Uống nước nghể trắng chung thuốc tây: Có rủi ro tương tác?

Nhiều người có thói quen hái các loại cỏ cây quanh vườn như nghể trắng hay các loại thảo mộc họ nghể đun nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, trị bệnh. Khi phát sinh các triệu chứng viêm đau, cảm sốt, không ít người vẫn duy trì thói quen uống nước thảo mộc song song với thuốc tây. Sự kết hợp tưởng như vô hại này thực chất tiềm ẩn nhiều nguy cơ tương tác bất lợi cho sức khỏe.

Uống nước sắc dược thảo liều lượng cao đồng thời với thuốc tân dược, đặc biệt là nhóm kháng viêm tổng hợp, có khả năng gây ức chế men gan chuyển hóa và làm thay đổi nồng độ thuốc trong cơ thể. Những dữ liệu nghiên cứu về các hoạt chất chiết xuất từ chi thảo mộc này cho thấy nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình thải trừ thuốc [1, 2].

Nguy cơ tương tác thuốc từ hệ men gan Cytochrome P450

Để hiểu rõ rủi ro khi dùng chung thảo dược với thuốc tây, cần nắm được vai trò của hệ enzyme Cytochrome P450 (CYP450) tại gan. Đây là hệ thống enzyme chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc điều trị và nhiều hợp chất ngoại sinh khi vào cơ thể [1, 3]. Khi chức năng của CYP450 bị thay đổi, tốc độ phân giải thuốc tây cũng bị biến động mạnh.

Nếu một chất trong thảo mộc ức chế hoạt tính của các phân nhóm CYP450, thuốc tây dùng kèm sẽ bị chậm đào thải, dẫn đến tích tụ nồng độ cao trong huyết tương và gia tăng độc tính [1, 6]. Ngược lại, nếu thảo mộc làm tăng hoạt tính men gan, thuốc tây sẽ bị phân hủy quá nhanh, làm giảm hoặc mất tác dụng chữa bệnh [3, 6].

Các chiết xuất thuộc chi thảo mộc Polygonum (họ Rau răm, bao gồm các cây nhóm nghể) chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh có khả năng can thiệp trực tiếp vào hệ men gan này [1, 2]. Khi dùng dịch chiết liều cao, nguy cơ ức chế men gan chuyển hóa thuốc trở nên rất rõ rệt [1, 2].

Thảo mộc nhóm nghể làm thay đổi chuyển hóa thuốc kháng viêm

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đi sâu kiểm tra tương tác thuốc - thảo dược liên quan đến hệ CYP450 thông qua thử nghiệm ức chế in vitro và nghiên cứu dược động học ^[1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá chiết xuất thô cùng hai dạng chế biến khác nhau của thảo mộc trên bảy phân nhóm enzyme tái tổ hợp của người (rhCYP450s) ^[1]. Đồng thời, các nhà khoa học theo dõi sự thay đổi nồng độ của sulindac – một thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) tổng hợp điển hình – trên huyết tương chuột cống ^[1].

Kết quả cho thấy chiết xuất thô cùng các dạng chế biến của thảo dược gây ức chế mạnh các phân nhóm men gan chính gồm CYP1A2, CYP2B6, CYP2C8, CYP2C19, CYP2D6 và CYP3A4 ^[1]. Mức độ ức chế giữa các phân nhóm CYP2C9 cũng được ghi nhận ở mức cao ^[1]. Đáng chú ý, các hợp chất đặc trưng như trans-THSG ức chế chọn lọc CYP3A4, emodin ức chế CYP1A2, epicatechin gallate ức chế CYP3A4, CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9; genistein và daidzein cũng ức chế CYP3A4 cùng CYP2C9 ^[1].

Trong thử nghiệm dược động học, dịch chiết thô của thảo mộc đã làm gia tăng mức độ phơi nhiễm của thuốc kháng viêm sulindac trong máu chuột ^[1]. Hiện tượng này xảy ra do thuốc kháng viêm bị kìm hãm chuyển hóa tại gan, khiến lượng thuốc tồn lưu trong tuần hoàn tăng cao hơn bình thường ^[1].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2015 trên chuột cống cũng đánh giá tác động của thảo mộc lên sáu phân nhóm CYP450 (CYP2B6, CYP2C19, CYP2C9, CYP1A2, CYP3A4, CYP2D6) bằng phương pháp cocktail qua sáu loại thuốc chỉ thị gồm bupropion, omeprazole, tolbutamide, phenacetin, midazolam và metoprolol ^[2]. Chuột thí nghiệm gồm 5 con đực và 5 con cái mỗi nhóm, chia thành 5 nhóm: nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý, hai nhóm dùng dịch chiết cồn liều 15 g/kg và 30 g/kg, hai nhóm dùng dịch chiết nước liều 15 g/kg và 30 g/kg, uống liên tục trong 28 ngày ^[2].

Kết quả đo đạc bằng sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS) chỉ ra dịch chiết nước của thảo mộc gây ức chế hàng loạt enzyme gồm CYP2B6, CYP2C19, CYP2C9, CYP1A2 và CYP2D6 ^[2]. Trong khi đó, dịch chiết cồn ức chế CYP2C19, CYP2C9 và làm tăng hoạt tính CYP1A2 ^[2]. Điều này chứng minh việc dung nạp nước sắc thảo dược kéo dài làm đảo lộn rõ rệt hoạt động của các men gan đảm trách khử độc và chuyển hóa tân dược ^[2].

Ảnh hưởng tới quá trình phân bố và bài tiết tân dược

Không chỉ dừng lại ở việc ức chế men gan, thảo mộc thuộc chi Polygonum còn làm biến đổi quá trình phân bố và đào thải thuốc tây tại các mô. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột cống đã đánh giá ảnh hưởng của dịch chiết thảo mộc Polygonum capitatum đối với thuốc kháng sinh levofloxacin bằng phương pháp UPLC-MS/MS ^[3].

Nghiên cứu chỉ ra khi dùng kết hợp với dịch chiết thảo mộc, nồng độ phân bố của thuốc trong các mô cơ thể có sự khác biệt rõ rệt so với khi dùng thuốc đơn độc ^[3]. Sau 48 giờ kể từ khi dùng kết hợp đường uống, tỷ lệ tích lũy bài tiết qua nước tiểu của levofloxacin đã giảm mạnh từ 20,69% xuống còn 11,84% ^[3]. Đồng thời, tỷ lệ tích lũy bài tiết qua phân của thuốc cũng giảm từ 26,08% xuống mức 13,28% ^[3].

Sự suy giảm bài tiết qua cả đường niệu và đường tiêu hóa khẳng định sự tồn tại của tương tác dược động học phức tạp ^[3]. Thuốc tây bị giữ lại trong các mô lâu hơn, làm thay đổi hoàn toàn chu trình thanh thải dự kiến của phác đồ điều trị ban đầu ^[3].

Bằng chứng khoa học và những mặt hạn chế hiện nay

Các phát hiện về ức chế CYP3A4, CYP2C9 hay biến đổi bài tiết qua nước tiểu và phân giúp làm sáng tỏ nguy cơ tương tác giữa thảo mộc với thuốc kháng viêm hay kháng sinh [1, 8]. Việc hiểu rõ các phân nhóm enzyme bị tác động là cơ sở để nhận diện rủi ro lâm sàng [6, 7].

Tuy nhiên, các dữ liệu trực tiếp về cơ chế chuyển hóa men gan hiện tại phần lớn thu nhận từ mô hình thử nghiệm in vitro trên tế bào hoặc mô hình động vật gặm nhấm như chuột cống [1, 2, 8]. Các số liệu liều lượng như 15 g/kg hay 30 g/kg đường uống trong 28 ngày trên chuột là mức liều rất cao trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[2].

Những dữ liệu tiền lâm sàng này thường khó ngoại suy tuyệt đối và chính xác sang cơ thể người ^[4]. Trong nhiều trường hợp, tương tác giữa thảo dược và thuốc chuyển hóa qua enzyme vẫn được xem xét ở mức độ cảnh báo nguy cơ lý thuyết và cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy chuẩn để khẳng định chắc chắn [3, 5, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là suy nghĩ cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống thay nước lọc không gây tác dụng phụ. Thực tế, nhiều loại thảo mộc chứa các hoạt chất thứ cấp mạnh mẽ có thể gây tổn thương gan hoặc kìm hãm men gan [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược và thuốc tây hoạt động độc lập, không ảnh hưởng lẫn nhau. Thuốc kháng viêm tổng hợp hay các thuốc chuyển hóa qua CYP3A4, CYP2C9 đều cần men gan để xử lý [1, 7]. Dùng thảo dược liều cao vô tình làm ngưng trệ con đường đào thải tự nhiên này [1, 2].

Nhiều người cũng tin rằng chỉ cần uống thảo mộc và thuốc tây cách nhau khoảng 30 phút đến 1 tiếng là an toàn. Nếu các hoạt chất thảo mộc đã làm biến đổi hoạt tính men gan suốt 28 ngày hoặc làm giảm bài tiết kéo dài suốt 48 giờ, việc giãn cách vài chục phút hoàn toàn không triệt tiêu được tương tác [2, 8].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người đang phải điều trị bệnh lý bằng các thuốc chuyển hóa qua men gan, thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), thuốc chống đông hoặc thuốc hạ đường huyết cần hết sức cẩn giác [1, 5]. Việc ức chế CYP2C9 và CYP3A4 có thể làm nồng độ các loại thuốc này trong máu tăng cao đột ngột [1, 5, 7].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý về thận hoặc người ghép thận dùng thuốc ức chế miễn dịch chuyển hóa qua CYP3A4 tuyệt đối không tùy tiện dùng dịch chiết thảo mộc ^[5]. Biến đổi thanh thải có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc thuốc nghiêm trọng ^[5].

Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan cũng phải tránh xa việc uống nước thảo mộc đậm đặc kéo dài. Tác động thoái hóa mô gan và biến đổi men gan đã được ghi nhận trong các thử nghiệm mô bệnh học khi dùng dịch chiết thảo dược liều cao ^[2].

Người bệnh ung thư đang trong giai đoạn hóa trị cũng được khuyến cáo không tự ý phối hợp các loại thảo mộc do lo ngại tương tác bất lợi với các thuốc điều trị đặc hiệu qua hệ CYP450 [3, 7]. Đối với phụ nữ mang thai, người cho con bú và trẻ nhỏ, hiện chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm này, do đó không được tự ý sử dụng dịch chiết liều cao.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu đang phải sử dụng bất kỳ loại thuốc tây nào theo đơn của bác sĩ, người dân tuyệt đối không tự ý sắc nước nghể trắng hay các loại thảo mộc cùng họ với liều lượng đậm đặc để uống thay nước hàng ngày.

Chỉ nên sử dụng các loại rau cỏ quen thuộc như một loại gia vị thực phẩm với lượng vừa phải, không lạm dụng dưới dạng nước cốt đặc trị bệnh. Khi có ý định dùng kèm bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ thảo dược, người bệnh cần chủ động thông báo đầy đủ danh mục thảo dược cho bác sĩ điều trị để nhận diện nguy cơ quá liều hoặc tương tác thuốc [5, 6].

Trong quá trình dùng thuốc tây, nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như mệt mỏi quá mức, vàng da, đau tức hạ sườn phải, nước tiểu sẫm màu hoặc các dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa do thuốc kháng viêm tích tụ, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan thận kịp thời.

Uống nước sắc thảo mộc họ nghể liều cao cùng lúc với thuốc tây, đặc biệt là thuốc kháng viêm tổng hợp, tiềm ẩn rủi ro ức chế hệ men gan CYP450 và cản trở đào thải thuốc. Để bảo vệ sức khỏe, người dân cần tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ và thận trọng trước mọi biện pháp dân gian chưa kiểm chứng.