Nhiều gia đình Việt Nam có thói quen nấu các loại lá cây, rau thơm vườn nhà như ngò ôm, mã đề hay râu ngô lấy nước uống cả ngày vì tin rằng thảo mộc tự nhiên giúp mát gan, giải độc và làm sạch thận. Đặc biệt, thông tin ngò ôm có thể "đánh tan" sỏi thận và tăng cường đào thải độc tố được truyền tai nhau rộng rãi, khiến không ít người sử dụng nước sắc ngò ôm thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong thời gian dài.

Tuy nhiên, việc uống nước ngò ôm thay thế hoàn toàn nước lọc mỗi ngày là một thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe, đặc biệt là hệ tiết niệu. Thận của cơ thể người được thiết kế tối ưu để làm việc với nước lọc tinh khiết; việc liên tục nạp vào cơ thể một lượng lớn dịch chiết thảo dược đậm đặc sẽ khiến cầu thận phải làm việc quá tải và dễ dẫn tới nguy cơ mất cân bằng điện giải.

Uống nước ngò ôm thay nước lọc mỗi ngày: Có an toàn không?

Ngò ôm, còn gọi là rau ngổ, ngổ hương hay ngổ ba lá, là loại rau gia vị rất quen thuộc trong các món canh chua, lẩu cá của ẩm thực Việt. Trong ẩm thực thường ngày, ngò ôm chỉ được dùng với lượng rất nhỏ từ vài nhánh để tạo mùi thơm dễ chịu và kích thích tiêu hóa. Khi sử dụng đúng chừng mực như một loại rau ăn kèm, ngò ôm hoàn toàn lành tính và mang lại cảm giác ngon miệng.

Thế nhưng, khi chuyển từ việc ăn vài nhánh rau gia vị sang việc đun sôi một lượng lớn ngò ôm để chắt lấy nước uống cả ngày thay cho nước uống thông thường, bản chất vấn đề đã thay đổi hoàn toàn. Lúc này, nước ngò ôm không còn đóng vai trò giải khát thuần túy mà trở thành một dạng dung dịch chứa nhiều hoạt chất sinh học, tinh dầu và các muối khoáng hòa tan.

Các chuyên gia thận học luôn nhấn mạnh rằng cơ thể cần khoảng 1,5 đến 2 lít nước lọc mỗi ngày để duy trì thể tích tuần hoàn và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho quá trình lọc máu tự nhiên. Nếu thay thế toàn bộ nguồn nước này bằng nước sắc thảo mộc, các cơ quan nội tạng, đặc biệt là gan và thận, sẽ buộc phải liên tục chuyển hóa và đào thải các thành phần hóa thực vật dư thừa mà cơ thể không thực sự có nhu cầu tiếp nhận liên tục.

Áp lực lọc cầu thận và nguy cơ rối loạn điện giải khi lạm dụng

Thận là cơ quan đảm nhiệm vai trò lọc máu, cân bằng dịch nội môi, điều hòa huyết áp và bài tiết các chất cặn bã chuyển hóa ra khỏi cơ thể qua nước tiểu. Đơn vị chức năng của thận là các nephron, bao gồm cầu thận và hệ thống ống thận. Nước lọc thông thường khi đi vào cơ thể sẽ được hấp thu nhanh chóng qua đường tiêu hóa, đi vào tuần hoàn máu và giúp các cầu thận lọc bỏ ure, creatinin và các độc chất một cách êm dịu, không đòi hỏi thêm năng lượng để xử lý các phân tử lạ.

Khi uống nước ngò ôm với số lượng lớn mỗi ngày, thận sẽ phải đối mặt với hai áp lực lớn. Thứ nhất là áp lực lọc chất hòa tan và tinh dầu. Ngò ôm chứa nhiều hợp chất bay hơi, flavonoid và acid hữu cơ. Khi các chất này tập trung với nồng độ cao trong huyết tương, cầu thận phải gia tăng áp lực lọc để đưa chúng vào dịch lọc, sau đó các tế bào biểu mô ống thận phải tăng cường tái hấp thu hoặc bài tiết chủ động, lâu dần dẫn đến tình trạng làm việc quá sức của hệ bài tiết.

Thứ hai là nguy cơ mất cân bằng nước và điện giải do tác dụng lợi tiểu tự nhiên. Nhiều loại rau thơm, trong đó có ngò ôm, sở hữu đặc tính thúc đẩy bài niệu nhẹ. Nếu chỉ uống thỉnh thoảng, tác dụng này hỗ trợ kích thích đi tiểu tiện. Nhưng khi dùng liên tục thay nước lọc, tác dụng lợi tiểu kéo dài sẽ khiến cơ thể bài xuất lượng lớn natri, kali và clo qua nước tiểu. Hậu quả là người dùng có thể rơi vào trạng thái hạ huyết áp tư thế, hoa mắt, chóng mặt, chuột rút và mệt mỏi mạn tính.

Hơn nữa, việc thận phải liên tục bài xuất nước tiểu do tác động kích thích lợi tiểu nhân tạo có thể khiến nước tiểu bị pha loãng cục bộ trong giai đoạn đầu nhưng lại gây mất nước tiềm ẩn trong tế bào nếu lượng dịch bù đắp không cân đối. Tình trạng này khiến dòng máu đến nuôi thận bị suy giảm lưu lượng tưới máu trong những thời điểm huyết áp tụt, gián tiếp ảnh hưởng đến tốc độ lọc cầu thận về lâu dài.

Bằng chứng khoa học về ngò ôm: Vẫn còn khoảng trống lớn

Nhiều người tin rằng ngò ôm có thể trị dứt điểm sỏi thận hay sỏi tiết niệu dựa vào những lời truyền miệng dân gian. Tuy nhiên, nếu xét trên góc độ y học thực chứng hiện đại, các nghiên cứu chuyên sâu về dược tính, liều lượng an toàn và độc tính lâu dài của ngò ôm trên cơ thể người vẫn còn rất hạn chế.

Đáng chú ý, các nghiên cứu thực vật học hiện nay về ngò ôm chủ yếu tập trung vào đặc tính sinh học nông nghiệp hoặc phản ứng nuôi cấy trong phòng thí nghiệm. Điển hình như một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát khả năng tạo mô sẹo từ các đoạn đốt thân của cây ngò ôm (tên khoa học là Limnophila aromatica) trong điều kiện nuôi cấy mô nhân tạo dưới các nồng độ muối NaCl khác nhau từ 0 đến 100 mM [1]. Nghiên cứu này ghi nhận tỷ lệ tạo mô sẹo và mật độ mô sẹo của ngò ôm sụt giảm khi nồng độ muối gia tăng [1]. Số lượng chồi tái sinh trên mỗi mô sẹo của ngò ôm trong nghiên cứu dao động từ 6,72 đến 17,49 chồi, và chiều dài chồi dao động trong khoảng 0,95 đến 1,65 cm [1]. Đồng thời, các tác giả quan sát thấy ở nồng độ muối cao nhất là 100 mM, cây bị ức chế phát triển mạnh nhất, các chỉ số về sắc tố quang hợp, hàm lượng protein, lipid peroxidation và proline đều bị tổn hại rõ rệt [1].

Kết quả nghiên cứu trên [1] cho thấy đây là một công trình thuần túy về nuôi cấy tế bào thực vật học trong ống nghiệm, nghiên cứu khả năng chịu mặn của cây trồng, hoàn toàn không phải là thử nghiệm lâm sàng hay tiền lâm sàng về tác động của dịch chiết ngò ôm lên thận của động vật có vú hay con người. Điều này minh chứng rằng các dữ liệu khoa học về độ an toàn độc chất, liều lượng tối đa cho phép mỗi ngày và ngưỡng gây độc thận của ngò ôm khi uống dài ngày trên người hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô nào xác lập. Do đó, việc tự ý xem ngò ôm như một vị thuốc dùng hàng ngày với liều lượng lớn là hành động thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ cho sức khỏe.

Những hiểu lầm tai hại khi xem ngò ôm là "thần dược bổ thận"

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên, rau củ ăn được thì uống bao nhiêu cũng không độc". Thực tế, bất kỳ hoạt chất sinh học nào khi đưa vào cơ thể vượt ngưỡng thích nghi đều trở thành gánh nặng chuyển hóa. Ngay cả rau ăn thông thường, khi được cô đặc thành nước sắc và uống thay thế nước lọc từ tuần này qua tháng khác, đều có thể làm biến đổi môi trường sinh hóa bên trong cơ thể.

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống nước ngò ôm càng đặc, càng nhiều thì sỏi thận càng nhanh bị bào mòn và trôi ra ngoài. Cơ chế hình thành và đào thải sỏi thận phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: kích thước sỏi, vị trí đài bể thận hay niệu quản, thành phần hóa học của sỏi (như sỏi canxi oxalat, sỏi acid uric hay sỏi struvite), độ pH nước tiểu và cấu trúc đường tiết niệu của từng cá nhân. Không có một loại thảo dược đơn lẻ nào có khả năng "làm tan thần kỳ" mọi kích cỡ sỏi mà không cần can thiệp y khoa phù hợp.

Trái lại, việc uống nước ngò ôm quá đặc trong khi bản thân đang có sỏi kích thước lớn có thể kích thích niệu quản co bóp mạnh đột ngột, khiến viên sỏi di chuyển và mắc kẹt tại các vị trí hẹp sinh lý của niệu quản. Tình trạng này có thể gây ra cơn đau quặn thận dữ dội, ứ nước đài bể thận cấp tính, nhiễm trùng đường tiểu ngược dòng và làm suy giảm chức năng thận khẩn cấp nếu không được cấp cứu kịp thời.

Ngoài ra, nhiều người còn nhầm lẫn giữa việc "đi tiểu nhiều lần" với việc "thận đang được lọc rửa tốt". Đi tiểu nhiều lần sau khi uống thảo mộc thường chỉ là kết quả của phản ứng bài niệu cưỡng bức. Nếu lượng nước tiểu ra ngoài mang theo nhiều chất điện giải cần thiết mà không được bù đắp đúng cách, cơ thể sẽ bị mất cân bằng nội môi, tạo thêm gánh nặng cho ống thận trong việc tái cân bằng dòng dịch.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với nước ngò ôm

Không phải ai cũng có thể tùy tiện sử dụng nước ngò ôm đun nấu, ngay cả khi chỉ uống với lượng vừa phải. Dưới đây là những nhóm đối tượng cần hết sức thận trọng và tốt nhất nên tránh thói quen này:

Người đã có bệnh lý suy thận mạn tính hoặc giảm chức năng thận: Ở những người có mức lọc cầu thận đã suy giảm, khả năng tự điều chỉnh cân bằng nước, điện giải và bài tiết các hợp chất lạ của thận rất yếu. Bất kỳ tác nhân lợi tiểu hoặc dung dịch thảo mộc nào nạp vào đột ngột cũng có thể đẩy người bệnh vào tình trạng rối loạn điện giải nghiêm trọng hoặc suy thận cấp trên nền mạn.

Phụ nữ đang mang thai: Trong kinh nghiệm dân gian cũng như một số tài liệu y học cổ truyền, ngò ôm có tính năng hoạt huyết, kích thích sự co bóp của cơ trơn tử cung nếu dùng với liều lượng cao. Phụ nữ mang thai dùng nước ngò ôm đậm đặc có thể đối mặt với nguy cơ sảy thai hoặc sinh non.

Người có tiền sử huyết áp thấp: Do ngò ôm có đặc tính lợi tiểu nhẹ, việc uống nhiều nước ngò ôm có thể làm giảm nhẹ thể tích dịch nội mạch, dẫn đến hạ huyết áp sâu, gây ra các cơn choáng váng, ngất xỉu hoặc té ngã nguy hiểm.

Người có cơ địa dị ứng hoặc hệ tiêu hóa nhạy cảm: Ngò ôm chứa các loại tinh dầu đặc trưng có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày ở những người bị viêm loét dạ dày - tá tràng, gây ợ chua, buồn nôn hoặc cồn cào vùng thượng vị khi uống lúc đói.

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất thực vật trong ngò ôm có thể tương tác với các enzym chuyển hóa thuốc tại gan hoặc cạnh tranh đào thải tại ống thận, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu.

Hướng dẫn sử dụng ngò ôm đúng cách, bảo vệ sức khỏe và hệ bài tiết

Để tận dụng hương vị thơm ngon và các lợi ích dinh dưỡng của ngò ôm mà không gây hại cho thận, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

Tuyệt đối không thay thế nước lọc: Nước lọc tinh khiết hoặc nước đun sôi để nguội vẫn là nguồn cung cấp chất lỏng chính yếu và an toàn nhất cho cơ thể mỗi ngày. Cơ thể người trưởng thành cần duy trì từ 1,5 đến 2 lít nước lọc đều đặn trong ngày để các cơ quan bài tiết vận hành trơn tru.

Dùng đúng chừng mực và có chu kỳ: Nếu muốn sử dụng ngò ôm để giải nhiệt hoặc hỗ trợ tiêu hóa, chỉ nên dùng như một loại rau gia vị ăn kèm thông thường trong bữa ăn. Trong trường hợp hãm nước uống như trà thảo mộc nhẹ, chỉ nên dùng một lượng nhỏ khoảng 10 đến 20 gam rau tươi, nấu loãng và chỉ uống 1 đến 2 lần mỗi tuần, không duy trì liên tục kéo dài nhiều tuần liền.

Chú trọng khâu an toàn vệ sinh thực phẩm: Ngò ôm là loài thực vật thường sinh trưởng và phát triển ở những khu vực đầm lầy, mương nước, ruộng ngập nước – những nơi có nguy cơ cao nhiễm ấu trùng sán lá gan, vi khuẩn đường ruột và ký sinh trùng. Nếu ăn sống hoặc giã lấy nước uống tươi mà không rửa sạch kỹ dưới vòi nước chảy, người dùng rất dễ bị nhiễm ký sinh trùng đường tiêu hóa và gan mật. Tốt nhất nên rửa sạch từng cọng ngò ôm nhiều lần, ngâm nước muối loãng và nấu chín kỹ trước khi sử dụng.

Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Trong quá trình sử dụng, nếu nhận thấy bất kỳ triệu chứng bất thường nào như mệt mỏi, đi tiểu rắt, tiểu buốt, đau tức hông lưng, phù nhẹ mí mắt hay hoa mắt chóng mặt, cần ngừng ngay việc uống nước thảo mộc và đến cơ sở y tế để được kiểm tra chức năng gan thận tổng quát.

Chăm sóc thận là một quá trình lâu dài cần dựa trên lối sống lành mạnh, ăn uống thanh đạm, giảm muối, hạn chế đường và duy trì đủ lượng nước lọc mỗi ngày. Thảo mộc tự nhiên như ngò ôm chỉ thực sự phát huy giá trị văn hóa ẩm thực khi được đặt đúng vị trí là rau thơm gia vị, thay vì bị thần thánh hóa thành phương thuốc uống hàng ngày thay nước lọc. Bất kỳ ai đang có vấn đề về sỏi thận hay suy giảm chức năng bài tiết đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiết niệu trước khi áp dụng các bài thuốc truyền miệng.