Chế độ ăn keto (giàu chất béo, rất ít carbohydrate) thường được áp dụng nhằm mục đích giảm cân hoặc tăng cường sử dụng mỡ làm năng lượng. Tuy nhiên, với người có công việc đòi hỏi thể lực cao, việc cắt giảm tối đa carbohydrate có thể gây ảnh hưởng xấu đến sức bền và khả năng duy trì năng suất lao động.
Người có bệnh lý rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, người đang dùng một số thuốc tiểu đường, và người lao động thể lực cường độ cao liên tục nên tránh hoặc hết sức thận trọng với keto. Hiện chưa có nghiên cứu can thiệp trực tiếp trên đối tượng công nhân lao động nặng; bằng chứng hiện có đến từ các thử nghiệm trên vận động viên, người tập thể thao và bệnh nhân lâm sàng [2, 3, 7].
Bằng chứng khoa học về keto và hiệu suất thể lực
Các nghiên cứu can thiệp trên người cho thấy keto không giúp gia tăng sức bền thể lực, thậm chí làm tăng cảm giác kiệt sức [2, 3].
Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên dạng bắt chéo trên 17 phụ nữ trẻ khỏe mạnh ăn keto trong 4 tuần cho thấy: lực nắm tay không đổi, nhưng thời gian đạp xe đến khi kiệt sức giảm trung bình 1,85 phút (khoảng tin cậy 95%: -2,30 đến -1,40; p < 0,001) [1]. Điểm đánh giá mức độ gắng sức theo thang đo Borg tăng lên (p < 0,01), và người tham gia ghi nhận tình trạng mệt mỏi cơ bắp trong các hoạt động thường ngày [1].
Một bài tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng keto không mang lại lợi ích cho người có tập luyện thể lực [2]. Trong các giai đoạn huấn luyện cường độ cao, hiệu suất thể chất bị suy giảm rõ rệt khi áp dụng keto, trong khi chế độ ăn giàu carbohydrate giúp duy trì tốt thể lực [2].
Một đánh giá hệ thống năm 2024 gồm 132 vận động viên chạy bền (tổng hợp từ 5 nghiên cứu về keto và 7 nghiên cứu về chất bổ sung ketone) cũng kết luận chế độ ăn này không mang lại ưu thế nào về các chỉ số hiếu khí như VO2max, thời gian thi đấu hay ngưỡng kiệt sức so với chế độ ăn đối chứng [3].
Ở cấp độ thực nghiệm động vật, một nghiên cứu trên chuột Wistar đực ít vận động ăn keto 4 tuần ghi nhận sự gia tăng hoạt tính men citrate synthase và chuyển dịch chuỗi nặng myosin từ dạng IIb sang IIx ở cơ duỗi ngón chân dài, không làm suy giảm lực co cơ [4]. Tuy nhiên, kết quả trên chuột ít vận động không phản ánh được đáp ứng sinh lý phức tạp ở người lao động nặng thực tế [4].
Chống chỉ định y khoa tuyệt đối và cảnh báo dùng thuốc
Keto ban đầu là chế độ ăn điều trị y khoa cho chứng động kinh kháng thuốc ở trẻ em hoặc hội chứng thiếu hụt GLUT1 [4, 6]. Về mặt lâm sàng, có những nhóm bệnh lý chống chỉ định tuyệt đối với chế độ ăn này [5].
Chế độ ăn keto chống chỉ định tuyệt đối ở người mắc các rối loạn chuyển hóa mỡ bẩm sinh hiếm gặp, bao gồm thiếu hụt men carnitine palmitoyltransferase I và II (CPT I/II), do cơ thể không thể oxy hóa axit béo, dễ dẫn đến các cơn suy sụp dị hóa nguy hiểm tính mạng [5]. Tương tự, thiếu hụt men pyruvate carboxylase cũng là chống chỉ định tuyệt đối vì keto sẽ làm nặng thêm tình trạng toan chuyển hóa [5]. Bệnh rối loạn chuyển hóa porphyrin ngắt quãng cấp tính cũng không được áp dụng keto do việc kiêng carbohydrate kích hoạt cơn kịch phát [5]. Thông thường, các rối loạn oxy hóa axit béo chuỗi dài cũng thuộc diện chống chỉ định do chế độ ăn dựa vào nguồn mỡ [6].
Về mặt dùng thuốc, người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc ức chế SGLT-2 cần đặc biệt thận trọng; ghi nhận nhiều trường hợp bị nhiễm toan ceton dù đường huyết bình thường (eDKA) khi kết hợp thuốc này với keto [5]. Với bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1, việc áp dụng keto đòi hỏi phải chỉnh liều insulin rất chặt chẽ dưới sự giám sát y tế để tránh hạ đường huyết và nhiễm toan ceton [5].
Hiểu lầm thường gặp về việc ăn keto khi làm việc nặng
Nhiều người cho rằng keto giúp cơ thể chuyển sang cơ chế đốt mỡ vô tận, từ đó duy trì sức làm việc lâu hơn mà không mệt.
Thực tế nghiên cứu cho thấy, dù keto giúp tăng khả năng oxy hóa mỡ để tái tổng hợp ATP, quá trình này không tạo ra lợi thế về hiệu suất vận động [3, 5]. Ngược lại, khi cơ bắp cần huy động công suất nhanh cho các hoạt động nặng, việc thiếu hụt carbohydrate khiến cơ thể nhanh mỏi cơ hơn và giảm thời gian chịu đựng áp lực thể lực [2, 3].
Điều nghiên cứu chưa trả lời được
Hiện tại, y văn chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên nhóm người lao động chân tay đặc thù (công nhân xây dựng, nông dân, bốc vác cường độ cao kéo dài nhiều tháng).
Các dữ liệu thể lực hiện có chủ yếu đo lường trên vận động viên chạy bền hoặc phụ nữ trẻ tập luyện trong thời gian ngắn từ 4 tuần [2, 5]. Mức độ ảnh hưởng của keto dài hạn đối với khả năng phục hồi chấn thương cơ bắp do lao động vẫn là khoảng trống nghiên cứu.
Ai nên thận trọng hoặc tránh ăn keto?
- Người mắc các rối loạn chuyển hóa bẩm sinh (thiếu hụt men CPT I/II, thiếu pyruvate carboxylase, rối loạn chuyển hóa porphyrin ngắt quãng cấp tính, rối loạn oxy hóa axit béo) [7, 8].
- Bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng thuốc ức chế SGLT-2 hoặc mắc đái tháo đường tuýp 1 [5].
- Người làm công việc đòi hỏi thể lực cao, mang vác nặng, cần duy trì sức bền cơ bắp liên tục trong ca làm việc dài [2, 3].
- Người cảm thấy đuối sức, tăng mức độ gắng sức rõ rệt trong sinh hoạt khi bắt đầu giảm carbohydrate [1].
Cách tiếp cận thực tế cho người lao động thể lực
Người làm công việc chân tay nặng nhọc cần nguồn năng lượng chuyển hóa nhanh để bảo toàn lực co cơ và hạn chế mỏi cơ [2, 3].
Thay vì cắt bỏ gần như toàn bộ bột đường theo chế độ keto cực đoan, nên duy trì chế độ ăn cân bằng có đủ carbohydrate phức hợp, protein và chất béo lành mạnh. Nếu cần thay đổi chế độ ăn để cải thiện cân nặng, cần theo dõi sát sức lao động hàng ngày và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện, đặc biệt khi có bệnh nền chuyển hóa.




