàn tại nhà

Để đảm bảo an toàn cho tính mạng khi mắc hoặc nghi ngờ mắc sốt xuất huyết, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

  • Theo dõi xét nghiệm định kỳ: Thăm khám tại các cơ sở y tế để kiểm tra công thức máu, theo dõi số lượng tiểu cầu và các chỉ số đông máu như PT, APTT [2, 5].
  • Bù nước và điện giải khoa học: Uống nhiều nước lọc, nước oresol pha đúng tỷ lệ, hoặc nước hoa quả tươi để bù đắp tình trạng mất nước mà không gây xáo trộn điện giải.
  • Sử dụng thuốc hạ sốt an toàn: Tuyệt đối tránh xa aspirin và các thuốc nhóm kháng viêm không steroid (NSAID) do nguy cơ gây xuất huyết dạ dày và chảy máu nặng [6]. Dùng paracetamol theo đúng hướng dẫn về liều lượng của nhân viên y tế.
  • Chế độ ăn uống thanh đạm: Trong bữa ăn gia đình, một vài lá tía tô hay kinh giới dùng làm gia vị rắc cháo nấu chín giúp dễ tiêu hóa thì không đáng ngại. Tuy nhiên, không hái cả nắm to đem giã lấy nước cốt hoặc sắc đặc để uống thay nước.
  • Theo dõi dấu hiệu cảnh báo: Nếu xuất hiện các dấu hiệu chảy máu chân răng, chảy máu cam, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, đau bụng dữ dội hoặc mệt lả khi sốt vừa lui, cần nhập viện cấp cứu ngay lập tức.

Sốt xuất huyết Dengue là một bệnh truyền nhiễm cấp tính diễn biến phức tạp, tác động mạnh mẽ đến các yếu tố đông máu và tính toàn vẹn của thành mạch. Giữ một cái đầu lạnh trước những bài thuốc truyền miệng, ưu tiên theo dõi y tế chặt chẽ và không tự ý can thiệp thảo mộc đậm đặc là chìa khóa bảo vệ bản thân an toàn qua mùa dịch.