Uống cà phê mỗi sáng làm mắt khô hơn hay ẩm hơn?

Nỗi lo khô mắt bên tách cà phê buổi sáng

Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày làm việc bằng một ly cà phê đậm đà để tìm kiếm sự tỉnh táo. Tuy nhiên, không ít người sau đó cảm thấy mắt có cảm giác cay rát, xốn cộm khi ngồi trước màn hình máy tính và vội vàng đổ lỗi cho thức uống này. Quan niệm phổ biến cho rằng đặc tính lợi tiểu của caffeine sẽ rút bớt nước trong cơ thể, từ đó khiến màng nước mắt bị bốc hơi nhanh chóng.

Trong các bảng khảo sát y tế, thói quen tiêu thụ caffeine thường được xếp chung nhóm với các yếu tố lối sống có thể điều chỉnh như hút thuốc lá, dinh dưỡng kém và ít vận động ^[1]. Bên cạnh đó, việc sử dụng máy tính, điện thoại kéo dài với tần suất chớp mắt giảm cũng khiến các triệu chứng khó chịu ở bề mặt nhãn cầu trở nên trầm trọng hơn ^[1]. Điều này khiến định kiến về việc cà phê làm khô mắt càng thêm lan rộng trong cộng đồng.

Thế nhưng, các dữ liệu khoa học thực nghiệm lại mang đến câu trả lời hoàn toàn bất ngờ cho những ai trót yêu thích hương vị của cà phê mỗi sáng.

Cà phê làm mắt ẩm hơn hay khô hơn?

Trái ngược hoàn toàn với lầm tưởng của số đông, các nghiên cứu nhãn khoa cho thấy caffeine không làm mắt khô hơn mà thực chất lại kích thích tăng tiết nước mắt trong một khoảng thời gian nhất định ^[2]. Uống cà phê đúng cách không hề làm cạn kiệt độ ẩm tự nhiên của bề mặt nhãn cầu như nhiều người vẫn lo sợ.

Tổng quan y học về thị lực khẳng định caffeine không phải là yếu tố nguy cơ dẫn đến hội chứng khô mắt ^[3]. Thậm chí, việc tiêu thụ caffeine qua đường uống còn được ghi nhận là giúp gia tăng chỉ số tiết nước mắt đáng kể ở những người khỏe mạnh ^[2].

Không chỉ dừng lại ở việc tăng tiết lượng nước mắt đơn thuần, hoạt chất này còn thể hiện khả năng bảo vệ các tuyến chức năng phụ trách việc giữ ẩm cho mắt ^[4]. Do đó, ly cà phê buổi sáng không phải là thủ phạm gây khô mắt, mà ngược lại có thể mang đến hiệu ứng cấp ẩm tạm thời cho nhãn cầu.

Cơ chế tác động của caffeine lên màng phim nước mắt

Để hiểu vì sao cà phê lại có tác động tích cực đến độ ẩm của mắt, cần xem xét cách thức hoạt động của caffeine ở cấp độ tế bào. Khi đi vào cơ thể, caffeine hoạt động bằng cách ngăn chặn các thụ thể adenosine, từ đó tác động trực tiếp đến quá trình sản xuất nước mắt, nhãn áp và tuần hoàn máu ở vùng hoàng điểm ^[3].

Cơ chế kích thích tiết dịch này cũng từng được ghi nhận ở các hợp chất cùng nhóm xanthine như 3-isobutyl-1-methylxanthine (IBMX), vốn có khả năng trực tiếp thúc đẩy tuyến lệ sản sinh nước mắt ^[5]. Việc phong bế thụ thể giúp các tín hiệu điều hòa bài tiết dịch hoạt động mạnh mẽ hơn, hỗ trợ làm ẩm bề mặt giác mạc.

Bên cạnh việc thúc đẩy lượng nước mắt, caffeine còn can thiệp sâu vào phản ứng viêm và bảo vệ tế bào. Các thử nghiệm chỉ ra rằng hoạt chất này làm bất hoạt quá trình phosphoryl hóa yếu tố nhân kappa B (NF-kappaB), từ đó ức chế phản ứng viêm và giảm hiện tượng chết rụng tế bào biểu mô ^[4].

Tác động kháng viêm này đặc biệt có ý nghĩa đối với tuyến meibomius, cơ quan chịu trách nhiệm tiết ra lớp lipid thiết yếu ngăn nước mắt bốc hơi ^[4]. Nhờ ngăn chặn hiện tượng sừng hóa ống tuyến và bảo tồn cấu trúc biểu mô, caffeine giúp củng cố toàn diện màng phim nước mắt ^[4].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Tác động kích thích tiết nước mắt của caffeine đã được chứng minh qua một thử nghiệm lâm sàng mù người đánh giá, có đối chứng giả dược và thiết kế chéo thực hiện trên 41 tình nguyện viên khỏe mạnh trong độ tuổi từ 20 đến 26 ^[2]. Các tình nguyện viên có độ tuổi trung bình là 23,0 ± 2,1 tuổi, được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm tiếp nhận hai đợt can thiệp khác nhau ^[2].

Ở lượt khám đầu tiên, nhóm can thiệp sử dụng caffeine đường uống với liều lượng 5,0 mg/kg thể trọng hòa tan trong 200 mL nước, trong khi nhóm đối chứng chỉ uống 200 mL nước lọc ^[2]. Trong lượt khám thứ hai, quy trình này được đảo ngược lại giữa hai nhóm đối tượng ^[2]. Lượng nước mắt được đo lường lặp lại bằng nghiệm pháp Schirmer 1 tại các mốc thời điểm 45, 90, 135 và 180 phút sau khi uống ^[2].

Kết quả nghiên cứu cho thấy điểm số Schirmer 1 tăng lên rõ rệt sau khi nạp caffeine vào cơ thể ^[2]. Mức tăng tiết nước mắt này đạt ý nghĩa thống kê tại thời điểm 45 phút và 90 phút sau khi dùng caffeine so với mức ban đầu ^[2]. Nghiên cứu cũng xác nhận độ tuổi, khối lượng cơ thể, huyết áp và giới tính không tạo ra sự khác biệt đối với khả năng kích thích nước mắt của caffeine ^[2].

Một công trình nghiên cứu toàn diện khác công bố năm 2024 đã đánh giá vai trò bảo vệ của caffeine đối với bệnh khô mắt và rối loạn chức năng tuyến meibomius thông qua cả mô hình lâm sàng, in vivo và in vitro ^[4]. Trong nhánh nghiên cứu lâm sàng, nhóm người có sử dụng caffeine sở hữu bề mặt nhãn cầu khỏe mạnh hơn, nồng độ cytokine gây viêm trong nước mắt thấp hơn và tỷ lệ mắc bệnh khô mắt giảm rõ rệt so với nhóm chứng ^[4].

Trong thử nghiệm trên tế bào, việc xử lý trước bằng caffeine đã làm giảm phản ứng viêm và giảm hiện tượng chết rụng tế bào biểu mô tuyến meibomius ở chuột cũng như tế bào biểu mô giác mạc ở người khi bị kích thích bởi lipopolysaccharide ^[4]. Đồng thời, trên mô hình chuột khiếm khuyết apolipoprotein E (ApoE-/-), chế độ ăn bổ sung caffeine giúp duy trì hình thái tuyến meibomius và giác mạc bình thường hơn, giảm thiểu tình trạng viêm và sừng hóa ống tuyến ^[4].

Các dữ liệu tổng quan cũng bổ sung thêm rằng caffeine còn có tiềm năng bảo vệ chống lại bệnh thoái hóa hoàng điểm thể ướt liên quan đến tuổi tác, đồng thời chất chuyển hóa 7-methylxanthine của nó đang mở ra triển vọng điều trị tật cận thị ^[3].

Lợi ích và giới hạn từ bằng chứng khoa học

Các bằng chứng khoa học hiện tại mang lại cái nhìn rất lạc quan về vai trò của cà phê đối với sức khỏe đôi mắt. Tác dụng kích thích tuyến lệ tiết nước mắt diễn ra tương đối nhanh chóng, ghi nhận rõ nét từ 45 đến 90 phút sau khi uống ^[2]. Điều này cho thấy tách cà phê sáng hoàn toàn có thể đem lại một lớp màng ẩm tự nhiên hỗ trợ bảo vệ bề mặt nhãn cầu ^[2].

Thêm vào đó, đặc tính ức chế các chất gây viêm trong nước mắt và ngăn chặn tổn thương tế bào giúp củng cố hệ thống tuyến bờ mi một cách tự nhiên ^[4]. Những dữ liệu này giúp người tiêu dùng gạt bỏ nỗi bất an vô căn cứ về việc thức uống quen thuộc này gây khô mắt ^[3].

Mặc dù vậy, người đọc cũng cần nhìn nhận các giới hạn nhất định của các bằng chứng hiện có. Hiệu quả tăng tiết nước mắt từ thử nghiệm lâm sàng đối chứng mới chỉ được kiểm chứng trong khoảng thời gian ngắn 180 phút trên nhóm người trẻ tuổi khỏe mạnh chưa có bệnh lý khô mắt ^[2]. Vẫn còn tồn tại những bằng chứng xung đột giữa các nghiên cứu khác nhau về ảnh hưởng lâu dài của caffeine đối với một số bệnh lý mắt ^[3].

Hơn nữa, một số kết quả về khả năng kháng viêm và ngăn chặn sừng hóa ống tuyến meibomius chủ yếu được thực hiện trên mô hình động vật và tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm ^[4]. Caffeine đường uống không thể thay thế cho các giải pháp điều trị khô mắt chuyên sâu khi bề mặt nhãn cầu đã xuất hiện tổn thương cấu trúc ^[6].

Những hiểu lầm phổ biến về cà phê và đôi mắt

Hiểu lầm lớn nhất và dai dẳng nhất chính là việc đánh đồng tác dụng lợi tiểu nhẹ của caffeine với việc làm mất nước ở màng phim mắt. Khoa học chứng minh caffeine không hề làm khô mắt mà còn thúc đẩy bài tiết nước mắt nhờ chặn thụ thể adenosine ^[3]. Lượng nước mắt tiết ra thực tế đã tăng lên rõ rệt sau khi cơ thể hấp thụ hoạt chất này ^[2].

Nhiều người làm việc văn phòng thường than phiền rằng mắt họ luôn khô rát sau cữ cà phê sáng và quy chụp nguyên nhân do thức uống. Thực tế, thủ phạm chính lại nằm ở việc dán mắt vào máy tính, máy tính bảng hoặc điện thoại trong nhiều giờ liền ^[1]. Khi tập trung nhìn màn hình, tần số chớp mắt bị giảm sút và xuất hiện tình trạng chớp mắt không hoàn toàn, khiến nước mắt bay hơi nhanh hơn bình thường ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống càng nhiều cà phê thì mắt sẽ càng ẩm và có thể chữa khỏi bệnh khô mắt mạn tính. Mặc dù caffeine kích thích tiết nước mắt tạm thời, việc lạm dụng có thể gây ra nhiều tác dụng phụ toàn thân khác ^[3]. Khi màng phim nước mắt bị phá vỡ và tế bào biểu mô bị tổn thương, nước mắt nhân tạo vẫn là liệu pháp can thiệp nền tảng chứ không phải là cà phê ^[6].

Ngoài ra, sự thay đổi nội tiết tố tự nhiên theo chu kỳ kinh nguyệt, điều kiện môi trường sống, khói thuốc lá hay tình trạng dinh dưỡng kém cũng là những yếu tố tác động trực tiếp đến màng nước mắt mà nhiều người bỏ quên ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng caffeine?

Mặc dù mang lại lợi ích nhất định cho màng phim nước mắt, caffeine không phải là hoạt chất phù hợp cho tất cả mọi người trong mọi hoàn cảnh. Những người có yếu tố di truyền thiên về bệnh glôcôm (tăng nhãn áp) cần phải hết sức thận trọng khi tiêu thụ caffeine ^[3]. Hoạt chất này có khả năng làm tăng nhãn áp đáng kể trên phương diện lâm sàng ở những đối tượng có cơ địa nhạy cảm ^[3].

Caffeine cũng có thể gây ra hiện tượng run tay và làm giảm độ chuẩn xác trong các thao tác vận động tinh tế ^[3]. Do đó, các bác sĩ phẫu thuật, đặc biệt là những người chưa có nhiều kinh nghiệm trong các thủ thuật vi phẫu đòi hỏi sự khéo léo, được khuyến cáo cần cẩn trọng với việc sử dụng caffeine trước khi mổ ^[3].

Những bệnh nhân đang mắc các bệnh lý mắt phức tạp, có tiền sử tăng nhãn áp hoặc đang điều trị tổn thương bề mặt nhãn cầu nghiêm trọng không nên tự ý tăng lượng cà phê mỗi ngày nhằm mục đích tạo độ ẩm cho mắt. Trong những trường hợp này, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa mắt là điều bắt buộc để có phác đồ can thiệp an toàn.

Gợi ý sử dụng thực tế và chăm sóc mắt đúng cách

Để tận dụng sự tỉnh táo và hỗ trợ độ ẩm cho mắt, bạn có thể duy trì 1 đến 2 tách cà phê vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều. Không nên uống cà phê quá muộn vào buổi tối nhằm tránh làm xáo trộn giấc ngủ. Luôn kết hợp uống đủ nước lọc trong ngày để giữ cho cơ thể cũng như các mô mắt luôn ở trạng thái cân bằng dịch tối ưu.

Khi làm việc với các thiết bị điện tử, hãy chủ động nhắc nhở bản thân chớp mắt đầy đủ và thường xuyên hơn để ngăn ngừa hiện tượng bay hơi nước mắt quá mức ^[1]. Thực hiện quy tắc nghỉ ngơi ngắt quãng, đưa mắt nhìn xa sau mỗi khoảng thời gian tập trung thị giác để các cơ mắt và tuyến lệ được thư giãn ^[1].

Nếu xuất hiện cảm giác khô rát, cộm xốn kéo dài, việc sử dụng các dung dịch nước mắt nhân tạo chứa chất bôi trơn và chất điện giải là giải pháp an toàn để khôi phục sức khỏe bề mặt nhãn cầu ^[6]. Nước mắt nhân tạo lý tưởng sẽ giúp dàn trải đều dịch lỏng lên giác mạc và giảm ma sát khi mi mắt chuyển động ^[6].

Cà phê sáng là một thói quen thú vị và hoàn toàn không làm khô mắt như lời đồn thổi. Tuy nhiên, một lối sống lành mạnh kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, bảo vệ mắt trước màn hình điện tử và thăm khám định kỳ mới là chìa khóa then chốt để giữ gìn đôi mắt luôn sáng rõ, ẩm mượt.