Mùa nắng nóng, nhiều gia đình Việt thường nấu nước rễ cỏ tranh (bạch mao căn) uống cả ngày để giải nhiệt, mát gan và thông tiểu. Thói quen xem thảo dược tự nhiên là "vô hại" khiến không ít người dùng loại nước này thay thế hoàn toàn nước lọc suốt nhiều tháng liền.

Tuy nhiên, uống nước rễ cỏ tranh thay nước lọc hàng ngày là thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Dù thảo dược này chứa nhiều hoạt chất sinh học có lợi và an toàn ở liều thấp trong ngắn hạn, việc lạm dụng kéo dài có thể gây mất cân bằng nước, rối loạn điện giải và tạo gánh nặng cho gan, thận.

Thành phần hoạt chất và cơ chế tác động của rễ cỏ tranh

Cỏ tranh (tên khoa học Imperata cylindrica) thuộc họ Hòa thảo (Gramineae), là loài cây thân rễ sống lâu năm phân bố rộng rãi ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới và khu vực Tây Nam Á [1]. Trong y học cổ truyền tại Trung Quốc (với tên gọi "Bai mao gen"), Nhật Bản ("Boukon") và Hàn Quốc ("Mo-Geun-Chu-Chul-Mul"), phần thân rễ phơi khô của loài cây này được ghi nhận vào dược điển để hỗ trợ xử lý các chứng tiểu ra máu, vàng da do thấp nhiệt hoặc nôn mửa [1].

Về mặt hóa thực vật, các nhà khoa học đã phân lập và xác định được 72 hợp chất hóa học khác nhau từ cây cỏ tranh [1]. Trong đó, 4 nhóm hoạt chất chính đóng vai trò tạo nên tác dụng dược lý của cây bao gồm saponin, flavonoid, phenol và glycoside [1]. Ngoài ra, rễ cỏ tranh còn chứa các chuỗi đường đa phân tử (polysaccharide) cấu tạo chủ yếu từ arabinose, galactose và glucose với trọng lượng phân tử khoảng 62,3 kDa [2].

Khi đi vào cơ thể, các nhóm chất chống oxy hóa như flavonoid, phenol và polysaccharide giúp dọn dẹp gốc tự do, giảm phản ứng viêm và bảo vệ tế bào trước các tác nhân gây hại [2], [1]. Tuy nhiên, rễ cỏ tranh đồng thời là một vị thuốc có tác dụng kích thích bài tiết nước tiểu. Nếu đưa vào cơ thể liên tục với lượng lớn thay nước lọc, quá trình đào thải dịch diễn ra quá mức sẽ kéo theo sự thất thoát các chất điện giải thiết yếu như natri, kali, làm xáo trộn môi trường nội môi của cơ thể.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tính an toàn và tác dụng của cỏ tranh?

Để đánh giá khách quan lợi ích và rủi ro của rễ cỏ tranh, cần nhìn vào các dữ liệu thực nghiệm cụ thể từ các công trình nghiên cứu.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã tập hợp các dữ liệu tính đến năm 2019 về hóa thực vật và dược lý của cỏ tranh [1]. Kết quả tổng hợp trên cả mô hình trong ống nghiệm (in vitro) và trên cơ thể sống (in vivo) cho thấy thảo dược này có tiềm năng điều hòa miễn dịch, kháng khuẩn, kháng viêm, chống khối u và bảo vệ gan [1]. Dù vậy, đây là các dữ liệu đánh giá tiềm năng dược lý, không đồng nghĩa với việc người bình thường có thể uống tự do không giới hạn liều lượng.

Một nghiên cứu khác đã tiến hành chiết xuất polysaccharide từ cỏ tranh bằng phương pháp nước nóng có hỗ trợ sóng siêu âm (ở điều kiện thời gian siêu âm 85 phút, công suất 192,75 W, nhiệt độ 90,74 độ C, tỷ lệ lỏng-rắn 26,1 giúp đạt hiệu suất thu hồi polysaccharide 28,50%) [2]. Thử nghiệm trên mô hình tế bào cho thấy chiết xuất polysaccharide này có hoạt tính chống oxy hóa mạnh và giúp giảm tình trạng chết tế bào theo chương trình (apoptosis) do axit uric kích thích gây ra [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới dừng lại ở mức độ chiết xuất trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên tế bào, chưa phải thử nghiệm lâm sàng trên người uống nước sắc thông thường.

Đáng chú ý nhất đối với thói quen dùng dài ngày là nghiên cứu đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn đường uống của chiết xuất methanol từ rễ cỏ tranh, công bố năm 2020 [3]. Trong thử nghiệm độc tính cấp theo quy chuẩn OECD, các nhà khoa học cho chuột cống cái uống một liều duy nhất ở mức rất cao là 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể và theo dõi trong 14 ngày [3]. Kết quả không ghi nhận trường hợp tử vong hay thay đổi hành vi bất thường nào, cho thấy thảo dược không gây độc cấp tính [3].

Tuy nhiên, bức tranh thay đổi ở thử nghiệm độc tính bán trường diễn khi cho cả chuột đực và chuột cái uống chiết xuất rễ cỏ tranh hàng ngày ở 3 mức liều: 250, 500 và 1000 mg/kg trọng lượng cơ thể liên tục trong 30 ngày [3]. Sau 30 ngày, phân tích sinh hóa cho thấy sự sụt giảm đáng kể nồng độ men gan aspartate aminotransferase (AST), chỉ số thận creatinine, cholesterol toàn phần, triglyceride và cholesterol xấu (LDL) [3]. Ở chuột đực, số lượng bạch cầu hạt giảm đi kèm sự gia tăng tế bào lympho và nồng độ huyết sắc tố trung bình hồng cầu [3]. Đặc biệt, ở mức liều cao 1000 mg/kg trọng lượng cơ thể dùng liên tục 30 ngày, trọng lượng tương đối của tim và thận chuột có sự biến đổi rõ rệt so với nhóm đối chứng [3]. Kiểm tra mô bệnh học ở liều 1000 mg/kg cho thấy cấu trúc thận bình thường nhưng mô gan đã xuất hiện tình trạng thoái hóa nhẹ [3].

Rủi ro từ nguồn nguyên liệu tự đào và nguy cơ dị ứng

Bên cạnh vấn đề liều lượng, nguồn gốc rễ cỏ tranh cũng là mối nguy tiềm tàng. Cỏ tranh vốn là loài cây có sức sống mạnh, có thể sinh trưởng trên nhiều vùng đất có mức độ dinh dưỡng và độ ẩm khác nhau, kể cả các vùng đất hoang hóa hoặc ô nhiễm [1], [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát tại khu vực mỏ đồng - sắt Tonglushan (Trung Quốc) đã phân tích 21 mẫu đất và các loài thực vật mọc chiếm ưu thế tại đây, trong đó có cỏ tranh [4]. Kết quả phân tích hóa học trên vùng đất ô nhiễm kim loại nặng (đồng, kẽm, chì, cadimi) cho thấy rễ cỏ tranh tích tụ lượng đồng (Cu) ở mức cao nhất trong các mẫu khảo sát, lên tới 1158 mg/kg [4]. Điều này chứng tỏ phần rễ ngầm của cỏ tranh có khả năng hấp thu và tích lũy kim loại nặng rất mạnh từ môi trường đất xung quanh. Nếu người dân tự ý đào rễ cỏ tranh mọc hoang ven đường, gần khu công nghiệp, bãi rác hoặc vùng đất canh tác nhiễm hóa chất để nấu nước uống hàng ngày, nguy cơ đưa kim loại nặng vào cơ thể là hoàn toàn hiện hữu.

Ngoài ra, yếu tố cơ địa dị ứng cũng cần được lưu tâm. Một nghiên cứu sinh hóa và miễn dịch học năm 2009 tại vùng Nam Assam (Ấn Độ) đã khảo sát 65 loại phấn hoa trong khí quyển suốt 2 năm và chọn ra 8 loại phổ biến nhất để phân tích chuyên sâu, bao gồm cả cỏ tranh [5]. Phân tích cho thấy chiết xuất từ phấn hoa cỏ tranh đứng thứ hai về hàm lượng protein hòa tan, axit amin tự do và tổng lượng carbohydrate trên mỗi gam trọng lượng khô [5]. Các nhà khoa học cũng ghi nhận sự hiện diện của các dải polypeptide và các phân đoạn protein gắn kháng thể IgE (yếu tố kích hoạt phản ứng dị ứng) trong mẫu cỏ tranh [5]. Do đó, những người có cơ địa mẫn cảm cần cẩn trọng khi tiếp xúc hoặc sử dụng các bộ phận của loài cây này, đặc biệt khi thu hái thảo dược có lẫn tạp chất, hoa hoặc phấn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá, rễ cây giải nhiệt

Sai lầm phổ biến nhất của nhiều người là đánh đồng khái niệm "tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối". Thực tế, rễ cỏ tranh chứa tới 72 hợp chất hóa học có hoạt tính sinh học [1]. Khi uống thay nước lọc mỗi ngày, cơ thể phải liên tục chuyển hóa và đào thải các hoạt chất này. Nghiên cứu trên động vật năm 2020 đã chỉ ra việc dùng liều cao (1000 mg/kg) kéo dài 30 ngày có thể gây thoái hóa nhẹ ở mô gan và làm thay đổi trọng lượng tương đối của tim, thận [3].

Hiểu lầm thứ hai là "càng lợi tiểu càng tốt cho thận". Nước lọc đóng vai trò duy trì thể tích tuần hoàn và dung môi cho các phản ứng sinh hóa mà không ép thận phải tăng tốc độ lọc quá mức. Ngược lại, dùng nước lợi tiểu suốt ngày khi cơ thể không có bệnh lý ứ dịch sẽ khiến thận làm việc quá tải, gây tiểu nhiều, khát nước, mệt mỏi, khô miệng và mất cân bằng điện giải.

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng nước cỏ tranh có thể chữa khỏi các bệnh lý về thận hay gút (tăng axit uric). Dù chiết xuất polysaccharide từ cỏ tranh có khả năng bảo vệ tế bào trước tổn thương do axit uric trong phòng thí nghiệm [2], đây là dữ liệu từ chiết xuất tinh chế bằng công nghệ sóng siêu âm, không phải nước đun nấu tại nhà và không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu.

Ai nên thận trọng khi uống nước rễ cỏ tranh?

Không phải ai cũng phù hợp để sử dụng loại thức uống này. Dựa trên đặc tính dược lý và dữ liệu an toàn, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:

Thứ nhất, người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc tim mạch. Kết quả nghiên cứu năm 2020 cho thấy dùng chiết xuất rễ cỏ tranh liều cao kéo dài làm thay đổi trọng lượng tương đối của tim, thận và gây thoái hóa nhẹ tế bào gan trên mô hình thực nghiệm [3]. Người suy giảm chức năng gan thận tự ý uống nhiều nước cỏ tranh có thể làm tình trạng bệnh phức tạp hơn.

Thứ hai, người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính (như thuốc hạ mỡ máu, thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu). Do chiết xuất rễ cỏ tranh có khả năng làm giảm đáng kể nồng độ cholesterol, triglyceride, LDL và creatinine trong máu [3], việc dùng chung với thuốc Tây y có thể gây tương tác hiệp đồng quá mức hoặc làm sai lệch các chỉ số xét nghiệm theo dõi bệnh.

Thứ ba, người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng. Do các thành phần protein từ cỏ tranh có khả năng gắn kết với kháng thể dị ứng IgE [5], người mẫn cảm nên thử lượng nhỏ và ngưng ngay nếu có biểu hiện ngứa, nổi mề đay.

Thứ tư, phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi hay bị tiểu đêm, người đang trong tình trạng mất nước hoặc huyết áp thấp không nên tự ý dùng thảo dược lợi tiểu hàng ngày.

Cách áp dụng thực tế để uống nước rễ cỏ tranh an toàn

Để tận dụng lợi ích thanh nhiệt của rễ cỏ tranh mà không gặp tác dụng phụ, người dùng cần tuân thủ nguyên tắc dùng đúng lượng và đúng thời điểm.

Về lượng dùng và thời gian: Tuyệt đối không dùng nước rễ cỏ tranh thay thế hoàn toàn nước lọc. Nước lọc vẫn phải chiếm phần lớn tổng lượng nước nạp vào cơ thể mỗi ngày. Nước rễ cỏ tranh chỉ nên xem là thức uống bổ sung, dùng từng đợt ngắn ngày (vài ngày khi thời tiết nắng nóng hoặc có biểu hiện nóng trong), sau đó phải có khoảng nghỉ để cơ thể tự cân bằng, tránh dùng liên tục hàng tháng trời [3].

Về thời điểm uống: Nên uống vào ban ngày, tốt nhất là sau bữa ăn sáng hoặc trưa. Tránh uống vào buổi tối hoặc sát giờ đi ngủ vì tác dụng kích thích bài tiết nước tiểu sẽ gây tiểu đêm, làm gián đoạn giấc ngủ.

Về lựa chọn nguyên liệu và chế biến: Chỉ mua rễ cỏ tranh khô hoặc tươi tại các cơ sở dược liệu uy tín, có kiểm soát chất lượng. Không tự đào rễ cỏ tranh mọc hoang ở ven đường, khu vực gần nhà máy, mỏ khoáng sản để tránh nguy cơ nhiễm kim loại nặng như đồng, chì, cadimi tích tụ trong rễ [4]. Khi chế biến, cần rửa thật sạch bùn đất, loại bỏ rễ mục và phần hoa/phấn cỏ (nếu có) để giảm nguy cơ dị ứng [5], sau đó đun sôi với lượng nước vừa phải, uống trong ngày và không để qua đêm.

Tóm lại, rễ cỏ tranh là thảo dược có nhiều hoạt chất chống oxy hóa, kháng viêm và lợi tiểu hữu ích nếu biết dùng chừng mực [2], [1]. Độc giả chỉ nên thưởng thức loại nước này như một thức uống giải nhiệt ngắn hạn, ưu tiên uống nước lọc hàng ngày và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị.