Nhiều người giữ thói quen đặt bình nước lớn trên bàn làm việc với niềm tin uống càng nhiều nước thì da càng căng bóng, mờ nếp nhăn. Khi da khô ráp hay bong tróc, phản xạ đầu tiên của không ít chị em là cố uống thêm thật nhiều nước lọc trong ngày. Liệu việc nạp lượng lớn nước vào cơ thể có thực sự đi thẳng đến bề mặt da và làm thay đổi độ ẩm, độ đàn hồi như kỳ vọng?
Câu trả lời ngắn gọn là có, nhưng lợi ích này thể hiện rõ nhất ở những người vốn có thói quen uống ít nước mỗi ngày [1]. Việc bổ sung thêm nước giúp cải thiện độ ẩm ở cả lớp nông lẫn lớp sâu của da, đồng thời hỗ trợ tăng nhẹ độ đàn hồi [2]. Tuy nhiên, nếu cơ thể bạn đã được cung cấp đủ nước, việc cố uống vượt nhu cầu sẽ không mang lại sự khác biệt rõ rệt cho vẻ ngoài của làn da, cũng không thể thay thế các sản phẩm dưỡng ẩm bôi ngoài hay xóa bỏ nếp nhăn do lão hóa [3].
Nước phân bổ và quyết định độ mềm mại của làn da như thế nào?
Nước là thành phần chính của tế bào và các mô, chiếm khoảng 75% trọng lượng cơ thể khi mới sinh và giảm xuống còn khoảng 60% ở người trưởng thành [4]. Đối với làn da, cơ quan này chứa khoảng 30% là nước, đóng vai trò trực tiếp tạo nên độ căng đầy, tính đàn hồi và sức chống chịu trước tác động bên ngoài [3]. Độ ẩm chính là yếu tố quan trọng nhất quyết định các đặc tính cơ sinh học (tức độ mềm dẻo, co giãn) của các lớp da người [5].
Sự phân bổ nước trong biểu bì không đồng đều mà giảm dần từ trong ra ngoài [5]. Các tế bào sừng di chuyển từ lớp đáy hướng ra phía ngoài biểu bì, trong quá trình trưởng thành đó chúng dần dẹt lại và mất nước [5]. Cụ thể, độ ẩm của da giảm từ khoảng 70% ở các vùng biểu bì sâu xuống còn khoảng 30% ở phần dưới của lớp sừng (lớp ngoài cùng của da) và chỉ còn khoảng 10% ngay tại bề mặt da [5].
Do có độ ẩm thấp hơn, lớp sừng trở nên cứng hơn so với các lớp da nằm sâu bên dưới [5]. Tại lớp sừng, màng tế bào sừng được kết nối chặt chẽ với nhau bằng một lớp "keo" lipid gian bào, tạo thành cấu trúc xếp chồng giúp "chống thấm" cho cơ thể và ngăn chặn mất nước ra môi trường [3]. Nhờ màng tế bào có tính bán thấm, lớp sừng vẫn có khả năng hấp thụ thêm nước để trở nên ẩm hơn và bớt thô cứng hơn [5].
Các nghiên cứu thực nghiệm trên người nói gì về việc uống thêm nước?
Để kiểm chứng tác động của nước uống lên sinh lý da, một nghiên cứu công bố năm 2015 đã theo dõi 34 phụ nữ khỏe mạnh có độ tuổi trung bình là 24,5 (độ lệch chuẩn 6,34 tuổi) [1]. Trong vòng 1 tháng, những người tham gia được yêu cầu uống thêm 2 lít nước mỗi ngày vào chế độ ăn uống sinh hoạt bình thường của họ [1]. Các nhà khoa học tiến hành đo lường vào ngày đầu tiên (D0), ngày thứ 15 (D15) và ngày thứ 30 (D30) tại 5 vị trí giải phẫu gồm mặt trước cẳng tay, mặt trước cẳng chân, mu bàn tay, vùng gò má và trán [1]. Kết quả cho thấy việc nạp thêm 2 lít nước mỗi ngày trong 30 ngày không làm thay đổi thể tích máu hay cân nặng, nhưng cải thiện rõ rệt độ ẩm bề mặt và độ ẩm sâu của da ở những người trước đó vốn uống ít nước [1]. Dù vậy, nghiên cứu không ghi nhận tác động đáng kể nào lên chỉ số mất nước qua biểu bì (TEWL - lượng nước bốc hơi tự nhiên qua bề mặt da) [1].
Một nghiên cứu khác cùng năm 2015 mở rộng đánh giá cả đặc tính cơ sinh học của da trên 49 phụ nữ khỏe mạnh có độ tuổi trung bình 24,5 (độ lệch chuẩn 4,3 tuổi) [4]. Dựa trên bảng câu hỏi tần suất thực phẩm, nhóm tác giả chia người tham gia thành hai nhóm: Nhóm 1 gồm 38 người tiêu thụ dưới 3.200 ml nước mỗi ngày và Nhóm 2 gồm 11 người tiêu thụ trên 3.200 ml mỗi ngày [4]. Sau bài kiểm tra bổ sung thêm khoảng 2 lít nước mỗi ngày trong suốt 30 ngày (đo ở ngày 0, 15 và 30 tại vùng mặt, chi trên và chân), cả độ ẩm nông, độ ẩm sâu lẫn các chỉ số cơ sinh học quan trọng của da đều thay đổi tích cực, đặc biệt rõ nét ở Nhóm 1 (nhóm có lượng nước tiêu thụ ban đầu thấp hơn) [4].
Bên cạnh thói quen hàng ngày, trạng thái mất nước và bù nước cấp tính cũng ảnh hưởng tức thì đến cấu trúc cơ học của da [6]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 thực hiện trên 10 nam giới trưởng thành khỏe mạnh với thiết kế bắt chéo ngẫu nhiên qua 3 thử nghiệm sau tập luyện: không uống nước, uống nước tùy thích và uống nước theo chương trình định sẵn [6]. Người tham gia đạp xe ở mức 60% dự trữ nhịp tim cho đến khi giảm 2% trọng lượng cơ thể, sau đó được kiểm tra lại ở thời điểm 120 phút sau tập [6]. Kết quả ở vùng da bàn tay cho thấy nhóm uống nước theo chương trình có độ mềm dẻo và độ đàn hồi nhớt cao hơn, đồng thời thời gian phục hồi tổng thể thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm nhịn nước [6]. Sự thay đổi hằng số điện môi mô da và đặc tính cơ sinh học của da có mối tương quan chặt chẽ với tổng lượng nước cơ thể, độ thẩm thấu huyết thanh, dung tích hồng cầu (hematocrit) và tỷ trọng nước tiểu [6].
Góc nhìn tổng hợp: Lợi ích có thật nhưng bằng chứng còn giới hạn
Nhằm đánh giá toàn diện các dữ liệu hiện có, một tổng quan hệ thống công bố năm 2018 đã rà soát các cơ sở dữ liệu y sinh không giới hạn ngày xuất bản đối với người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 tuổi trở lên [2]. Từ 216 bản ghi ban đầu, các nhà nghiên cứu đọc toàn văn 23 bài báo và chọn ra 6 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn đưa vào phân tích, với độ tuổi trung bình của mẫu dao động từ 24 đến 56 tuổi [2].
Bức tranh tổng hợp cho thấy việc uống thêm nước giúp tăng nhẹ độ ẩm ở lớp sừng và lớp da sâu, một lần nữa ghi nhận rõ nhất ở những người trước đó uống ít nước [2]. Các dấu hiệu lâm sàng của tình trạng da khô và thô ráp có sự thuyên giảm, đồng thời khả năng kéo giãn và độ đàn hồi của da tăng lên một chút [2]. Một tài liệu khác năm 2011 cũng ghi nhận việc tăng lượng nước uống ở người có mức tiêu thụ ban đầu thấp có thể cải thiện độ dày và mật độ da khi đo bằng siêu âm [3].
Tuy nhiên, giới khoa học thẳng thắn chỉ ra rằng tổng thể bằng chứng hiện nay vẫn còn yếu cả về số lượng lẫn chất lượng phương pháp luận [2]. Cơ chế sinh học thực sự đằng sau mối liên hệ giữa nước uống và độ ẩm lớp sừng vẫn chưa được làm sáng tỏ [2]. Ngoài ra, mối liên hệ giữa lượng nước nạp vào với sự mất nước qua biểu bì, lượng bã nhờn hay độ pH bề mặt da vẫn chưa rõ ràng [2]. Đặc biệt, liệu lợi ích này có tồn tại ở nhóm người cao tuổi hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ chờ các nghiên cứu tiếp theo giải đáp [2].
Những hiểu lầm phổ biến về việc uống nước làm đẹp da
Trái với lời truyền miệng trên nhiều tạp chí làm đẹp hay mạng xã hội rằng uống 8-10 cốc nước mỗi ngày sẽ "đào thải độc tố khỏi làn da" và mang lại "làn da rạng rỡ căng bóng", hiện chưa có bằng chứng khoa học xác đáng nào ủng hộ các tuyên bố này [3]. Khi cơ thể bị mất nước nghiêm trọng, da có thể giảm độ căng (dấu hiệu véo da lâu đàn hồi), nhưng ở những người đã đủ nước, độ căng bề mặt da vốn không bị biến đổi thêm khi uống dư nước [3].
Một hiểu lầm lớn khác là kỳ vọng uống nước có thể ngăn ngừa lão hóa [4]. Thực tế, việc cung cấp đủ nước cho da không đủ để ngăn chặn nếp nhăn hay các dấu hiệu tuổi tác khác, bởi những vấn đề này bắt nguồn từ yếu tố di truyền, tác hại của ánh nắng mặt trời và tổn thương do môi trường [3].
Thêm vào đó, tình trạng khô da thường liên quan trực tiếp đến việc tiếp xúc với không khí khô, tắm nước nóng kéo dài, chà xát bằng xà phòng làm mất đi lớp dầu tự nhiên trên da, hoặc do bệnh lý và thuốc điều trị [3]. Ở mỗi giới tính, nền tảng sinh lý da cũng khác nhau: một tổng quan năm 2018 phân tích 57 nghiên cứu (lọc từ 1.070 tiêu đề và 632 bài tiếng Anh) chỉ ra rằng nam giới thường có các chỉ số về độ ẩm da, mất nước qua biểu bì, bã nhờn, vi tuần hoàn, sắc tố và độ dày da cao hơn phụ nữ, trong khi độ pH da ở phụ nữ lại cao hơn [7]. Do đó, không thể dùng chung một công thức "uống thật nhiều nước" để giải quyết mọi vấn đề thẩm mỹ của da [7].
Ai nên thận trọng và không nên tự ý phụ thuộc vào việc uống nhiều nước?
Những người mắc bệnh lý da liễu mạn tính, điển hình là viêm da cơ địa, cần đặc biệt lưu ý không lấy việc uống nước làm phương pháp điều trị chính [8]. Viêm da cơ địa là bệnh viêm da ngứa mạn tính với biểu hiện khô da, tổn thương đỏ da, chàm hóa và dày sừng, trong đó khô da là tác nhân thúc đẩy vòng xoắn ngứa - viêm, làm suy yếu hàng rào bảo vệ và gây bùng phát bệnh [8].
Theo một bài tổng quan năm 2023, hiệu quả của việc uống đủ nước như một biện pháp điều trị khô da vẫn còn đang gây tranh cãi [8]. Đối với trẻ em mắc viêm da cơ địa, khoa học vẫn chưa xác định được mức uống nước tối ưu, cũng như chưa rõ liệu bù nước đường uống có giúp giảm khô da, giảm tổn thương hàng rào bảo vệ hay giảm đợt cấp của bệnh hay không [8]. Các câu hỏi về lợi ích của nước khoáng, nước suối nóng hay chế độ uống nước ở trẻ viêm da cơ địa kèm dị ứng thực phẩm cũng cần được nghiên cứu thêm [8].
Đối với nhóm bệnh nhân này, phương pháp điều trị đầu tay bắt buộc vẫn là các sản phẩm dưỡng ẩm bôi lưu lại trên da (chất làm mềm da) nhằm cải thiện độ ẩm trực tiếp và phục hồi hàng rào bảo vệ da [8]. Bên cạnh đó, những người có bệnh nền nội khoa hoặc đang sử dụng thuốc điều trị ảnh hưởng đến cân bằng dịch trong cơ thể cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi lớn lượng nước nạp vào hàng ngày [3].
Áp dụng thực tế: Chăm sóc độ ẩm làn da từ trong ra ngoài
Để tối ưu hóa độ ẩm và độ đàn hồi cho da, bước đầu tiên là rà soát lại lượng nước bạn đang tiêu thụ hàng ngày [4]. Nếu bạn thuộc nhóm uống ít nước, việc chủ động bổ sung thêm nước lọc đều đặn trong ngày và duy trì liên tục từ 15 đến 30 ngày sẽ giúp cải thiện rõ rệt độ ẩm nông, sâu và độ mềm mại của biểu bì [1].
Khi tập luyện thể thao hoặc vận động ra nhiều mồ hôi qua hệ thống tuyến mồ hôi ngoại tiết phân bố khắp cơ thể, bạn cần có kế hoạch bù nước kịp thời ngay sau vận động [3, 8]. Bù nước chủ động theo lịch trình không chỉ giúp phục hồi khả năng hiếu khí mà còn giữ cho da vùng tay và cơ thể duy trì được độ mềm dẻo, đàn hồi tốt hơn so với việc nhịn uống nước [6].
Song song với việc uống đủ nước theo nhu cầu sinh lý, đối với những người vốn đã uống đủ nước, việc sử dụng kem dưỡng ẩm bôi ngoài da mang lại giá trị thiết thực hơn nhiều trong việc củng cố hàng rào bảo vệ và cải thiện diện mạo làn da khô [3]. Hãy kết hợp hạn chế tắm nước quá nóng, tránh chà xát mạnh bằng xà phòng tẩy rửa mạnh và bảo vệ da trước ánh nắng mặt trời cùng không khí khô hanh để giữ gìn lượng nước tự nhiên quý giá bên trong biểu bì [3].
Tóm lại, uống nước có tác động tích cực đến độ ẩm và đặc tính cơ học của da, nhưng lợi ích này tập trung chủ yếu ở những người đang thiếu hụt lượng nước uống hàng ngày [2, 4]. Thay vì ép cơ thể uống quá mức với hy vọng xóa mờ nếp nhăn, bạn hãy duy trì thói quen uống đủ nước kết hợp bôi kem dưỡng ẩm và che chắn da khoa học mỗi ngày [3].
