Uống nước lạnh vào mùa đông có làm tổn hại hệ tiêu hóa?

Vào những ngày thời tiết chuyển lạnh, nhiều người vẫn duy trì thói quen uống nước đá hoặc dùng đồ uống lấy trực tiếp từ tủ lạnh. Thói quen này thường đi kèm những lời cảnh báo rằng nước lạnh sẽ làm "đông cứng dầu mỡ", gây co thắt dạ dày hoặc phá hủy niêm mạc ruột. Liệu việc dung nạp nước có nhiệt độ thấp trong mùa đông có thực sự hủy hoại cơ quan tiêu hóa như nhiều người vẫn nghĩ?

Thực tế y học cho thấy, uống nước lạnh không gây ra các tổn thương cấu trúc mạn tính hay làm "hỏng" hệ tiêu hóa ở người có sức khỏe bình thường. Tuy nhiên, sự chênh lệch nhiệt độ giữa dòng nước hấp thụ và môi trường bên trong cơ thể sẽ tạo ra các phản xạ thần kinh và cơ học tức thời. Những phản ứng này làm giảm tần số co bóp của dạ dày, trì hoãn tốc độ tháo rỗng thức ăn và có thể làm xuất hiện cảm giác đầy bụng, khó tiêu tạm thời.

Cơ chế sinh lý khi chất lỏng nhiệt độ thấp đi vào đường tiêu hóa

Để hiểu được tác động của nước lạnh, cần nắm rõ hai chức năng vận động cốt lõi của dạ dày là chứa đựng và nghiền trộn tháo rỗng ^[1]. Khi thức ăn hoặc nước uống đi vào, dạ dày thực hiện việc lưu trữ, tiết dịch vị, co bóp để nhào trộn và từ từ đẩy nhũ trấp xuống tá tràng ^[1]. Quá trình này được điều hòa bởi hệ thần kinh tự chủ cùng các thụ thể nhận cảm cơ học và hóa học tại chỗ ^[2].

Khi đưa một lượng chất lỏng lạnh vào dạ dày, các thụ thể nhiệt học tại lớp niêm mạc ngay lập tức ghi nhận tín hiệu. Sự tiếp xúc của nhiệt độ thấp gây ức chế tạm thời trương lực cơ trơn, làm giảm biên độ và tần số của các đợt sóng co bóp nhu động ^[3]. Dạ dày cần sử dụng nhiệt lượng của cơ thể để đưa lượng nước này về mức thân nhiệt cân bằng (khoảng 37 độ C). Trong khoảng thời gian nhiệt độ chưa đạt trạng thái cân bằng, hoạt động vận động của vùng thân và hang vị dạ dày sẽ bị điều chỉnh chậm lại đáng kể ^[3].

Bên cạnh đó, các rối loạn chức năng vận động dạ dày, chẳng hạn như giảm vận động hoặc chậm tháo rỗng, là nguyên nhân trực tiếp kích hoạt các triệu chứng khó chịu như buồn nôn, chướng bụng, đau tức thượng vị sau khi ăn uống ^[1]. Việc đưa một lượng lớn nước lạnh vào trong mùa đông dễ thúc đẩy các biểu hiện này do hoạt động co bóp cơ trơn bị ức chế tạm thời [5, 8].

Các thử nghiệm lâm sàng về nhiệt độ nước và nhu động dạ dày

Ảnh hưởng của nhiệt độ nước uống lên chức năng cơ học của dạ dày đã được chứng minh trực tiếp qua các nghiên cứu lâm sàng sử dụng chẩn đoán hình ảnh hiện đại. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên các nam thanh niên khỏe mạnh đã tiến hành đo đạc sự vận động của dạ dày bằng kỹ thuật siêu âm sau khi uống 500 ml nước ở ba mức nhiệt độ khác nhau: 2 độ C, 37 độ C và 60 độ C ^[3].

Kết quả ghi nhận rằng việc uống 500 ml nước ở 2 độ C đã gây ức chế rõ rệt các cơn co bóp của dạ dày và làm giảm lượng năng lượng tiêu thụ tự do trong bữa ăn sau đó so với khi uống nước ở 37 độ C hoặc 60 độ C ^[3]. Cảm giác đói chủ quan của người tham gia cũng có xu hướng thấp hơn sau khi dùng nước 2 độ C so với nước 60 độ C ^[3]. Đáng chú ý, các nhà khoa học phát hiện mối tương quan thuận giữa tần số co bóp dạ dày đo được ngay sau khi uống nước và lượng năng lượng nạp vào (r = 0,365, p = 0,037) ^[3]. Điều này xác nhận rằng nước lạnh có tác dụng làm chậm nhu động cơ học của dạ dày ^[3].

Tác động gây chậm tháo rỗng của nước lạnh cũng từng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 1986 trên 12 trẻ nhỏ có đường tiêu hóa bình thường ^[4]. Thử nghiệm đánh giá tốc độ tháo rỗng qua ống thông dạ dày với dung dịch phenol sulfonphthalein ở các mức nhiệt khác nhau ^[4]. Ở thử nghiệm phối hợp, khi trẻ uống nước ở nhiệt độ phòng (khoảng 27 độ C) và được tiếp nối 5 phút sau đó bằng nước lạnh (khoảng 4 độ C), quá trình tháo rỗng dạ dày bị trì hoãn một cách rõ rệt ^[4]. Tuy nhiên, nếu cho uống nước lạnh liên tiếp cả hai lần cách nhau 5 phút, tác động ức chế lặp lại không tích lũy thêm mà chỉ duy trì xu hướng cản trở tốc độ tháo rỗng ^[4].

Kích thích lạnh toàn thân và phản ứng của đường tiêu hóa

Không chỉ việc đưa nước lạnh trực tiếp vào lòng ống tiêu hóa, mà ngay cả các kích thích lạnh từ môi trường bên ngoài tác động lên bề mặt cơ thể trong mùa đông cũng có thể gián tiếp làm xáo trộn chức năng đường ruột [1, 2]. Hệ thống tiêu hóa liên kết chặt chẽ với hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh tự chủ thông qua các đường truyền dẫn thần kinh ^[5].

Một nghiên cứu năm 1983 trên 9 người tình nguyện khỏe mạnh đã kiểm tra tác động của kích thích gây đau do lạnh lên chức năng dạ dày, tá tràng và tuyến tụy sau bữa ăn ^[6]. Các tình nguyện viên được đặt ống thông dạ dày - tá tràng và dùng bữa ăn lỏng tiêu chuẩn (199 calo tương đương 789 kJ, thể tích 240 ml) ^[6]. Sau bữa ăn 10 phút, người tham gia trải qua thử nghiệm nhúng tay liên tục vào nước đá trong vòng 1 phút, nghỉ 15 giây giữa các lần nhúng, tổng thời gian thử nghiệm kéo dài 20 phút (nhóm chứng sử dụng nước ở 37 độ C) ^[6].

Dữ liệu thu được bằng kỹ thuật tưới rửa hai chất đánh dấu cho thấy kích thích đau do lạnh làm chậm đáng kể quá trình tháo rỗng dạ dày ^[6]. Đồng thời, kích thích này tạo ra sự thay đổi hai pha đối với cả sự tiết axit dạ dày và lượng men trypsin của tuyến tụy: ban đầu giảm trong giai đoạn chịu kích thích lạnh, sau đó tăng bật lên trong giai đoạn hồi phục sau kích thích ^[6]. Các chỉ số thần kinh tự chủ ngoài ruột như huyết áp tăng, mạch đập nhanh và nhiệt độ đầu ngón tay hạ thấp diễn ra đồng thời, khẳng định rằng phản ứng của đường tiêu hóa là biểu hiện của sự đáp ứng căng thẳng toàn thân ^[6].

Các tổng quan khoa học cũng chỉ ra rằng ở người, thử nghiệm ngâm tay vào nước lạnh làm ức chế sự tháo rỗng của dạ dày thông qua các con đường thần kinh chuyên biệt và các chất trung gian như yếu tố giải phóng corticotropin ^[5]. Sự căng thẳng do nhiệt độ thấp kích hoạt phản xạ thần kinh giao cảm, làm giảm tưới máu tạm thời ở mạc treo và làm giảm tốc độ co bóp tiêu hóa thông thường ^[5].

Tốc độ tháo rỗng dạ dày ảnh hưởng thế nào đến hấp thu dinh dưỡng?

Nhiều người lầm tưởng rằng nước lạnh làm cản trở hoàn toàn sự hấp thu chất dinh dưỡng tại ruột non. Tuy nhiên, sự hấp thu dinh dưỡng trong cơ thể không diễn ra đơn lẻ mà phụ thuộc mật thiết vào tốc độ vận chuyển dưỡng chất từ dạ dày xuống đoạn đầu ruột non [4, 7].

Quá trình điều hòa tốc độ tháo rỗng dạ dày đóng vai trò như một chiếc "phanh sinh học" quan trọng nhất nhằm ngăn chặn lượng chất dinh dưỡng đổ dồn về ruột non vượt quá khả năng tiêu hóa và dung nạp của niêm mạc ^[2]. Sự dung nạp đường huyết và tốc độ xuất hiện của các chất dinh dưỡng trong hệ tuần hoàn sau bữa ăn phần lớn phụ thuộc vào tốc độ đưa nhũ trấp qua môn vị ^[7].

Khi nước lạnh làm chậm tần số co bóp hang vị và kéo dài thời gian tháo rỗng, tốc độ giải phóng các chất dinh dưỡng xuống tá tràng cũng bị chậm lại một nhịp [5, 7]. Điều này giải thích vì sao việc uống nước lạnh trước bữa ăn trong nghiên cứu năm 2020 lại có thể hỗ trợ giảm lượng thức ăn ăn vào và giảm cảm giác đói, mở ra tiềm năng hỗ trợ kiểm soát cân nặng đơn giản ở người khỏe mạnh ^[3]. Tuy nhiên, đối với một bữa ăn thông thường, sự trì hoãn này chỉ mang tính tạm thời và không làm suy giảm tổng lượng dưỡng chất được ruột hấp thu sau khi thức ăn đã được chuyển hóa hoàn toàn [4, 7].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nước lạnh mùa đông

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là nước lạnh khi gặp chất béo trong thức ăn sẽ làm đông đặc dầu mỡ ngay trong dạ dày, gây kết tủa và hình thành độc chất. Về mặt sinh lý học, dạ dày không phải là một ống dẫn thụ động mà là một bể chứa có khả năng điều nhiệt mạnh mẽ. Mặc dù nước đá làm giảm nhiệt độ tức thời trong lòng dạ dày, lưu lượng máu tuần hoàn dồi dào sẽ nhanh chóng cân bằng nhiệt độ dung dịch về mức thân nhiệt tự nhiên. Tình trạng khó chịu sau khi uống nước đá thường xuất phát từ việc nhu động cơ trơn bị chậm lại chứ không phải do mỡ bị đóng tảng [5, 8].

Hiểu lầm thứ hai là nước lạnh mùa đông gây viêm loét hoặc hủy hoại niêm mạc tiêu hóa. Cấu trúc giải phẫu của dạ dày được bảo vệ bởi hàng rào chất nhầy và biểu mô vững chắc. Hiện tượng đau thắt thượng vị thoáng qua khi nuốt một ngụm nước quá lạnh thực chất là phản ứng co thắt cơ trơn cục bộ hoặc phản xạ co mạch máu dưới tác động của nhiệt độ thấp, chứ không tạo ra các ổ loét thực thể như các tác nhân vi khuẩn hay hóa chất.

Một ngộ nhận khác cho rằng mọi người đều sẽ bị tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa nếu uống nước đá vào ngày lạnh. Ở người có hệ tiêu hóa khỏe mạnh, sự điều biến thần kinh tự chủ nhanh chóng tái lập cân bằng, dịch vị và enzyme tiêu hóa sẽ bài tiết trở lại bình thường ngay sau giai đoạn ức chế ban đầu ^[6].

Những đối tượng cần thận trọng với nước đá và nước lạnh

Mặc dù không phá hủy hệ tiêu hóa của người bình thường, đồ uống lạnh trong mùa đông lại là yếu tố kích hoạt triệu chứng bất lợi ở một số nhóm bệnh nhân có bệnh nền từ trước:

• Người mắc chứng khó tiêu chức năng hoặc liệt dạ dày: Những bệnh nhân này vốn đã bị giảm trương lực vận động dạ dày hoặc tháo rỗng dạ dày chậm ^[1]. Việc bổ sung thêm nước lạnh làm ức chế sâu hơn tần số co bóp hang vị, khiến thức ăn ứ trệ lâu hơn, làm tăng nặng cảm giác buồn nôn, ợ hơi, chướng bụng và căng tức sau ăn [5, 8].
• Bệnh nhân có rối loạn vận động đường tiêu hóa mạn tính: Một số bệnh tự miễn như xơ cứng bì hệ thống thường gây tổn thương thành cơ trơn, làm giảm thể tích chứa và gây chậm tháo rỗng dịch lỏng nghiêm trọng ^[8]. Các kích thích nhiệt độ quá thấp có thể làm tình trạng co thắt và trào ngược ở các đối tượng này trở nên trầm trọng hơn [2, 3].
• Người có hội chứng ruột kích thích hoặc nhạy cảm nội tạng: Phản xạ thần kinh tự chủ trước kích thích lạnh (cả lạnh bên ngoài cơ thể lẫn trong lòng ống tiêu hóa) có thể gây kích động các đợt co thắt không đều của đại tràng, dẫn đến đau quặn bụng từng cơn [1, 2].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi suy nhược: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có khả năng tự điều nhiệt kém hơn, phản ứng làm chậm tháo rỗng khi tiếp xúc với dịch lỏng lạnh diễn ra rất nhạy cảm ^[4].

Cách sử dụng nước khoa học và an toàn trong mùa lạnh

Để duy trì quá trình tiêu hóa thuận lợi và hấp thu dinh dưỡng tối ưu trong những ngày thời tiết lạnh giá, việc điều chỉnh thói quen sử dụng nước là hết sức cần thiết:

• Lựa chọn nhiệt độ nước thích hợp: Nhiệt độ nước lý tưởng nhất cho hoạt động tiêu hóa thông thường là nước ấm hoặc nước ở nhiệt độ phòng (khoảng 25 đến 37 độ C). Mức nhiệt này không gây sốc nhiệt cho niêm mạc, giúp các cơn co bóp của dạ dày duy trì nhịp điệu sinh lý đều đặn và hỗ trợ quá trình tiêu hóa diễn ra suôn sẻ [5, 6].
• Uống từng ngụm nhỏ, tránh uống lượng lớn cùng lúc: Nếu muốn dùng đồ uống mát, hãy uống từ tốn thành từng ngụm nhỏ để khoang miệng và thực quản làm ấm bớt chất lỏng trước khi xuống dạ dày. Việc dung nạp đột ngột 400 - 500 ml nước lạnh buốt sẽ khiến dạ dày bị căng giãn kết hợp hạ nhiệt đột ngột, dễ gây ức chế co bóp mạnh ^[3].
• Thời điểm dùng nước hợp lý: Tránh uống nước quá lạnh ngay trước, trong hoặc ngay sau bữa ăn có nhiều chất béo và chất đạm phức tạp, bởi điều này có thể kéo dài thời gian lưu giữ thức ăn trong dạ dày [1, 5]. Nếu muốn uống nước trước bữa ăn để hỗ trợ kiểm soát cảm giác thèm ăn, người khỏe mạnh có thể dùng một lượng nước mát vừa phải trước giờ ăn khoảng 30 phút ^[3].
• Giữ ấm cơ thể tổng thể: Vì kích thích lạnh bên ngoài qua da cũng có thể gây phản xạ làm chậm tháo rỗng dạ dày và biến đổi tiết dịch tụy, việc mặc đủ ấm, bảo vệ bàn tay và vùng bụng trong mùa đông là cách gián tiếp để bảo vệ hoạt động tiêu hóa ^[6].

Tóm lại, uống nước lạnh vào mùa đông không phá hủy cấu trúc hệ tiêu hóa nhưng có thể gây ức chế cơ học tạm thời, làm chậm nhu động và tháo rỗng dạ dày. Người khỏe mạnh có thể uống nước theo sở thích nếu không gặp khó chịu, nhưng nhóm người có bệnh lý dạ dày nên ưu tiên nước ấm để quá trình tiêu hóa diễn ra thuận lợi nhất. Khi xuất hiện các dấu hiệu đau tức dai dẳng hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài, người bệnh nên chủ động thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác.