Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm đường huyết ở ngưỡng tiền tiểu đường thường có xu hướng tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để uống hàng ngày với hy vọng hạ đường huyết mà không cần dùng thuốc. Trong đó, ngọc trúc (tên khoa học là Polygonatum odoratum, thuộc chi Polygonatum) là một vị thuốc cổ truyền quen thuộc được đồn thổi nhiều về công dụng ổn định đường huyết và thanh nhiệt [1], [2]. Thói quen đun nước ngọc trúc khô để uống thay trà đang trở nên phổ biến ở những bệnh nhân rối loạn dung nạp glucose.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp là: việc uống nước ngọc trúc có thể hỗ trợ cải thiện chuyển hóa đường, nhưng hiện tại bằng chứng khoa học mới dừng lại ở các mô hình động vật và tế bào [1], [2], [3]. Nước sắc thảo dược này không thể thay thế cho chế độ ăn kiểm soát, tập luyện thể lực hoặc phác đồ y khoa chuẩn dành cho người tiền tiểu đường [4].

Cơ chế tác động của ngọc trúc lên glucose và insulin

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy chi Polygonatum chứa ba nhóm hoạt chất sinh học nổi bật: polysaccharide, flavonoid và saponin [4]. Trong cơ thể, các hợp chất này tác động lên quá trình chuyển hóa carbohydrate thông qua nhiều cơ chế phối hợp [4]. Polysaccharide trong ngọc trúc có thể làm tăng độ nhạy insulin, hỗ trợ điều hòa quá trình tân tạo glucose và phân giải glycogen tại gan [4], [5].

Cụ thể, polysaccharide từ chi thảo dược này giúp ức chế biểu hiện của enzym phosphoenolpyruvate carboxykinase 1 (PEPCK-1), một enzym then chốt tham gia tổng hợp glucose tại gan [5]. Khi quá trình tân tạo glucose bị kìm hãm, lượng đường tự do đi vào tuần hoàn máu sẽ giảm bớt [5]. Đồng thời, các phân đoạn chiết xuất từ ngọc trúc còn thể hiện khả năng ức chế các enzym tiêu hóa tinh bột như alpha-amylase và alpha-glucosidase [1], [2]. Hoạt động ức chế này làm chậm quá trình bẻ gãy tinh bột phức hợp thành glucose đơn giản tại ruột, từ đó hạn chế hiện tượng đường huyết tăng vọt sau các bữa ăn [1], [4], [2].

Ngoài ra, chiết xuất từ ngọc trúc còn kích thích tăng biểu hiện thụ thể PPAR-alpha và PPAR-gamma tại mô gan và mô mỡ [3]. Các thụ thể nhân này đóng vai trò then chốt trong việc cải thiện dung nạp glucose, điều hòa chuyển hóa lipid và tăng cường độ nhạy cảm của các mô ngoại vi đối với hormone insulin [3].

Các nghiên cứu trên động vật ghi nhận điều gì?

Đến nay, tác dụng hạ đường huyết của ngọc trúc và các loài cùng chi chủ yếu được kiểm chứng trên các mô hình gặm nhấm mắc đái tháo đường hoặc béo phì do ăn uống [6], [1], [5], [7], [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã khảo sát hoạt tính của phân đoạn flavonoid toàn phần từ ngọc trúc (Polygonatum odoratum - TFP) trên chuột nhắt và chuột cống trắng [1]. Kết quả cho thấy khi cho chuột nhắt bị tiểu đường do streptozotocin (STZ) uống TFP với liều 50-200 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 9 ngày, mức đường huyết cao đã giảm đáng kể [1]. Trên chuột cống trắng bị đái tháo đường do alloxan, sử dụng TFP liên tục 30 ngày ở liều 50-200 mg/kg cũng làm hạ rõ rệt glucose máu lúc đói và làm tăng nồng độ insulin huyết tương [1]. Đáng chú ý, ở liều 200 mg/kg thể trọng, tác dụng hạ đường huyết của flavonoid ngọc trúc tương đương với thuốc đối chứng acarbose liều 20 mg/kg và gliclazide liều 15 mg/kg [1].

Đến năm 2012, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá các phân đoạn chiết xuất khác nhau từ rễ ngọc trúc trên tế bào HepG2 và chuột cống trắng bị tiểu đường do STZ [2]. Kết quả thử nghiệm hấp thu glucose cho thấy phân đoạn giàu saponin cho hiệu lực mạnh nhất, kế tiếp là phân đoạn giàu flavonoid và sau cùng là phân đoạn giàu polysaccharide [2]. Khi can thiệp kéo dài 60 ngày trên chuột cống, phân đoạn saponin làm giảm đường huyết, cải thiện triệu chứng sụt cân, uống nhiều và ăn nhiều [2]. Phân đoạn saponin và flavonoid cũng ức chế enzym alpha-glucosidase với giá trị IC50 lần lượt là 2,05 ± 0,32 mg/ml và 3,92 ± 0,65 mg/ml [2].

Năm 2013, một nghiên cứu khác xem xét tác động của dịch chiết rễ ngọc trúc trên chuột C57BL/6 bị rối loạn chuyển hóa do chế độ ăn giàu chất béo [3]. Ở thử nghiệm dự phòng, dịch chiết giúp ngăn tăng cân, hạ glucose máu lúc đói, giảm mỡ máu và cải thiện nghiệm pháp dung nạp glucose cũng như nghiệm pháp dung nạp insulin [3]. Trong thử nghiệm điều trị trên chuột đã bị béo phì suốt 2 tuần, dịch chiết ngọc trúc tiếp tục làm hạ glucose máu lúc đói, giảm triglyceride huyết thanh và cải thiện rõ rệt khả năng dung nạp đường [3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên các loài cùng chi cũng cho thấy polysaccharide đem lại nhiều lợi ích chuyển hóa [6], [5], [7]. Nghiên cứu năm 2017 trên chuột đái tháo đường được cho uống polysaccharide từ Polygonatum sibiricum với các liều 200, 400 và 800 mg/kg/ngày trong 12 tuần ghi nhận glucose máu lúc đói và HbA1c giảm phụ thuộc vào liều lượng, đồng thời nồng độ insulin và C-peptide huyết tương tăng lên [6]. Polysaccharide này cũng làm chậm biến chứng đục thủy tinh thể và tổn thương mạch máu võng mạc [6]. Nghiên cứu năm 2023 trên chuột béo phì biến đổi gen db/db cũng khẳng định polysaccharide làm giảm glucose trong máu và nước tiểu, tăng insulin, tăng dự trữ glycogen ở gan và điều hòa hệ vi sinh đường ruột [5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên chuột ăn nhiều chất béo uống polysaccharide chiết xuất từ Polygonatum kingianum suốt 14 tuần cũng ghi nhận cải thiện rối loạn lipid máu và gia tăng các vi khuẩn sản sinh acid béo chuỗi ngắn [7].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích và những giới hạn rõ rệt

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận một cách khách quan về các giới hạn nghiên cứu hiện hành. Toàn bộ các kết luận tích cực nêu trên đều được thu thập từ mô hình động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào gan [6], [1], [5], [2], [3]. Cho đến nay, vẫn còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên cơ thể người, đặc biệt là nhóm người tiền tiểu đường.

Thêm vào đó, liều lượng hoạt chất tinh khiết (polysaccharide, flavonoid, saponin) dùng trong các thí nghiệm dao động ở mức rất cao, từ 50 đến 800 mg/kg thể trọng [6], [1]. Khi người dân tự đun nước ngọc trúc thô uống tại nhà, nồng độ hoạt chất chiết tách được vào nước là rất nhỏ và không thể kiểm soát chuẩn hóa [2]. Khả năng hấp thu sinh học ở người cũng khác biệt rất lớn so với chuột gặm nhấm, do đó không thể suy diễn rằng uống một ấm trà ngọc trúc sẽ đem lại hiệu quả tương tự các phân đoạn cô đặc trong phòng thí nghiệm [1], [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ngọc trúc

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem ngọc trúc như một loại thảo dược "chữa khỏi" hoàn toàn tiền tiểu đường hoặc có thể thay thế thuốc tân dược. Việc ngộ nhận này khiến một số bệnh nhân lơ là đo đường huyết định kỳ hoặc từ bỏ can thiệp dinh dưỡng chuẩn mực [4].

Một quan niệm sai lệch khác là uống nước thảo dược càng đặc, càng nhiều thì đường huyết hạ càng nhanh. Trong ngọc trúc chứa nhiều hợp chất tự nhiên và một lượng đường đa, việc đun sắc quá đậm đặc không chỉ gây lãng phí mà còn tạo gánh nặng chuyển hóa cho hệ tiêu hóa [2], [8]. Ngoài ra, việc dùng ngọc trúc không rõ nguồn gốc, bị ẩm mốc hoặc sấy bằng hóa chất bảo quản có thể gây độc cho gan và thận thay vì đem lại lợi ích sức khỏe.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù ngọc trúc được coi là thực phẩm - dược liệu có độ an toàn tương đối tốt trong ẩm thực truyền thống [4], [2], những nhóm đối tượng sau cần hết sức thận trọng:

  • Người đang sử dụng thuốc hạ đường huyết: Các hoạt chất trong ngọc trúc có thể hiệp đồng tác dụng làm hạ đường huyết, làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức (hạ glucose huyết) nếu không theo dõi sát [1], [3].
  • Người có tỳ vị hư hàn, bụng yếu, thường xuyên đầy trướng hoặc tiêu chảy mạn tính: Ngọc trúc có tính chất dưỡng âm, bổ dịch; dùng nhiều có thể gây nê trệ, khó tiêu hoặc rối loạn tiêu hóa.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Nhóm đối tượng này hiện chưa có đủ dữ liệu an toàn lâm sàng, do đó không nên tự ý dùng nước thảo dược liều cao kéo dài.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật: Cần thông báo cho bác sĩ điều trị để tránh ảnh hưởng đến kiểm soát đường huyết trong và sau phẫu thuật.

Gợi ý áp dụng ngọc trúc an toàn vào đời sống

Nếu bạn ở giai đoạn tiền tiểu đường và muốn sử dụng ngọc trúc như một liệu pháp hỗ trợ dinh dưỡng lành mạnh, hãy tham khảo các hướng dẫn sau:

  • Cách chế biến: Có thể dùng 10-15g thân rễ ngọc trúc khô đã rửa sạch, hãm với nước sôi uống như trà loãng trong ngày, hoặc hầm chung với các món canh dưỡng sinh thanh đạm.
  • Thời điểm dùng: Nên uống vào ban ngày, sau bữa ăn chính khoảng 30-60 phút để hỗ trợ làm chậm hấp thu đường, không nên uống lúc bụng quá đói [1], [2].
  • Không thêm chất tạo ngọt: Tuyệt đối không cho thêm đường kính, đường phèn hay mật ong vào nước ngọc trúc, vì sẽ làm mất đi mục tiêu kiểm soát glucose máu.
  • Phối hợp tổng thể: Uống nước thảo dược chỉ là yếu tố bổ trợ rất nhỏ. Chìa khóa vàng để đảo ngược tiền tiểu đường vẫn là giảm tinh bột tinh chế, tăng chất xơ, duy trì 150 phút tập thể dục mỗi tuần và giảm cân nếu có thừa cân.

Ngọc trúc chứa nhiều hoạt chất tiềm năng giúp hỗ trợ chuyển hóa glucose và cải thiện độ nhạy insulin trên mô hình thực nghiệm [4], [5], [3]. Tuy nhiên, loại thảo dược này không phải là "thần dược" hạ đường huyết tức thì cho người tiền tiểu đường. Hãy luôn chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ loại nước lá, rễ cây nào vào chế độ sinh hoạt hàng ngày.