Giữa trưa nắng nóng hoặc sau giờ làm việc mệt mỏi, nhiều người có thói quen mở lon nước ngọt có ga ướp lạnh uống ngay khi bụng đang trống rỗng để giải khát và lấy lại tỉnh táo. Cảm giác sủi bọt tê đầu lưỡi tạo cảm giác sảng khoái tức thì, nhưng đi kèm là nỗi lo lắng phổ biến: liệu uống đồ có ga lúc đói có làm tăng độ axit, bào mòn niêm mạc hay làm rối loạn co bóp dạ dày?

Thực tế khoa học có phần khác với lo ngại truyền miệng. Ở người khỏe mạnh, uống lượng vừa phải nước ngọt có ga (khoảng 300 ml) không làm thay đổi sinh lý đường tiêu hóa trên và không làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày [1]. Tuy nhiên, khi bụng đói, dạ dày vốn đã có dịch vị axit mạnh (độ pH dưới 2,5) [2]; việc nạp nhanh nước ngọt có ga sẽ gây căng giãn thành dạ dày rất mạnh trong 5 đến 10 phút đầu [3], còn lượng đường và hương liệu trong nước ngọt làm chậm tốc độ đẩy dịch xuống ruột [4].

Khi bụng đói, môi trường dạ dày thực chất đang ở trạng thái nào?

Nhiều người hình dung dạ dày lúc đói giống một chiếc túi hoàn toàn khô ráo. Nghiên cứu công bố năm 2010 cho thấy ngay cả khi nhịn ăn, dạ dày người bình thường không hoàn toàn trống rỗng mà vẫn tồn đọng trung bình 25 ml đến 35 ml dịch vị [2]. Ngay cả sau 11 đến 13 giờ nhịn ăn liên tục, một lượng lớn người vẫn có thể tích dịch dạ dày trên 25 ml kèm độ pH dưới 2,5 (mức axit rất cao) [2].

Áp lực bên trong dạ dày và trương lực cơ vòng thực quản dưới đóng vai trò như van bảo vệ ngăn dịch vị trào ngược lên trên [2]. Tình trạng trào ngược thụ động chỉ xảy ra khi áp lực trong lòng dạ dày vượt quá sức giữ của cơ vòng thực quản dưới [2].

Khi đưa chất lỏng trong suốt (bao gồm nước lọc, trà đen, cà phê, nước ép không bã hoặc đồ uống có ga) vào dạ dày, tốc độ tống xuất chất lỏng nhìn chung diễn ra nhanh [2]. Trong khi thức ăn đặc cần 3 đến 6 giờ để hóa lỏng và rời khỏi dạ dày hoàn toàn, các loại đồ uống chứa carbohydrate thường được làm rỗng khỏi dạ dày trong vòng 2 giờ sau khi uống [2].

Khí ga, đường và hương liệu tác động ra sao lên dạ dày trống rỗng?

Khi uống nước ngọt có ga lúc đói, ba thành phần chính tác động lên dạ dày là khí carbon dioxide (khí ga), hàm lượng đường (carbohydrate) và hệ hương liệu tạo mùi vị. Mỗi yếu tố tác động theo cơ chế riêng biệt.

Khí ga giải phóng trong lòng dạ dày gây hiện tượng căng giãn thành dạ dày, đặc biệt ở vùng dạ dày gần (phần trên của dạ dày) [5]. Thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2025 chứng minh việc uống nhanh 550 ml nước ngọt có ga và hạn chế ợ hơi tạo độ làm đầy và căng giãn dạ dày vượt trội ngay trong 5 đến 10 phút đầu tiên so với uống 1000 ml nước lọc [3]. Chính sự căng giãn đột ngột này gây cảm giác đầy bụng, tức bụng khi uống nước có ga lúc đói.

Về mặt hóa học và năng lượng, tốc độ dạ dày đẩy chất lỏng xuống ruột non phụ thuộc chặt chẽ vào hàm lượng carbohydrate và hương liệu. Nghiên cứu năm 1995 trên người khỏe mạnh uống dung dịch lúc bụng đói chỉ ra rằng hàm lượng carbohydrate càng cao thì tốc độ làm rỗng dạ dày càng chậm lại [6]. Bên cạnh đó, hệ thống hương liệu trong đồ uống cũng có thể làm giảm tốc độ làm rỗng dạ dày tới 25% so với nước lọc thông thường [4].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về nước có ga và dạ dày?

Để đánh giá chính xác tác động của đồ uống có ga và đồ uống chứa đường lên dạ dày, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng với thiết kế chặt chẽ qua nhiều thập kỷ.

Một nghiên cứu công bố năm 1991 đánh giá tác động của việc bổ sung khí ga vào nước lọc hoặc đồ uống thể thao ít calo lên tốc độ làm rỗng dạ dày [4]. Thử nghiệm thực hiện trên 15 tình nguyện viên đạp xe ở mức 55% VO2 tối đa trong 20 phút; sau 5 phút tập, họ uống 5,5 ml/kg cân nặng một trong 4 loại dung dịch: nước lọc, nước có ga, đồ uống ít calo có ga và không ga [4]. Kết quả hút dịch dạ dày cuối buổi tập cho thấy bản thân khí ga không ảnh hưởng đến tốc độ làm rỗng dạ dày và người tham gia không báo cáo cảm giác khó chịu đường tiêu hóa ở cả nhóm có ga lẫn không ga [4]. Tuy nhiên, hệ hương liệu của đồ uống ít calo làm giảm tốc độ làm rỗng dạ dày tới 25% so với nước lọc [4]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu nhỏ (15 người) và thực hiện trong bối cảnh vận động thể lực ngắn hạn [4].

Nghiên cứu thứ hai công bố năm 1997 theo thiết kế bắt chéo trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh nhằm kiểm tra tác động của nước có ga lên việc làm rỗng bữa ăn hỗn hợp gắn chất đánh dấu phóng xạ [5]. Kết quả cho thấy tổng thời gian làm rỗng cả phần đặc và phần lỏng là giống hệt nhau giữa nước có ga và nước không ga [5]. Tuy nhiên, nước có ga làm thay đổi sâu sắc sự phân bố thức ăn trong lòng dạ dày: vùng dạ dày gần giữ lại tỷ lệ thức ăn đặc cao hơn (74 ± 7% so với 56 ± 8%, P < 0,05) và chất lỏng cao hơn (43 ± 5% so với 27 ± 4%, P < 0,05) so với nước lọc do hiện tượng căng giãn dạ dày vùng gần [5]. Giới hạn của nghiên cứu là số lượng người tham gia ít (8 người) và khảo sát kèm bữa ăn thay vì bụng đói hoàn toàn [5].

Nghiên cứu thứ ba công bố năm 2008 khảo sát trên 13 tình nguyện viên khỏe mạnh (7 nữ, 6 nam, độ tuổi trung vị 22) về tác động của 300 ml nước đường có nồng độ khí carbon dioxide tăng dần (7 người) và 300 ml nước ngọt thương mại có hoặc không có ga (6 người) dùng kèm bữa ăn chuẩn [1]. Các chỉ số trào ngược dạ dày - thực quản, làm rỗng dạ dày và co bóp túi mật được đo bằng máy đo pH-trở kháng, nghiệm pháp hơi thở axit octanoic và siêu âm [1]. Kết quả cho thấy trào ngược tăng lên ở thời điểm 1 giờ sau ăn với cả nước lọc và đồ uống thương mại; riêng nước đường không ga làm tăng số cơn trào ngược kéo dài đến 2 giờ sau ăn [1]. Không có sự khác biệt nào về tốc độ làm rỗng dạ dày, co bóp túi mật hay triệu chứng sau ăn giữa các loại đồ uống, chứng tỏ 300 ml nước ngọt có ga không làm biến đổi sinh lý đường tiêu hóa trên ở người khỏe mạnh [1]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu 13 người trẻ khỏe mạnh và uống kèm bữa ăn [1].

Về tác động của lượng đường khi bụng rỗng, nghiên cứu năm 1995 cho đối tượng khỏe mạnh uống một liều 8 ml/kg cân nặng ngay khi bụng đói với 12 loại dung dịch thử nghiệm [6]. Sáu dung dịch đầu có nồng độ carbohydrate tăng dần từ 45 đến 90 g/L nhưng giữ nguyên áp suất thẩm thấu (330 mOsm/kg); sáu dung dịch sau giữ nguyên 60 g carbohydrate/L nhưng thay đổi áp suất thẩm thấu từ 243 đến 374 mOsm/kg [6]. Kết quả khẳng định áp suất thẩm thấu trong ngưỡng khảo sát không ảnh hưởng đến tốc độ làm rỗng dạ dày, nhưng nồng độ carbohydrate càng tăng thì tốc độ làm rỗng dạ dày càng chậm nhằm duy trì tốc độ chuyển năng lượng từ dạ dày xuống ruột non ở mức hằng định [6].

Gần đây nhất, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhãn mở công bố năm 2025 thực hiện trên 252 bệnh nhân (141 nam, tuổi từ 18 đến 77) chuẩn bị nội soi viên nang điều khiển từ trường khi bụng đói [3]. Bệnh nhân được chia đều làm hai nhóm: nhóm C (126 người) uống nhanh 550 ml nước ngọt có ga và hạn chế ợ hơi; nhóm W (126 người) uống 1000 ml nước lọc [3]. Kết quả ghi nhận nhóm uống 550 ml nước ngọt có ga đạt điểm làm căng đầy dạ dày mức tối đa (điểm 4) cao vượt trội so với nhóm uống 1000 ml nước lọc (97,62% so với 80,16%, P < 0,0001), đặc biệt ngay ở phút thứ 5 (78,57% so với 29,37%) và phút thứ 10 (54,76% so với 13,49%) [3]. Thời gian viên nang đi qua dạ dày ở nhóm nước ngọt có ga cũng ngắn hơn (trung bình 53,27 phút so với 71,12 phút) và ít người phải uống bù thêm nước hơn (1,59% so với 16,67%) [3].

Hiểu lầm thường gặp về nước có ga và dịch vị dạ dày

Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng bọt khí ga làm dạ dày ngừng co bóp hoặc giữ nước lại lâu hơn trong bụng. Các dữ liệu thực nghiệm năm 1991, 1997 và 2008 đều bác bỏ điều này: khí carbon dioxide tự thân không làm chậm tổng thời gian làm rỗng dạ dày [5], [1], [4]. Cảm giác đầy tức thực chất do khí ga làm căng vùng dạ dày phía trên [5] và làm phồng dạ dày nhanh chóng trong 5 đến 10 phút đầu [3], kết hợp với việc đường và hương liệu giữ dịch lại lâu hơn [4], [6].

Hiểu lầm thứ hai là nhịn ăn uống hoàn toàn sẽ giúp dạ dày giảm axit và an toàn hơn. Thực tế, nhịn đói kéo dài 11 đến 13 giờ vẫn để lại lượng dịch vị trên 25 ml với độ pH axit đậm đặc dưới 2,5 ở rất nhiều người [2]. Ngược lại, uống 150 ml nước lọc trước phẫu thuật 2 giờ giúp làm giảm đáng kể thể tích dịch tồn đọng trong dạ dày mà không làm ảnh hưởng xấu đến độ pH [2].

Hiểu lầm thứ ba là mọi loại đồ uống chứa carbohydrate đều tồn đọng rất lâu trong dạ dày lúc đói. Siêu âm động học năm 2018 trên người khỏe mạnh nhịn ăn 10 giờ cho thấy chỉ 10 phút sau khi uống 400 ml đồ uống chứa carbohydrate (nước dừa), thể tích dịch trong dạ dày đã thấp hơn lượng uống vào nhờ giai đoạn làm rỗng ban đầu diễn ra rất nhanh [7]. Sau 2 giờ, 59% người tham gia đã rỗng dạ dày hoàn toàn, thời gian làm rỗng trung bình là 2,5 giờ, trong khi ăn một chiếc bánh mì kẹp thịt nặng 145 g làm tăng thể tích dịch dạ dày sau 10 phút do kích thích tiết thêm dịch vị [7].

Ai nên thận trọng khi uống nước ngọt có ga lúc bụng đói?

Dù nghiên cứu xác nhận 300 ml nước ngọt có ga không gây rối loạn sinh lý đường tiêu hóa trên ở người trẻ khỏe mạnh [1], một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý khi bụng đang trống rỗng.

Thứ nhất là người dễ bị đầy hơi, chướng bụng hoặc có ngưỡng chịu đựng căng giãn dạ dày kém. Việc uống nhanh 550 ml nước ngọt có ga khi đói tạo ra độ căng giãn dạ dày tối đa ở 97,62% bệnh nhân chỉ trong vài phút [3], đồng thời dồn dịch và thức ăn về phần trên của dạ dày [5]. Ở người nhạy cảm, sự căng giãn đột ngột vùng dạ dày gần này dễ gây tức thượng vị và khó chịu.

Thứ hai là người có cơ vòng thực quản dưới yếu hoặc có bệnh lý trào ngược dạ dày - thực quản. Khi bụng đói, dịch vị sẵn có độ pH dưới 2,5 [2]; nếu uống nhanh lượng lớn nước có ga làm tăng áp lực trong lòng dạ dày vượt quá trương lực bảo vệ của cơ vòng thực quản dưới, hiện tượng trào ngược thụ động các chất trong dạ dày lên thực quản rất dễ xảy ra [2]. Bản thân việc uống 300 ml nước đường hoặc nước ngọt thương mại cùng bữa ăn cũng làm tăng số cơn trào ngược trong 1 giờ đầu [1].

Thứ ba là bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc làm thủ thuật có gây mê. Dù chất lỏng trong suốt và đồ uống chứa carbohydrate rời dạ dày phần lớn sau 2 giờ [2], [7], vẫn có 41% người còn dịch trong dạ dày sau 2 giờ và 12% còn dịch sau 3 giờ uống 400 ml đồ uống chứa carbohydrate [7]. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối tránh nguy cơ hít sặc phổi, thời gian nhịn an toàn đối với đồ uống chứa carbohydrate trước gây mê được khuyến cáo bảo thủ là 4 giờ [7]. Người có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi điều chỉnh chế độ ăn uống.

Cách uống đồ có ga hợp lý để không gây áp lực cho dạ dày

Nếu muốn thưởng thức nước ngọt có ga mà không gây căng tức cho dạ dày, độc giả có thể áp dụng các nguyên tắc rút ra trực tiếp từ dữ liệu nghiên cứu:

  • Kiểm soát lượng uống mỗi lần: Chỉ nên dùng lượng vừa phải khoảng 300 ml, bởi mức thể tích này đã được chứng minh không làm rối loạn chức năng làm rỗng dạ dày hay co bóp túi mật ở người khỏe mạnh [1]. Tránh uống một hơi 550 ml khi bụng rỗng vì sẽ gây căng phồng dạ dày tối đa ngay trong 5 phút đầu [3].
  • Uống chậm và không nhịn ợ hơi: Trong thử nghiệm nội soi, việc uống nhanh và cố nhịn ợ hơi chính là thủ thuật để làm phồng to dạ dày [3]. Trong sinh hoạt hàng ngày, hãy uống từng ngụm nhỏ để khí carbon dioxide thoát dần ra ngoài, giảm áp lực căng giãn lên vùng dạ dày trên [5], [3].
  • Lưu ý hàm lượng đường và hương liệu: Khi cơ thể đang cần bù nước nhanh (như khi tập luyện thể thao), nước lọc hoặc nước khoáng có ga không đường, không hương liệu sẽ rời dạ dày nhanh hơn 25% so với đồ uống có hệ hương liệu [4]. Nồng độ đường càng cao (từ 45 lên 90 g/L) thì dạ dày càng mất nhiều thời gian hơn để đẩy dịch xuống ruột [6].
  • Ưu tiên nước lọc khi bụng đói lâu: Sau nhiều giờ nhịn ăn, uống một cốc nhỏ khoảng 150 ml nước lọc giúp làm giảm thể tích dịch axit tồn đọng trong dạ dày một cách tự nhiên và an toàn [2].

Tóm lại, uống nước ngọt có ga khi bụng đói không trực tiếp "ăn mòn" dạ dày ở người khỏe mạnh, nhưng khí ga gây căng giãn nhanh thành dạ dày trên còn đường và hương liệu làm chậm quá trình tiêu thoát dịch. Thay vì uống lon lớn nước ngọt khi bụng rỗng, hãy bắt đầu bằng một cốc nước lọc nhỏ và chỉ dùng đồ uống có ga ở mức 300 ml, uống chậm rãi. Nếu thường xuyên bị đau rát thượng vị hay trào ngược, bạn nên đi khám bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chính xác.