Nhiều người có thói quen uống nước đậu đen hằng ngày với mong muốn thanh nhiệt, làm mát gan và giảm bớt mụn trứng cá. Đây là thức uống giải khát quen thuộc, nhưng hiệu quả thực tế của nó đối với sức khỏe của gan và da thường bị hiểu quá mức.

Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh nước đậu đen giúp làm mát gan hay điều trị mụn trứng cá. Mọi dữ liệu về tác động bảo vệ gan mới dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào, sử dụng dạng chiết xuất cô đặc chứ không phải nước nấu thông thường [1], [2]. Nhiều nhà sản xuất thực phẩm bổ sung từ thực vật cũng không cung cấp đủ dữ liệu lâm sàng chứng minh hiệu quả bảo vệ gan [3].

Bằng chứng từ phòng thí nghiệm nói gì về tác động tới gan?

Nghiên cứu công bố năm 2008 đánh giá tác động của chiết xuất methanol từ đậu đen trên chuột bị tổn thương gan mạn tính do hóa chất carbon tetrachloride (CCl4) [1]. Chuột được cho dùng liều 70 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 8 tuần [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp giảm chỉ số xơ hóa gan 18% so với nhóm đối chứng, đồng thời làm giảm mức độ biểu hiện gen collagen loại I là 44,3% và collagen loại IV là 68,9% [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2014 trên tế bào gan chuột và chuột C57BL/6 đã phân tích chiết xuất methanol từ vỏ hạt đậu đen [2]. Chiết xuất này chứa quercetin 3-O-glucoside và soyasaponin Af [2]. Kết quả ghi nhận chiết xuất vỏ hạt đậu đen làm giảm biểu hiện của SREBP1c, FAS, HMGCR, đồng thời kích thích các chất vận chuyển cholesterol ABCG5/ABCG8 và CYP7A1, làm tăng tiết axit mật và giảm tích tụ mỡ ở gan chuột [2].

Cần lưu ý rằng các kết quả này thu được từ chiết xuất dung môi cô đặc trên loài gặm nhấm, không thể suy diễn nguyên vẹn thành công dụng bảo vệ gan khi con người uống nước đậu đen nấu tại nhà [1], [2].

Phân biệt phản ứng lợi tiểu và cơ chế thải độc của gan

Nhiều người lầm tưởng việc đi tiểu nhiều hơn sau khi uống nước đậu đen là dấu hiệu gan đang đẩy chất độc ra ngoài. Trên thực tế, tăng bài tiết nước tiểu chỉ phản ánh việc cơ thể nạp thêm một lượng chất lỏng và phản ứng bài tiết bình thường của thận.

Thải độc là chức năng chuyển hóa sinh hóa nội tại phức tạp của gan, xử lý các chất chuyển hóa qua các enzym chuyên biệt [3]. Uống nước đậu đen không thể thay thế hay kích thích toàn bộ chu trình xử lý độc tố tự nhiên của cơ thể. Tình trạng mụn trứng cá liên quan đến nhiều yếu tố như bã nhờn, vi khuẩn, nội tiết tố và viêm nhiễm; các tài liệu hiện có không có bằng chứng nào cho thấy uống nước đậu đen có tác dụng trị mụn.

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa thể trả lời

Các tài liệu khoa học hiện có để lại nhiều khoảng trống quan trọng về nước đậu đen:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người về khả năng giải độc hay cải thiện chức năng gan.
  • Chưa có nghiên cứu đánh giá mối liên hệ giữa nước đậu đen và tình trạng mụn trứng cá.
  • Chưa rõ hàm lượng các hợp chất có hoạt tính sinh học chuyển hóa vào nước sau khi rang hoặc đun sôi tại nhà là bao nhiêu so với chiết xuất methanol trong phòng thí nghiệm [1], [2].
  • Chưa xác định được liều lượng uống an toàn và hiệu quả lâu dài ở người.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần lưu ý rằng các hợp chất thực vật có thể xảy ra tương tác dược động học với thuốc điều trị [3]. Khi dùng các sản phẩm nguồn gốc thực vật cho mục đích điều trị, bác sĩ và người dùng cần cẩn trọng trước nguy cơ tương tác thuốc - thức ăn [3].

Người có tiền sử huyết áp thấp hoặc đang có rối loạn tiêu hóa không nên uống nước đậu đen thay thế hoàn toàn nước lọc. Việc lạm dụng một loại nước duy nhất có thể gây mất cân bằng nước và điện giải do tác động bài tiết của cơ thể.

Sử dụng nước đậu đen đúng cách

Bạn có thể dùng nước đậu đen như một thức uống giải khát nhẹ nhàng thay cho đồ uống nhiều đường. Không nên thêm đường hoặc muối vào nước đậu đen để tránh nạp thừa calo hay natri.

Chỉ nên uống với lượng vừa phải, kết hợp đa dạng các nguồn nước và chế độ dinh dưỡng cân bằng. Khi có các dấu hiệu men gan cao, viêm gan hoặc mụn viêm kéo dài, bạn cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị theo phác đồ khoa học, thay vì trông đợi vào các biện pháp truyền miệng.

Nước đậu đen là thức uống giải nhiệt lành mạnh nhưng không phải thuốc chữa bệnh. Việc hiểu đúng bằng chứng khoa học giúp người dùng tránh được những kỳ vọng sai lệch về khả năng làm mát gan và trị mụn.