Nhiều người sau khi khỏi bệnh zona thần kinh vẫn phải chịu đựng những cơn đau rát dai dẳng như kim châm hay lửa đốt suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm [1]. Khi các loại thuốc giảm đau thông thường không mang lại hiệu quả như mong đợi, việc tìm kiếm một giải pháp can thiệp trúng đích tại chỗ trở thành niềm hy vọng lớn của người bệnh. Trong đó, miếng dán chứa hoạt chất capsaicin chiết xuất từ ớt ở nồng độ cao đang thu hút nhiều sự quan tâm.
Liệu hoạt chất cay nồng từ ớt có thực sự xoa dịu được tổn thương thần kinh hay không và cách sử dụng thế nào để vừa an toàn vừa phát huy hiệu quả? Câu trả lời là miếng dán capsaicin nồng độ cao 8% đã được cấp phép y tế để điều trị đau thần kinh sau zona, nhưng quy trình sử dụng đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ từ nhân viên y tế chuyên khoa chứ người bệnh tuyệt đối không thể tự ý áp dụng tại nhà [2], [3].
Nỗi ám ảnh mang tên đau dây thần kinh sau zona
Đau dây thần kinh sau zona là một biến chứng suy nhược và nghiêm trọng xuất hiện sau đợt bùng phát zona cấp tính [1]. Tình trạng này được xác định khi các cơn đau tiếp tục kéo dài hơn 3 tháng kể từ thời điểm các tổn thương phát ban trên da do zona đã lành hẳn [1]. Cơn đau thường khu trú ở vùng cơ thể từng bị phát ban, phổ biến nhất là vùng thân mình [1].
Người bệnh thường miêu tả cảm giác đau đớn này vô cùng dữ dội với các biểu hiện như nóng rát, đau nhói, đau như dao đâm, đau sâu bên trong và ê ẩm [1]. Đau thần kinh sau zona có thể kéo dài hàng tháng hoặc hàng năm, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt thường nhật và giấc ngủ [1], [4]. Đáng nói hơn, dạng đau mạn tính này thường rất khó kiểm soát và không đáp ứng tốt với các thuốc giảm đau đường uống thông thường [1].
Hoạt chất từ quả ớt xoa dịu cơn đau bằng cách nào?
Capsaicin là một hoạt chất tự nhiên gây kích ứng có nhiều trong các loại ớt cay [2]. Trong y học hiện đại, capsaicin tổng hợp được bào chế dưới dạng miếng dán qua da với nồng độ cao lên tới 8% khối lượng [5], [4], [6]. Nồng độ này cao hơn rất nhiều so với các loại kem bôi ngoài da chứa capsaicin nồng độ thấp [3], [7].
Cơ chế giảm đau của capsaicin dựa trên tác động trực tiếp lên các thụ thể cảm nhận đau ở đầu tận cùng dây thần kinh trên da [2]. Hoạt chất này là một chất chủ vận có tính chọn lọc cao đối với thụ thể vanilloid tiềm tàng thụ cảm 1 (TRPV1) [2], [3], [4], [6]. Khi miếng dán được đặt lên da, capsaicin ban đầu kích thích mạnh mẽ các thụ thể TRPV1, giải phóng các chất trung gian vận mạch [2]. Quá trình kích thích ban đầu này thường gây ra hiện tượng ban đỏ, cảm giác bỏng rát dữ dội và đau nhức tại chỗ [2].
Tuy nhiên, sự kích hoạt liên tục này dẫn đến gia tăng nồng độ ion canxi nội bào [3]. Sự tích tụ canxi kích hoạt các enzyme protease phụ thuộc canxi, gây phá vỡ bộ khung tế bào [3]. Hậu quả là các sợi thần kinh cảm nhận đau bị mất tính toàn vẹn cấu trúc và rơi vào trạng thái "mất chức năng" [3]. Sau giai đoạn kích thích ban đầu, các tế bào thần kinh cảm giác sẽ bị mất cảm ứng, từ đó ức chế hoàn toàn quá trình dẫn truyền tín hiệu đau lên não bộ [2]. Khác với các thuốc hấp thu qua đường tiêu hóa, hoạt chất capsaicin từ miếng dán thẩm thấu vào hệ tuần hoàn toàn thân rất ít và không có ý nghĩa về mặt lâm sàng [2].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả của miếng dán capsaicin 8%
Hiệu quả giảm đau của miếng dán capsaicin nồng độ cao đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và phân tích quy mô lớn.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi thực hiện trên 402 bệnh nhân từ 18 đến 90 tuổi bị đau dây thần kinh sau zona kéo dài ít nhất 6 tháng, có điểm đau ban đầu từ 3 đến 9 trên thang đo số [7]. Nhóm nghiên cứu đã chia ngẫu nhiên người bệnh thành hai nhóm: một nhóm dùng miếng dán capsaicin 8% (mã NGX-4010, chứa 640 microgam/cm²) dán một lần trong 60 phút và nhóm đối chứng dùng miếng dán capsaicin nồng độ thấp 0,04% (3,2 microgam/cm²) [7]. Kết quả theo dõi từ tuần 2 đến tuần 8 cho thấy nhóm dùng capsaicin 8% giảm trung bình 29,6% điểm đau, vượt trội rõ rệt so với mức giảm 19,9% ở nhóm đối chứng [7].
Tỷ lệ bệnh nhân đạt mức giảm đau từ 30% trở lên ở nhóm dùng capsaicin 8% đạt 42% (87 trên 206 bệnh nhân), so với 32% (63 trên 196 người) ở nhóm đối chứng [7]. Tác dụng cải thiện đau này tiếp tục duy trì xuyên suốt từ tuần 2 đến tuần 12 với mức giảm điểm đau trung bình là 29,9% ở nhóm capsaicin 8% so với 20,4% ở nhóm đối chứng [7].
Hiệu quả này tiếp tục được ghi nhận trong các thử nghiệm then chốt khác ở người lớn bị đau thần kinh sau zona, khi chỉ một lần dán duy nhất trong 60 phút giúp giảm điểm đau trên thang đo số vượt trội so với nhóm đối chứng nồng độ thấp trong suốt 2 đến 8 tuần [5], [6]. Hơn nữa, việc điều trị lặp lại kết hợp với chăm sóc tiêu chuẩn qua 52 tuần giúp duy trì kiểm soát cơn đau bền vững mà không gây ra bất kỳ tác dụng phụ tiêu cực nào lên hệ thần kinh [4], [6]. Các nghiên cứu mở rộng cũng chứng minh hiệu quả giảm đau có thể duy trì kéo dài đến 1 năm khi người bệnh được dán lặp lại từ 3 đến 4 lần [5].
Ngoài việc đo lường mức độ đau, mức độ hài lòng của người bệnh cũng được ghi nhận tích cực. Dữ liệu gộp từ 698 bệnh nhân tham gia hai thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 kéo dài 12 tuần đã xác thực bộ câu hỏi tự đánh giá điều trị (SAT) [1]. Kết quả phân tích cho thấy các thang điểm đánh giá phản ánh độ tin cậy cao và khẳng định sự cải thiện rõ nét về chất lượng sống cũng như sự hài lòng của bệnh nhân sau khi được can thiệp bằng miếng dán capsaicin nồng độ cao [1].
Vị trí của miếng dán capsaicin trong phác đồ điều trị
Hiện nay, cơ quan quản lý dược phẩm tại nhiều quốc gia đã cấp phép sử dụng miếng dán capsaicin 8% [2], [3], [5], [6]. Tại Mỹ, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) phê duyệt sản phẩm này chuyên biệt cho điều trị đau dây thần kinh sau zona [3], [5], [6]. Trong khi đó, tại Liên minh Châu Âu (EU), miếng dán được cấp phép để điều trị nhiều hội chứng đau thần kinh ngoại biên ở người trưởng thành không mắc đái tháo đường, bao gồm đau sau zona và bệnh đa dây thần kinh cảm giác ngoại biên liên quan đến HIV, hoặc phối hợp cùng các thuốc giảm đau khác [3], [5], [4], [6].
Các thuốc chống trầm cảm ba vòng và thuốc chống co giật thường được khuyến cáo là lựa chọn điều trị đầu tay cho đau thần kinh [8]. Tuy nhiên, các tác dụng phụ toàn thân của những nhóm thuốc này có thể gây cản trở và hạn chế sử dụng, đặc biệt ở đối tượng bệnh nhân cao tuổi [8].
Năm 2015, khuyến cáo từ nhóm nghiên cứu đau thần kinh NeuPSIG đã xếp miếng dán capsaicin nồng độ cao vào hàng điều trị thứ hai đối với các hội chứng đau thần kinh khu trú, nhất là ở những trường hợp nghi ngờ điểm phát sinh đau nằm tại chỗ hoặc khi bệnh nhân không dung nạp tốt thuốc đường uống [8]. Đáng chú ý, trong thử nghiệm lâm sàng ở bệnh nhân đau thần kinh ngoại biên không đái tháo đường, miếng dán capsaicin 8% cho hiệu quả giảm đau không thua kém thuốc uống pregabalin liều tối ưu, đồng thời có thời gian khởi phát tác dụng nhanh hơn và đem lại mức độ hài lòng điều trị cao hơn cho người bệnh [4], [6].
Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng hoạt chất từ ớt
Nhiều người khi nghe đến tác dụng giảm đau của capsaicin thường lầm tưởng rằng có thể lấy ớt tươi giã nát đắp lên da hoặc tìm mua các loại cao dán cay thông thường về tự điều trị. Đây là một quan niệm rất sai lầm và nguy hiểm. Miếng dán capsaicin y tế chứa nồng độ chuẩn hóa lên tới 8% ở dạng tổng hợp, được nghiên cứu kỹ lưỡng về khả năng phóng thích và độ bám dính [2], [5], [6]. Tự ý đắp ớt tươi có thể gây bỏng rát nghiêm trọng, viêm da tiếp xúc và tổn thương mô lành khó phục hồi.
Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng miếng dán sẽ giúp dứt cơn đau ngay tức khắc. Trên thực tế lâm sàng, cơn đau cục bộ thường có xu hướng gia tăng thoáng qua trong vòng 48 giờ đầu tiên sau khi dán miếng capsaicin rồi tác dụng giảm đau thực sự mới bắt đầu phát huy [2]. Việc hiểu rõ tiến trình này giúp bệnh nhân không hoang mang hoặc vội vàng đánh giá phương pháp không hiệu quả.
Một hiểu lầm khác là cho rằng miếng dán tiện lợi nên có thể tự mua về dán tại nhà. Do nồng độ hoạt chất rất cao và tiềm ẩn nguy cơ kích ứng mạnh, quy trình can thiệp này bắt buộc phải thực hiện tại các phòng khám chuyên khoa đau hoặc cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị theo dõi [2], [3]. Chi phí tương đối cao cùng quy trình sử dụng nghiêm ngặt cũng là yếu tố khiến liệu pháp này chủ yếu chỉ định cho nhóm bệnh nhân có triệu chứng nặng, kháng trị [2].
Ai cần thận trọng và các tác dụng không mong muốn
Mặc dù capsaicin hấp thu toàn thân không đáng kể, các phản ứng tại chỗ là rất phổ biến nhưng nhìn chung ở mức độ nhẹ đến trung bình và tự thoái lui [2], [7], [5], [4], [6]. Các phản ứng phụ thường gặp tại vị trí dán bao gồm cảm giác bỏng rát, đau buốt, đỏ da (ban đỏ), ngứa ngáy, nổi sẩn, phù nề và khô da [2], [7].
Đáng lưu ý, người bệnh có thể bị thay đổi huyết áp hoặc tăng huyết áp thoáng qua vào ngày thực hiện thủ thuật, nguyên nhân chủ yếu liên quan đến phản ứng trước cảm giác đau rát gia tăng lúc dán thuốc [2], [7]. Vì vậy, những bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch hoặc huyết áp không ổn định cần được nhân viên y tế theo dõi sát sao chỉ số sinh tồn trong suốt quá trình can thiệp [2], [7].
Ngoài ra, cần hết sức thận trọng khi can thiệp tại các vùng nhạy cảm. Miếng dán capsaicin 8% có khuyến cáo hạn chế và cảnh báo đặc biệt khi sử dụng cho vùng đầu hoặc mặt để tránh nguy cơ kích ứng nghiêm trọng lên niêm mạc và mắt [8]. Đối với nhân viên y tế trực tiếp thực hiện thủ thuật, việc mang đồ bảo hộ và tuân thủ các biện pháp phòng ngừa nghiêm ngặt là bắt buộc nhằm tránh việc vô tình tiếp xúc với hoạt chất [2].
Quy trình thực hiện đúng chuẩn y khoa
Để đảm bảo an toàn và đạt kết quả tối ưu, quy trình áp dụng miếng dán capsaicin 8% phải tuân thủ các bước nghiêm ngặt tại cơ sở y tế chuyên khoa [2], [3]:
- Thăm khám và xác định vùng đau: Bác sĩ sẽ xác định chính xác các khu vực đau đớn nhất trên bề mặt da lành lặn, không có vết thương hở [2].
- Chuẩn bị và giảm đau trước can thiệp: Để kiểm soát cơn đau rát cục bộ do capsaicin gây ra, vùng da điều trị thường được tiền xử lý bằng thuốc gây tê tại chỗ như lidocaine bôi ngoài da, hoặc bệnh nhân có thể được cho dùng thuốc giảm đau đường uống như oxycodone trong tối đa 5 ngày [2].
- Thời gian dán: Miếng dán capsaicin 8% được cố định trên vùng da đau trong đúng 60 phút đối với bệnh nhân đau dây thần kinh sau zona [2], [7], [5], [4], [6]. Sau đó, miếng dán được gỡ bỏ cẩn thận và da được làm sạch bởi nhân viên y tế [2].
- Theo dõi và chu kỳ lặp lại: Bệnh nhân được theo dõi phản ứng da và huyết áp tại phòng khám [2], [7]. Chỉ sau một lần dán duy nhất, hiệu quả giảm đau có thể duy trì kéo dài lên đến 3 tháng (khoảng 90 ngày) [2], [3]. Nếu cơn đau vẫn dai dẳng hoặc tái phát trở lại, liệu trình điều trị có thể được lặp lại sau mỗi 90 ngày [2], [5].
Miếng dán capsaicin 8% nồng độ cao là một giải pháp can thiệp trúng đích hiệu quả và có cơ sở khoa học vững chắc dành cho bệnh nhân đau thần kinh mạn tính sau zona [2], [7]. Tuy nhiên, đây là một liệu pháp y khoa chuyên sâu đòi hỏi chỉ định đúng, kỹ thuật dán chuẩn xác và theo dõi y tế chặt chẽ [2]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các biện pháp dân gian từ ớt tại nhà mà cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và tư vấn phương án điều trị thích hợp nhất.
