Sự thật về các loại thuốc bắc kích thích ăn ngon để tăng cân

Nhiều người gầy lâu năm thường tìm đến các loại thuốc bắc, thảo dược gia truyền gắn mác kích thích ăn ngon để cải thiện cân nặng nhanh chóng. Tâm lý chuộng thành phần tự nhiên, không tác dụng phụ khiến các sản phẩm này được tiêu thụ tràn lan trên mạng xã hội và các cửa hàng đông y. Thực tế, không ít trường hợp tăng vài kilôgam chỉ sau 1-2 tuần, khuôn mặt tròn trĩnh hơn hẳn.

Sự thật đằng sau hiệu quả thần tốc này không nằm ở các vị thảo mộc bổ dưỡng. Đó là dấu hiệu cảnh báo việc sản phẩm đã bị trộn tân dược trái phép, đặc biệt là corticoid và thuốc kháng histamin kích thích ăn, gây giữ nước và béo giả [2, 3].

Chiêu trò pha trộn tân dược vào thảo dược

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có tới 80% người bệnh tại các quốc gia đang phát triển lựa chọn thảo dược làm liệu pháp điều trị ban đầu ^[1]. Nhu cầu tăng cân nhanh kết hợp với lợi nhuận kinh tế lớn là động lực thúc đẩy các nhà sản xuất vô lương tâm pha trộn hoạt chất tân dược vào chế phẩm gắn nhãn tự nhiên ^[1].

Việc pha trộn có thể xảy ra vô tình do ô nhiễm chéo trong quá trình sản xuất, nhưng phần lớn trường hợp là hành vi cố ý nhằm thay đổi hoặc gia tăng tác dụng quảng cáo ^[2]. Để qua mặt người tiêu dùng, các nhà sản xuất thường trộn các loại thuốc kê đơn giá rẻ nhằm tạo ra kết quả rõ rệt ngay tức thì [3, 5].

Nhiều sản phẩm hỗ trợ thể hình và tăng cơ cũng từng bị phát hiện chứa steroid đồng hóa hoặc các chất ức chế aromatase thuộc nhóm thuốc kê đơn ^[2]. Người dùng lầm tưởng cơ thể hấp thu tốt thảo mộc thiên nhiên, trong khi thực chất đang nạp vào các chất tổng hợp độc hại [1, 5].

Cơ chế giữ nước và tăng cân giả của corticoid

Dexamethasone là một loại corticosteroid thường xuyên bị phát hiện trộn lậu trong các sản phẩm tăng cân gắn mác thảo dược [2, 3]. Hoạt chất này kích thích cảm giác thèm ăn, khiến người dùng ăn nhiều hơn bình thường ^[1].

Tuy nhiên, cơ chế chính dẫn đến tăng cân nhanh chóng lại đến từ tác dụng phụ nguy hiểm của thuốc. Dexamethasone gây ra hiện tượng giữ muối (natri) và phù nề ^[1]. Sự tích tụ nước trong các mô cơ thể làm cân nặng nhảy vọt chỉ sau thời gian ngắn sử dụng ^[1].

Ngay cả khi dùng ở liều lượng thấp, dexamethasone vẫn kích thích tăng cân bất thường ^[1]. Cân nặng tăng lên này hoàn toàn không phải do phát triển khối cơ bắp hay tích lũy dinh dưỡng lành mạnh, mà là kết quả của tình trạng trữ nước và tích mỡ vùng mặt, cổ gáy ^[1].

Sự kết hợp nguy hại giữa Cyproheptadine và Dexamethasone

Ngoài corticoid, cyproheptadine cũng là hoạt chất tân dược bị pha trộn phổ biến bậc nhất trong các bài thuốc bắc tăng cân ^[1]. Cyproheptadine vốn là thuốc kháng histamin, có tác dụng phụ làm tăng cảm giác thèm ăn, dẫn tới tăng lượng thức ăn nạp vào và tăng thể trọng ^[1].

Khi trộn lẫn cả cyproheptadine và dexamethasone, hiệu ứng tăng cân được đẩy lên mức tối đa. Cyproheptadine kích thích người dùng liên tục muốn ăn, còn dexamethasone vừa thúc đẩy cảm giác đói, vừa giữ nước và gây tích mỡ ^[1].

Sự kết hợp trái phép này biến người tiêu dùng thành nạn nhân của những tổn thương chuyển hóa nghiêm trọng. Khi ngừng thuốc đột ngột, cơ thể nhanh chóng đào thải lượng nước ứ đọng, sụt cân cấp tốc, kèm theo mệt mỏi cùng hội chứng suy tuyến thượng thận do phụ thuộc corticoid.

Nghiên cứu khoa học vạch trần các mẫu thảo dược bẩn

Các phân tích trong phòng thí nghiệm trên thế giới đã nhiều lần cảnh báo thực trạng đáng báo động này. Một nghiên cứu công bố năm 2025 tại Iraq đã thu thập 9 sản phẩm thảo dược tăng cân bán tại các hiệu thuốc địa phương để kiểm tra bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) ^[3].

Kết quả cho thấy toàn bộ 9 mẫu thử (100%) đều phát hiện có chứa dexamethasone với hàm lượng từ 6,2 đến 18,75 mg trên mỗi đơn vị liều ^[3]. Đồng thời, 7 trong số 9 sản phẩm (chiếm hơn 77%) bị phát hiện trộn cả cyproheptadine với hàm lượng 2,65 đến 8,6 mg trên mỗi đơn vị liều ^[3].

Một nghiên cứu khác tiến hành năm 2018 tại Tehran (Iran) đã thu thập các loại thuốc thảo dược tăng cân bán tại các cửa hàng thảo mộc ^[1]. Kết quả kiểm nghiệm ghi nhận hàng loạt mẫu sản phẩm bị pha trộn cyproheptadine, dexamethasone, sildenafil, tramadol, acetaminophen và caffeine ^[1]. Trong đó, cyproheptadine là chất pha trộn phổ biến nhất ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu tại Hàn Quốc thu thập 212 mẫu thuốc thảo dược thương mại trong giai đoạn 2010–2013 nhằm sàng lọc hoạt chất corticoid ^[4]. Phân tích bằng phương pháp UHPLC-MS/MS ghi nhận 3 mẫu (1,4%) bị làm giả, và dexamethasone là hợp chất tân dược duy nhất được phát hiện trong các sản phẩm pha trộn này ^[4].

Dữ liệu kiểm nghiệm cho thấy quy mô gian lận thương mại không chỉ dừng lại ở phạm vi một quốc gia mà là vấn nạn toàn cầu [1, 2, 3]. Các chất pha trộn được tìm thấy không chỉ có thuốc tăng cân, mà thảo dược giảm cân hay tăng cường sinh lý cũng chứa đầy tân dược bị cấm [1, 5].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ ngộ độc tiềm ẩn

Mặc dù các phương pháp phân tích như sắc ký khí khối phổ (GC-MS), sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) hay điện di mao quản có độ nhạy rất cao trong việc tìm ra tạp chất, các nghiên cứu này chủ yếu đánh giá trên mẫu sản phẩm lưu thông ngoài thị trường [5, 6, 8]. Chúng phản ánh tình trạng gian lận nhưng chưa theo dõi dài hạn nồng độ huyết thanh trực tiếp trên người sử dụng ^[5].

Dẫu vậy, việc tiêu thụ thảo dược chứa hoạt chất tân dược không khai báo là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các tổn thương tạng nghiêm trọng. Tình trạng nhiễm độc gan do thảo dược và thực phẩm chức năng có thể bắt nguồn từ chính các chất pha trộn có chủ đích này ^[2].

Người bệnh không thể biết trước mình đang uống chất gì, liều lượng bao nhiêu mg mỗi ngày [2, 5]. Uống corticoid liều cao kéo dài dưới vỏ bọc thuốc bắc có thể dẫn tới loét dạ dày, tăng huyết áp, đái tháo đường, teo cơ, xốp xương và ức chế hoàn toàn trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận.

Những hiểu lầm tai hại về việc tăng cân nhanh

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc bắc, thảo mộc luôn lành tính và không bao giờ gây tác dụng phụ ^[6]. Niềm tin mù quáng này tạo kẽ hở cho các sản phẩm không rõ nguồn gốc lừa dối người tiêu dùng bằng các lời quảng cáo "tăng 3-5 kg trong 10 ngày không lo tái phát".

Cần hiểu rõ rằng mô cơ nạc của con người không thể phát triển với tốc độ vài kilôgam chỉ trong một tuần. Khi thấy cơ thể tăng cân thần tốc, mặt tròn bè, da căng bóng nhưng tay chân teo nhão, đó chắc chắn là biểu hiện của tích nước và tác dụng phụ của corticoid chứ không phải cơ thể đang hấp thu tốt ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng khi đã đạt cân nặng mong muốn thì có thể ngưng thuốc ngay lập tức. Với các sản phẩm trộn corticoid liều cao, việc dừng đột ngột sẽ khiến cơ thể rơi vào tình trạng suy thượng thận cấp, tụt huyết áp, mệt lả và đối mặt với nguy hiểm tính mạng.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Tất cả những người có nhu cầu tăng cân cần cảnh giác tuyệt đối trước các loại viên hoàn, bột thảo mộc, trà thảo dược đóng gói thủ công không có số đăng ký của Bộ Y tế.

Những đối tượng có bệnh lý nền như đái tháo đường, huyết áp cao, bệnh tim mạch hoặc tiền sử loét dạ dày - tá tràng tuyệt đối không được tự ý mua thuốc tăng cân trên mạng. Corticoid trộn lậu sẽ làm bùng phát các cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc thủng dạ dày mà người bệnh không hề hay biết.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em biếng ăn là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Việc cho trẻ nhỏ sử dụng các loại "thuốc kích ăn" chứa corticoid và kháng histamin có thể gây chậm phát triển chiều cao, rối loạn tâm thần và suy giảm miễn dịch nghiêm trọng.

Hướng dẫn tăng cân an toàn và bền vững

Thay vì tìm kiếm các giải pháp cấp tốc mang đầy rủi ro, người gầy cần kiên trì xây dựng chế độ dinh dưỡng và lối sống lành mạnh. Tăng cân an toàn bắt buộc phải dựa trên nguyên tắc tổng lượng calo nạp vào lớn hơn lượng calo tiêu hao mỗi ngày.

• Ăn đủ bữa và tăng mật độ dinh dưỡng: Bổ sung thêm 2-3 bữa phụ mỗi ngày với các thực phẩm giàu năng lượng lành mạnh như chuối, bơ, các loại hạt (hạnh nhân, óc chó), sữa tươi hoặc sữa chua.
• Tập trung vào protein chất lượng cao: Ăn đủ thịt gia cầm, cá, trứng, đậu đỗ để cơ thể có nguyên liệu tái tạo và phát triển các khối cơ nạc thay vì tích nước.
• Tập luyện kháng lực: Thay vì chỉ ăn và nằm nghỉ, hãy tập các bài tập tạ, squat hoặc hít đất 3-4 buổi mỗi tuần để kích thích cơ bắp phát triển và tạo cảm giác đói tự nhiên.
• Thăm khám chuyên khoa: Nếu đã ăn nhiều nhưng vẫn không thể tăng cân, hãy đến các cơ sở y tế để kiểm tra chức năng tiêu hóa, tuyến giáp hoặc tầm soát ký sinh trùng đường ruột, không tự ý dùng các sản phẩm trôi nổi.

Tăng cân là một quá trình chuyển hóa đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và kỷ luật về dinh dưỡng. Những viên thuốc thảo dược mang lại cân nặng tức thì thực chất chỉ là chiếc bẫy chứa đầy tân dược độc hại, đánh đổi vóc dáng tạm thời lấy sức khỏe lâu dài. Hãy tỉnh táo bảo vệ bản thân và tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ dinh dưỡng trước khi quyết định sử dụng bất kỳ chế phẩm hỗ trợ nào.